M|li'"j;i
iDRONTO LiBRARy
'//
L E C T O R I S.
ANTEQUAM, Leflor, ad politiffimi poet^ poli- tiffimum poema te dimittam, et ipfi et tibi aequum fafturus videor, fi paucis przemonuero, quibus prasfi- diis inftru6lus ad hoc opus acceflerim. Vellem, ne ni- mia a me expedes: nullos enim libros MSS. nullas ediciones vetuftiores, fed folas Mafuicii et Emmemfii, et aliam, cujus aetas non liquet, pertradare contigit, et, fi afiquid de his rebus in operis decurfu prolatum fuerit, penes alios fides efto. Sine amicis, ad quos dubius con- fugerem; fine copia librorum, qui viribus meis opes fubminiftrarent •, ad hoc utique munus exfequendum meo unius ingenio, quod fentio quam fit exiguum, con- fifus, ftrenue accingebar. Itaque candidum de cona- tibus meis judicium feras; et, fi in profanis tibi videbor aliquis, fpondere aufim me Sacris operam magis frugi- feram dedifle, Vale interim : et, fi hsec tibi arriferint — fi perpetui angores corporis, quibus cruciatus fum, et infomnia perpetua, quse me macerat, crudeles fuos impetus aliquando tandem velint rernittere i tuum erit et doftiora et utiliora efflagitare.
THT avtagoTaToi', Ko/ka, yivuaxovT xi/xyxa
Dabam Nottinghamise xix. Cal. Sept. MDCCLXXXVII.
P. V I R-
.4,
P. VIRGILII MARONIS GEORGICON.
0
L I B E R i.
UlD faciat Isetas fegcces ; tjuo fxdere terrarti Vertere, Msecenas ; ulmifque adjungere vites*
Ver. 2. Ulmifque adjungere. Haec ellfio conjun£lionis que^ qua Virgiltus tantopere deiedlatur, et quae in medio quarti pedis potiflxmum folet fieri, an plus dignitatis aut fuavitatis in poefini fuam importaverit, nequeo decernere. IUi certiffime defunt aures, cui non contigit hanc elegantiam percipere : quam ta- men et Ennius^ et numerofiflimus Lucretius ante noftrum feli- citer aflecuti funt. Si vero fuerint, quibus hsec parva vide- buntur, fecum velim ii reputent, an id, utcunque tandem mi- nutum fit, pro parvo haberi debeat, quod commendando infer- viat artifici, in re omnium fuaviflima longe fuaviflimo. Neque enim comparationem fuam aliunde melius inftituere potuit Ho" ratiusj ille optimus elegantiarum arbiter :
Das aliquid famee^ qucs CARMINE GRATIOR aurem Occupat hu?nanam P
Suas delicias fibi quifque habeat:
Mjj /lao» ycct IlEAoTr©-, fAV fMt K^oicoto txhxyrot.
Mufarum vero colloqulo frui, et earum voces in imas anlmx medullas demittere, concedatur.
A Con-
2 P. VIRGILII MARONIS
Conveniat ; quse cura boum, qui cultus habendo Sit pecori ; apibus quanta experientia parcis ;
V. 4. Sit pecori ; apibus — . Miferet me in primis illo- rum, quibus omne rei metricae judicium in digitorum extremi- tatibus fitum eft ; quique hiatiim^ fi Dis placet, hujufce verfus interponendo ru atque confarcire volunt :
Sitpecorl\ atque apibus
Fugit eos fcilicet vis paufa in cafura^ quae non foliim eo volet, ut brevem fyllabam producat ; fed etiam vocalium concurren- tium elifioni fubvenit : quarum rerum cum plurima fint in Marone exempla vel pueris notiflima, nihil prseterea monendum ducimus, nifi hbc praecipue locum habere in primd fyllaba pedis tertii, atque etiam interdum fieri extra csefuram ; ut in ^n. i. 413.
— parcis. — Ut erumpat a me vera vox, hoc epitheton parcis nunquam mihi placuit, nec efl: Virgilio familiare. Praeterea vox prsecedens — experientia — adeo fatis indicat apis indolem, ut parcis jam fri^idior veniat j nec fatis decet exordii fimplicita- tem. Mallem equidem refingere :
'■ apibus QUANTA experientia PARVis :
ct haec eft apta fatis rei inftitutae commendatio, quod animal tam parvum fapientiam tantam manifeftet. Neque aliter ipfe nofter :
Admiranda tibi h^vivM fpeSiacida rerum : Geo. iv. I.
fi PARVA Ucet componere MAGNis : v. 176. regem parvos^«^ ^iirites : v. 201.
Ita Theocriius : orliyi rif T0ON
©«gko» evTi f/.tXtcra-a.f y.en u\ma r^aviA.UTx mtei '. Id. XlX.
neque aliter in mellito carmine Anacreon^ quod ex noftra mente emendatius ledloris oculo fubjiciemus :
Eparf TToT f> foooifft
VioijJLUIfA.ilirill fAlKiTlaV
Toi- ^oiKTvMv' nAArEIlAE, *' T«< %wg^ ;'* uMT^v^i, A^itlJi.m TE y.ai 'miTa.a^tir llg®' T>J» na7\r)V Vt.V^ri^r\Vy
, OAw^a. y.ai:o^tniTKV,
Hinc
GEORGICA. LIB. I. 3
Hinc canere incipiam. Vos, 6 clarinima mundi 5 Lumina, labentem coelo qu2e ducitis annum:
0(p»j i^tTV^e MIKPOS
Me7\iTlccy ol ycu^oi, A^' HViv' E» To xe»T§o» Tlom To Tfltf f*e>^»T]ac, Oo-oy, ^oy.fi<, nONEir AN, E§«?, osTtf; crt; ^«XX«; j
Sic elegans fcriptor Achilles Tatius habet p. 77. Ed. An. 164.0.
nAHTAS iMXirluv. Bene Sirachides: MIKPA tv -crETRvoJ? MEAISSAj xat a^^») yXvy.aa^f/.aruy o kx^v®^ otvrr,!; : XI. 3*
Et hoc quidem nomine faepius laudatur virtus. Hinc ^a/«- tilianus : Confert admirationi multum etiam infirmitas^ iit cum idem "fydea vakvvm^ fed bellatorem dicit fuijje : iii. 7. — Notum eft 111 ud Lucretianum :
Parvola, pumilio, x^eiTfc'» »a, /i7/<j TTvrum faL
huc etiam refer Geo. iv. 83.
Ingentes animos angusto in peSiore vcrfant.
V. 6. Quae ducitis annum : — Ita plenius diftingue poft an" num : clariffma enim mitndi lumina funt, certo certius, Sol tt Luna; adeo ut omnium illi videantur effc infulfiflimi, qui Lihe- rum et Cererem efle velint. Quafi vero Solis et Luna^ cum fmt tanti in rebus rufticis momenti ; cum fmt potentes dierumy menfmm^ et annorum^ totiefque in feqq. memorentur, oblivifci potuiflet nofter ! Ita porro Varro de re rufiicd^ qui L. i, C. i. pri- mum invocat fovem et Tellurem^ fecundo, Solem et Lunam : deinde, Cererem et Liberum.
Optime Lucretius in cleganti loco folem facit dojninum et rec- torem anni :
^inetidm, multis SoLis redcuntibus annis, Jnnulus in digito fubtertenuatur habendo : i. 312.
ad quem fruftra eft T. Faber^ qui haec commentus eft. " Mihi autem maxime placeat, fi legatur :
multis OLIM redeuntibus annis : •
" idque, ut venuftius eft, ita et elegantiores homines probatu- " ros fatis confido."
Has venuftates nos quidem illi minime invidemus, quibus in memoriam venit illud Lucretii ia alio loco ■ —
A 2 Liber
fi, P. VIRGILII MARONIS
Liber, et alma Ceres \ veftro fi munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arifta, Poculaque inventis Acheloia mifcuit uvis : Et vos agreftum prsfentia numina Fauni, lO
Ferte fimul Faunique pedem Dryadefque puellse *, Munera veftra cano. Tuque 6, cui prima frementem Fudit equum magno tellus percufla tridenti, Neptune: et cultor nemorum, cui pinguia Casse Ter centum nivei tondent dumeta juvenci : 15
Ipfe nemus linquens patrium, faltufque Lycasi, Pan ovium cuftos, tua fi tibi Msnala curse, Adfis, 6 Tegease, favens : oleseque Minerva Inventrixi uncique puer monftrator aratri; Et teneram ab radice ferens, Sylvane, cupreflum : 20 Dique Desque omnes, ftudium quibus arva tueri; QLiique novas alitis non ullo femine fruges,
per ccelum soLis volvenUa lustra : v. 929.
cujus veftigiis, ut femper, \n{\iWt Virgllius :
Intcrca magnurn soL clrcumvolvitur annum : I£.n. iii. 284.
Hiec infuper invocatio, a vos 0! ad cano — tanta nititur ma- jeftate carminis, ut nihil fupra.
V. 10. Praefentia numina. Ivd prafentes divos : Ecl. i. quem vocis ufum ipfe et Horaiius a Grctcis exceperunt.
Y7r53^ETot|ixr;y t^) IIAPONTI AAIMONI : Soph. El. I318.
V. 12. Munera veftra cano — Munera in hoc loco non id vult (fi recSe judlco) quod omnes arbitrantur — dona — bene- ficia ; fed potius offcia — regna — provincias — in quibus verfa- mini, et quibus praejlis. Cognato fenfu dixit Lucretius — ma- nera jnilitiai; et Flaccus — munera itania — munus poeta — et alia de hoc gensre cuivis nota.
V. 10. Puer monflrator aratri : — qui mihi videtur efle Ofi- ris : quanta autem ille commoda in communem vitam impor- taverit, et ejus prxcipue in agricolas beneficia, enarrat Diodorui Siculus^ L, i. et canit Tibullus m carmine cultifTuno, L. i. El. 7.
Quique
GEORGICA. LIB. I. 5
Qiiique fatis largum coelo demittitis imbrem.
Tuque adeo, quem mox qu£e fint habitura Deorum Concilia, incertum eft -, urbefne invifere, Csefar, 25 Terrarumque velis curam ; et te maximus orbis Auftorem frugum, tempeftatiimque potentem Accipiat, cingens materna tempora myrto : An Deus immenfi venias maris, ac tua naut^ Numina fola colant •, tibi ferviat ultima Thule, 30 Teque fibi generum Tethys emat omnibus undis : Anne novum tardis fidus te menfibus addas, Qua locus Erigonen inter, Chelafque fequentes Panditur : ipfe tibi jam brachia contrahit ardens
V. 32. Tardis menfibus. — Satis multa in hunc locum in- tcrpretes, fi fatis bene. Novimus autem z philofophia naturaiis mathematicis principiis, quae excogitavit ille vir, cui
Terra 7iil viditjlmile aut fecundum,
menfes lunares hybernos ajiivis efle longiores : terra enim per hyemem in perihelio verfata, vis gravitatis lunas ad terram tum magis diminuitur, quam in ajiate ; undc orbita lunaris am- plior evadit : ideoque tempus periodicum lunac augetur in k^~ quiplicata ratione diflantiae, et in ratione inverfa fubduplicata vis gravitatis.
Rem compertam habuerunt veteres, dum interea lateret caufa: quam expofuilTe in oratione, quae teneras auriculas Mu- farum fortafse radat, mihi ignofcant ciitici. VideThuc. vi. 21.
Tardi igitur menjes funt cv/iivi ^nenfcs^ hoc nomine donati, quod tarde veniant, quoniam illis moram injiciant ?nenfes hrutna longiores. — Haec eft vera loci interpretatio : cui tamen, ut verum fatear, licet ipfe commentus fim, dare raanus aegre potuiflem, utpote nimiam fubtilitatem prae fe ferenti, nifi mihi fautor ipfe aftaret Maro :
^uid tantiim Oceano propcrcni fe tingerc foles
Hiberni^ vel qtne tardis itiora noctibus objlet: Geo. ii. 481.
i, e. cur hiemis dies tam breves fint; &X. ajiatis tam longi^ ut rjoftis adventum remorentur.
" Tarde venientibus ; et ajlivis dixiffe videtur, ne bis " unum tempus fignihcaret." Servius, ibid.
A 3 Scor.
S P. VIRGILII MARONIS
Scorpius, et cceli jufta plus parte reliquit. 35
Quicquid eris (nam te nec fperent Tartara regem, Nec tibi regnandi veniat tam dira cupido : Quamvis Elyfios miretur Grsecia campos, Nec repetita fequi curet Proferpina matrem) Da facilem curfum, atque audacibus annue coeptisj 40 Ignarofque viae mecum miferatus agreftes, Ingredere, et votis jam nunc affuefce vocari.
Vere novo gelidus canis cum montibus humor Liquitur, et Zephyro putris fe gleba refolvit ; Depreflb incipiat jam tum mihi taurus aratro 45
Ingemere, et fulco attritus fplendefcere vomer. Illa feges demum votis refpondet avari Agricolas, bis quse folem, bis frigora, fenfit : Illius immenfas ruperunt horrea mefles.
At prius ignotum ferro quam fcindimus asquor, 50 Ventos et varium cceli prsedifcere morem Cura fit, ac patrios cultufque habitufque locorum ; Et quid quasque ferat regio, et quid quseque recufet. Hic fegetes, illic veniunt felicius uvae:
V. 35. Reliquit. — Quidam legunt rellnquit, fed noftra le6lio longe elegantior, utpote r&m faSiam fine mora, et Scorpii promp- tius officium, felicius repraefentans : cujus venuftatis non pauca in feqq. exempla dabit nofter. Tota quidem locutio eft in rariflimis, nec aliter explicanda, nifi a fcopo loci, et mente jnanifeftiffima fcriptoris. Ita igitur intelligo : Scorpios reliquit — i. e. receflit — tibi a parte cceli^ " quae erat plus jiijia magna, " et amplior quam debuerat occupare." — Hoc etiam vidit non peflimus interpretum Taubmannus.
V. 44. Zephyro putris. De ordine verborum in hoc loco fibi ledtor caveatj Martynus enim, qui elcgantias Virgilianas ne per fomnium quidem deguftaverat, ita reddidit: ''*■ And the " CRUMBLING Earth is unbound hy the Zephyrs :" neque me- lius alii. Ita quidem debuit : Jnd thc Earth unhinds itfelfmoul- dering hefore the Breeze. Harum proprietatum nefcius, praeci- puas elegantias Maronis et Hcratii^ qui fe potifllmum ad imi- tationem Gracorum contulerunt, nunquam non pefsum dabit.
Arborei
GEORGICA. LIB. L >
Arborei foetus alibi, atque injufla virefcunt 55
Gramina. Nonne vides, croceos ut Tmolus odores, India mittit ebur, molles fua thura Sabsei? At Chalybes nudi ferrum, virosaque Pontus Caftorea, Eliadum palmas Epirus equarum. Continuo has leges asternaque foedera certis 60
Impofuit natura locis, quo tempore primtim Deucalion vacuum lapides jaiStavit in orbem; Unde homines nati, durum genus. Ergo age, terrse Pingue folum primis extemplo a menfibus anni Fortes invertant tauri ; glebafque jacentes 65
Pulverulenta coquat maturis folibus Eftas. At fi non fuerit tellus foscunda, fub ipfum Ar<5turum tenui fat erit fufpendere fulco: Illic, officiant Istis ne frugibus herbse : Hic, fterilem exiguus ne deferat humor arenam, 70
Alternis idem tonfas ceflare novales, Et fegnem patiere fitu durefcere campum.
V. 58. At Chalybes — Multo commodius legas et diftin- guas, eodem fpiritu :
Ut Chalybes ntuU ferrim, vlrofaque Pofitui Caflorea^ Eliadum pabnas Epiros equarum F
V. 71. Alternis. — Hanc rem cum folita fua diainitate tan»lt
Findarus :
1 ' y.ocpTToipo^oi^ a^n^K^aiv' ui T AMEIBOMENAI, Toxa fji.iv i7N ^iov acdgff- rcr*» tTrnsTavo» 'Suio^uv looaxv Toy.x a ccvT cfjo.Ticcvaot.ff.ziXi^ aQit'^ ty
f/.x^4'^v. Nem. vi, 16.
Qui locus eft in elegantiflimis. Re<3:e autem lego^Jy trt^tui/^ s u I foli : ita Sophocles :
Ei Quv Aj^jXXeuj ruv oTrXuv ruv 'flN iire^t
K^H'fil' c/xeMe x«pt©- «§»$-««? T»*»,
Ovx. acv t»5 xvt ip.aj\|/£)' ctMi^ ccyr £/*y. Aj. 445'
ubi tamen malleni y.^xj^' ciim Scholiajie, ut exulet anapajius de
A 4 Aut
9 P. VIRGILIIMARONIS
Aut ibi flava feres mutato fidere farra, Unde prius laetum filiqua quafTante legumen,
quarto loco, quem in fedibus paribus non amat mufa tragica, quamvis interea minime rcfpuat, ut permultis exemplis pofTem oftendere, reclamante magno Toiipioy et multis aliis. Purior eft in hac re Sophodes.
Revertamur autem ad locum Ptndari^ et a voce a/x«?o,t/i£v«i, qua nihil poteft efle venuftius, infignem Euripidis locum illuf- tremus.
Mf§4a^<*5 ^ ayet^cov
iTi^oti iTE^ai; METAMEIBOMENA,
'SJoXh; cco iir ay^oiq
s^ay' <x.^-i)ioK; T^(pa,)ioi^iv '. Phaen. o37'
ad quem locum nihil viderunt aut Barneftus aut Schol, — Vox
id.irccix.HQoiJ.ivcc fcilicet eft pulchra admodum, et reddi debet — fuis •uiribus ex uno gradu in alterum afcendens — quae interpretatio veram vim media vocis videtur exhibere. Nec multo aliter £uripides infrd. : v. 1186.
KXifji.ay.'^ AMEIBf2N |£r'«J'W^«Tii' /?a9^«,
vide etiam 278. — Sed adhuc magis ad rem Theocritus :
■ ■ iy-j) di nv w; tvoriaa
AgTi St;§«j i-m^ aoov AMEIBOMENON cc-o^» y.8(pu'. li. IO4.
Porro vox r£<pa»^ in loco Euripidis male accipitur t idem enim hic valet atque ref av)5, r^f a:>ii;//,a:, vel ri<pci'juai!; — alicujus rei, potifli- mum vero adifcii fafiigium : quod etiam vidit Mufgravius. Ita Pindarus apertiflime quamvis hic fenfus Lexicographos fugifTe videatur :
Tov 'Cjon^ 0 AaTW? iv^vjji.iom~c YlocH^iiiVy IXiw ^eX^ovTsj ew» 2TE<J>AN0N TEV^ai, xaXscavTo crvvip[ov
T«X'®'' OI« viii. 41.
ubi obfervet nafutus leflor ufum elegantiflimum mcdice vocis — ExaXsa-aiiTo — siBi advocaverunt
Sed et hinc corrigendus eft Sophocles :
IlaTEf TxXcii^Trii)^ OiotTO, ■srv^yoi fJiiv,^ U
UoXi}/ j-tynaiVj u^ air ojJ.iJ!.ccruv is^ocru '. JEjd. Col. I4.
ubi vox riyacriv nihil commune habet cum longinquo urhis pro- fpeSlu et imagine in oculos impreffd. I/Cge igitur 2TE<J)0Yi;i, quod propria luce fe commendat. 'Znyda-i fortafse fuit th ri^pac-i glofl^, quod faciet magis credibile Maronis noftri locus :
Aut
GEORGICA. LIB. I, 9
Aut tenues fc^etus vicias, triftifque lupini 75
Suftuleris fragiles calamos, fylvamque fonantem.
Objictunt equitesfefe ad divortia noia Hinc atque hinc, omnemque aditum cujlode coronant:
iEn. ix. 379.
Ita dixit Homerus et alii KfnJa;Av« •moXw^ : et Hefiodus : EYSTE- *ANn» iH Qrl^ri: Theog. 978. Huc etiam facit fragmentum Archihchi :
• Hoe o , wj Mtf Doc.^1!;^
{■rr.y.iv vKr,i; «75*«; ElilETE^PHS.
Similem correctionem mihi videtur et Callimachus flagltare. Ita lubenter legerem :
K«fat fxtv 'orv^yo^cri IIEPISTEMEZSIN t^f^^ai Ar,K^ Q AiroTO^un. H. Dcl. 23,
ipfe habet in eodem carmine, v. 93.
Uct^mcov viipoivroc riEPI2TE<l>EI mtx xvxXoif*
HIs lucem oirundet Suidas: Htot^t^pxvua-avruv^ y.tiK>,ua-ocvruv' isTi^trt.-' (pxvuaocvrav tok o7r>.oif ro Tfi^©- : et locus in Hom. Hym. Ap. 410. qui ad hunc modum accuratius interpungi debet;
Ilag ^i Aouiuvi$x yxioLv^ AAISTEOANON 'arToXteOgo» l|«v, xui yufov rt^\i^QorH »j£X»i»o, TaiJ^a^oi' : ■
i, e. " praeter-navigantes terram Laconicam, venerunt Taena- " rum, urbem mare coronantem, et regionem folis." Idem enim erat nomen et urbi et regioni.
Errorem contrarium mihi deprehendille videor in Epig. An thol. vol. i. p. 2.4. Brunckii\ viri, dubito, an magis candidi, an eruditi magis : hoc faltem non dubium, quin ad bonas litte . ras promovcndas fit unus vivorum natus ;
M»? <pSc<^it.', uvQ^wirtj "ZCEgiTAanoK ^iov tTKiiuVy
AAAr,v i^ *M>if «? %9o''' oc^(vSbjJi.iv^' M») (p^ti^iv' y.tviT) at 'ai^is-i-^/ociro x«A»»j,
Ih Bci?\7rot IJCIKKOV 'UXV^ OCVOCKOCiOlllVQV.
quae funt fuaviHima : mallem tamen — —
IIEAINH <7£ nEPIEKE^AITO KaXtij-
V. Anth. ii. p. 130. Ep. 8. ver. 2.
nequc aliter D. Paulus : E%o>Tf j ^t ^jaTgof aj x«» zkeiiazmata,
Urit
jo P. VIRGILII MARONIS
Urit enim lini campum feges, urit avense :
Urunt Lethaeo perfufa papavera fomno.
Sed tamen alternis facilis labor : arida tantum
Ne faturare fimo pingui pudeat folaj neve 80
EfFoetos cinerem immundum ja6tare per agros.
Sic quoque mutatis requiefcunt foetibus arva,
Nec nuUa interea eft inarats gratia terrae.
Ssepe etiam (leriles incendere profuit agros, Atque levem flipulam crepicantibus urere flammis. S5 Sive inde occultas vires et pabula terrs Pinguia concipiunt ; five illis omne per ignem Excoquitur vitium, atque exudat inutilis humor;
TSToi? «§x£<rSnTo^£9a : I Tim. vi. 8. — quod potes intelligere vel de vejiibus vel domibus, fed commodius de pofteribre, ut ipfc judico; cui confentit. Long. Paft. p. 42. Ed. Moll. e3« h 'fj^ovov a^Ta, x.** oiptf, xui "ZTETWS. Sed de his fatis.
V. 73. " In Romano codice mutato semine legitur: Pie- ^' rius" Quae le6lio omnino admittenda eft, cum recepta fit plane nihili atque fupervacanea : Sic infra mutatis fcetibus.
V. 7g. Tranfpofitione infelici laborat hic locus ; fed ne mul- tis et leilorem et meipfum morer, fuo ordine verfus collocabo, qui loci rationem bene perpendenti propria luce, ni fallor, commendabitur :
ZJrunt Lethao perfufa papavera fcmno : Sie quoque mutatis requiefcunt fostibus orva. Sed tamen alternis facilis labor : arida tant^?n Ne faturare fino piyjgui pudeatfola j neve Effatos cinerem itnmundumjaSlareper agros. Nec nulla interea ejl inarata gratia terra,
Sic quoque mutatis : i. e. hac rattone^ etiam mutatis foetibusy arva quodammodo requiefcunt.
V. 88. Exfudat. — " Nove locutus eft : nam non ipfe hu- " mor^ fed terra defudat ; unde exfudat pro exfudatur accipi- *' mus." Servius. — Atqui, O ! bqrje, exfudat pro exfudatur nec Di nec homines, ferre polfunt, ut faepius in harum obfer- vationum decurfu a nobis demonfti-abitur. Si enim ita fe res haberet, illico a£him eft de linguarum proprietatibus, quotquot funt, atque elegantiis. Mea quidem fententia (quod tamen lioliem nimis confidenter proponere) quamvis verbum fimplex
Seu
GEORGICA. LIB. 1. fi
Seu plures calor ille vias, et caeca relaxat Spiramenta, novas veniat qua fuccus in herbasj 90 Seu durat magis, et venas aftringit hiantes ; Ne tenues pluvise, rapidive potentia folis Acrior, aut Boreas penetrabile frigus adurat.
Multum adeo, raftris glebas qui frangit inertes, Vimineafque trahit crates, juvat arva; neq-, illum 93 Flava Ceres alto nequicquam fpedlat Olympo : Et qui, profciiTo quas fufcitat aequore terga, Rurfus in obliquum verfo perrumpit aratro: Exercetque frequens tellurem, atqiie imperat arvis,
Humida folftitia atque hyemes orate ferenas, 100 Agricolas : hyberno Isetiffima pulvere farra, Laetus ager. Nullo tantiim fe Myfia cultu
fudat neutr^ poteft accipi, compofitum exfudat non poteft. Vox igitur alia quaerenda eff, quae in hoc incommodum non cadit : ea eft extindat, quam libenter Virgilio reftituerem, fi modo eru- diti mecum de hoc re judicabunt. Eadem quoque ratio eft •verhi fpumo: re6le itaque dicit nofter neutre — fpumat vindemia; fed adtive — undam despumat aheni, Pari modo Z). Marcus: a(p^i^ei — et ey.v>.nro a(p^i^av i C. ix. et quidem re6le : D. autem y-adas in loco longe elegantiffimo aliam infiftit viam : K-j/iAaTa
ay^tx Bcc7Ma-<7r,<; EnA^PIZONTA T«? loc-jTm AIIXTNAr. Quod tamen
mihi fcrupulum injicere fateor, Mcfchus, Id. v- videtur neutre uti etiam fTra/p^itfi^ quam vocem, opinor, fruftra alibi quaefiveris :
AXX oTav ayr.&f) «ro^»©' |Si/9'^, a St ■jCcXxctx Kfc^Tov EnA<l)PIZHj.
Apud Tryphiodorum quidem legimus :
Y.OM^iTivv) r ETTtorjf/t»'^ r,v^ y.a,l Uf/.r)p(a.v<^ ^«fKj T^^f? ■Ca(pg^iCjSaa yi.Sr,v Kvayivo^<^ o»>« : 4-4'-'*
in quo loco labes eft foedifrima, levi tamen manu abftergenda : repone omnino — EnA<j)PizoYSA j et tum locus hic ad facri fcriptoris elegantiam proxime accedet.
Hic infuper Virgi/ii locus a v. 86. ad v. 94.. exemplo fit ejus perfpicuitatis atque venuftatis, qua callebat vir fummus tra£lare res jejunas, et a poetici cultus gratia remotiffime fejunitas.
V. 100. Pro oratej vetuftius cxemplar penes me habet — c/»- tate ; quae Ie<Stio videtur melior, et Servii fuifle,
Jadatj^
it P.VIRGILII MARONIS
Jadat, et ipfa fuas mirantur Gargara mefles.
Quid dicam, ja6bo qui femine cominus arva Infequitur, cumulofque ruit male pinguis arense ? 105 Deinde fatis fluvium inducit, rivofque fequentes? Et, cum exuftus ager morientibus ^ft:uat herbis, Ecce, fupercilio clivofi tramitis undam Elicit : illa cadens raucum per levia murmur Saxa ciet, fcatebrifque arentia tempcrat arva. iia
Quid, qui, ne gravidis procumbat culmus ariftis, Luxuriem fegetum tenera depafcit in herba, Ciim primum' fulcos jequant fata ? quique paludis Colleflum humorem bibula deducit arena? Prsefertim incertis fl menflbus amnis abundans 115 Exit, et obdudto late tenet omnia limo; Unde cavse tepido fudant humore lacunse. [bores
Nec tamen (haec cum flnt hominumque boumque la- Verfando terram experti) nihil improbus anfer, Strynioni£eque grues, et amaris iatuba fibris, 120
Offiiciunt, aut umbra nocet, Pater ipfe colendi Haud facilem eflTe viam voluit, primufque per artem Movit agros, curis acuens mortalia corda j iNTec torpere gravi paflfus fua regna yeterno.
V. 107. Vide an non, ope leviffimas mutationis, magis 5««, muiz et eleganter decurreret hic locus.
Ut cum exujius ager morientibus ajitiat herbis^ Ecce ! fupercilio clivoft tramitis undam Elicit : V. fupra, v. 56.
Et huic fuaviflimse defcriptioni alia eft apud Longum non ab- fimilis, quam hic em.endatiorem proponam : Tomroi' oj-t» tok
^utuv (exfufcitans)' l^u^ fTTuiyinvai. riHrHSTINOS;, h b^s» Accpi^^ £f
Tcc ctv^Tj: p. 106. Ed. Moll.
V. 12 i. Hujufce loci ea eft venuftas, ut jure dubitari poffit, an Philofopho, an Poeta, palma deferenda fit : hic enim in' utroque genere praeftantiffiraum fe dat Maro. Certe, fi verita- tem exornet ea, qua nihil poteft efle dulcius, locutio 3 veritatis dignitas non minus iniignit locntionem.
Anre
GEORGICA. LIB. 1; . 13
Ante Jovem nuUi fubigebant arva coloni: 125
Nec fignare quidem, aut partiri limite campum
Fas erat : in medium quserebant ; ipfaque tellus
Omnia iiberius, millo pofcenre, ferebat.
Ille malum virus ferpentibus addidit atris,
Prasdarique lupos jufnt, pontumque moveri, 130
Mellaque decuffit foliis, ignemque removit,
Et pafiTim rivis currentia vina reprelTit :
Ut varias ufus meditando extunderet artes
Paulatim, et fulcis frumenti queereret herbam,
Et filicis venis abftrufum excuderet ignem. 135
Tunc alnos primum fluvii fensere cavatas : Navita tum ftellis numeros et nomina fecit, Pleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Ardlon.
V. 126. Reponi dehet -~ 'N E Jtgnare quldhn — fecundum Romanum codicem ; ut bene contendit etiam Bentleius, critico- rum longe acutiffimus doilillimurque, ad Hor. Sat. ii. 3. 262.
V. 127. Ipfa — " Ultro — fpontl fud : Servlus. Et ita faepe, ad Gracorurn morem ; ut Theocritus in loco leviter emendando atque explicando : *
rioXXax» Ta» r' o/e? 'Stot» twiXiov 'aYTAI a7r))v9o»
XAw^a; £x BoTxvai;' 0 ^b rav Xa,'Kai.TeiOt,)i uMu»
AvTu) fTT aioi'©' xaTaraxsTo ^i^jciosTcraj
E| a8f, Ep^fiis-ov ty(uv liroKCt^oiov IXy.©-'^
KyTTg»^ tx. jjiiyxTMi To 0» waT» 'aa.^i ff-^^l^vov '. XI.
Taiy' oi£? — oves fciliat : quse et elegans eft corre£lio, et verfui minus concinno fublevat. Et avru eft pro a-jTtf — ibi — e^» toiih — conjianter manens in eddem parte littoris : et verfum ultimum redde : — quod illi injecur infixerat telum d magnd Venere.
V. 130. Moveri. " /^^?7m fcilicet ;" Servius. Male et im- perite : moveri idem eft atque fe movere., et eft vox media Lati" norum ; de qua nos plenius et ex profefTo ad L. ii. v. 290.
V. 135. Alii HT filicis^ alii ET filicis. Mallem — Ut varias — \JT fulcis — ET filicis : fed haec non funt tanti.
V. 138. Stellis numeros et nomina. Quod plenius dixit de JehOVA vates Hebrcsus : O AFIGMnN ■cr^r,9>} ASTPfiN, x«» «racr»» «yTo»,- ONOMATA ^xKuv '. Pfalm cxlvi. 4.
Quae in animum mihi revocant Euripidis locum :
Tum
U P. VIRGILII MARONIS
Tum laqueis captare feras, et fallere vifco Inventum; et magnos canibus circumdare faltus. 14O Atque alius latum funda jam verberat amnem Alta petens, pelagoque alius trahit humida lina* Tum ferri rigor •, atque arguts lamina ferrae ; (Nam primi cuneis fcindebant fiflile lignum) Tum vari^e vcnere artes. Labor omnia vincit 145 Improbus, et duris urgens in rebus egeftas. Prima Ceres ferro mortales vertere terram Inftituit: cum jam glandes atque arbuta facrae Deficerent fylvae, et viclum Dodona negaret. Mox et frumentis labor additus : ut mala culmos 150 EflTet rubigo, fegnifque horreret in arvis Carduus. Intereunt fegetes j fubit afpera fylva,
Ltoi/, cct tv vipi?\ccK7i]i etf^uv
NawTa»? APiGMor '^iXh i Herc. Fur. 667.
Nihil quidem caufantur critici : fed nemo fani modo judicil haec poterit concoquere. Quid enim nautae proderit ftellas numerare^ (i dijiinguere nequeat ? et i\\xoxno6o Jiellas viderit, fi nubibus coelum obducatur ? iEquo igitur animo debent accipi conje6lur2e noftrae.
Ka» Ttoi, T«j TE v.a>i«f 0,9 rwvat», xai Taj uya.^iii 1(70* HN, ANNE<I)AAflN AT' ar^m NauTaj; OPI2M02 'Br£X«.
V. 150. His et feqq. ad amuflim refpondent haec Theocriti, £1 modo refte accipiantur :
ToJya^Toi «nrf o ^v^a.v iJt,;v AIIO SnOPll a<rxec\ei vrarra t X. I4.
i. e. '' ita me amor totum habet, ut res alias omnes penitus ** neglexerim ; ideoque omne genus infeUces herbae ufque ad *' oftium, jam inde a femente, ubique dominentur." Quibus nihil planius effe poteft, aut magis ad rem. Fruftra igitur cru- ciatur TVhartonuSy et de difficultatibus queritur : fruftra etiam Reijkiui Toupiufque nobis commendant am e-vo^i-- ; cui longiim, ut mihi videtur, vale dicendum eft,
Lap-
GEORGICA. LIB: I; 15
Lappseque, tribulique ; interque nitentia culta
Infelix lolium et fteriies dominantur avense.
Quod nifi et afllduis terram infedabere raftris, ig^
Et fonitu terrebis aves, et ruris opaci
Falce premes umbras, votifque vocaveris imbrem ;
Heu ! magnum alterius fruftra fpeftabis acervum,
Concufsaque famem in fylvis folabere quercu.
Dicendum et quse fint duris agreftibus arma, i6q Queis fine ncc potuere feri, nec furgere meflTes. Vomis, et inflexi primum grave robur aratri, Tardaque Eleufinse matris volventia plauftra, Tribulaque, traheseque, et iniquo pondere raftri : Virgea prseterea Celei vilifque fupellex, 165
Arbuteag crates, et myftica vannus lacchi. Omnia quse multo ante memor provifa repones, Si te digna manet divini gloria ruris. Continuo in fylvis magna vi flexa domatur In burim, et curvi formam accipit ulmus aratri. 170
V. 162. Grave robur aratri. Non, ut mlhi videtur, grave LIONUM aratri^ fed VALiDiE viREs aratri: ut dixit Lucretius -~KOBURfaxi, et ROBVRferri.
V. 168. Si te — . Enimvero et ipfe verfus eft tantum non divinus, fumma dele£latione et aures et animum permulcens. Firgilium illuftrabit Theocritus, qui et viciflim illuftratibur; praefertim fi medica manus illi adhibeatur, prout meritus eft :
Ayxtx KXi IToTajMoi, ©EION ye»'^, a» t» Msva^xaj
Tlri tJo^ 0 CfgJXTO? isrgoir^t^E; ctat jm.e^i®', 'Bvtnon IX -^v^xi; ra<; a.iA.n^ci<;' vtv h IIOTENQHi
^a(pn<i AFflN ^a^Aof, jixii^s» e^ao-o-ov tp^o». VIU.
vide etiam Geo. ii. 474. Ecl. ii. 60.
Noftra autem emendatio carminis hujufce mellitiflimi croTaSjj pro -nrox' «9j5, et facilis eft et fimplex. Bene etiam pro sx'^* re- pofuimus «ywy, tum propter e;)^o» in eodem verfu, quod infice- tum i tum quod fit in amabao^ •• •
Krj* T» MicOJ^JiOK
r%S ArAroi.
Huic
16 P. VIRGlLII MARONIS.
Huic a ftirpe pedes temo protentus in o6to,
Bins aures, duplici aptantur dentalia dorfo.
Casditur ct tilia ante jugo levis, altaque fagus,
Stivaque, quae currus a tergo torqueat imos :
Et fufpenfa focis explorat robora fumus. 175
Poflum multa tibi veterum prsecepta referre, Ni refugis, tenuefque piget cognofcerc curas. Area cum primis ingenti sequanda cylindro, Et vertenda manu, et creta folidanda tenaci -, Ne fubeant herb^e, neu pulvere vida fatifcat: 180 Tum varise illudunt peftes : faspe exiguus mus Sub terris pofuitque domos, atque horrea fecic : Aut oculis capti fodere cubilia talpas : Inventufque cavis bufo, et quas plurima terrse Monftra ferunt : populatque ingentem farris acervum Curculio, atque inopi metuens formica fenedtas. 186
Contemplator item, cum fe nux plurima fylvis Induet in florem, et ramos curvabit olentes : Si fuperant fcetus, pariter frumenta fequentur, Magnaque cum magno veniet tritura calore. 190
V. 177. Tenues curas. — Hoc ideo diclt, ut aequlori anima ledtor accipiat horum praeceptorum jejunitatem. Sed nec Fu' biana laus Homeri de Firgilio non pari jure praedicarl poterit. ** Hunc nemo in magnis fublimitate, in parvis proprletate fu- " peravit."
V. 179. Qulbus otium eft Servium confulere, (cui defcri- bendo, cum bona Ie(5toris venia, fuperfedere volumus ; propter infirmam enlm valetudinem nobifmetlpfis parcere atque non lente fe{linare coglmur) ftatim ii intelligent quo morbo laboret hic locus. Nos quidem bellls iftis figuris, quae In venuftates volunt vertere, fi Dis placet, quicquld fcabri eft et abfurdi et depravati in fcriptoribus, parum dele>Slamur. Pro vertenda re- ponendum efle arbitramur verfanda: i. e. " eae partes areae funt *' ipfa manu tra£landa complanandaeque, quas ob magnitudinem ** fuam non potuit attingere cylindrus."
V. 190. Magnaque cum magno. Haec diclionum repetitio ct venufta eft et noftro in delicils. Sic iEn. x. 842.
— — INGENTEM atoue INGENTI vulmve viclum,
At
GEORGICA. LIB. I. 17
At fi luxuria foliorum exuberat umbra, Nequicquam pingues palea teret area culmos.
Semina vidi equidem multos medicare ferentes, Et nitro prius, et nigra perfundere amurca, Grandior ut fcctus filiquis fallacibus eflTet. 195
Et quamvis igni exiguo properata maderent, Vidi le<5la diu, et multo fpedata labore, Degenerare tamen ; ni vis humana quotannis Maxima quseque manu legeret: fic omnia fatis In pejus ruere, ac retro fublapfa referri. 200
quod ab Homero omnium elegantiarum fonte profluxit :
K«To i^iyxq fi.tya>.UTi '■ 11. 11. 77^*
Hinc malis aufpiciis folicitat yohannes Hejkin hunc locum Bionis, qui omnino refte fe habet :
Ke<T«t xxX®' A^ti)i/i<; EW<u§£0"f, ^rj^ov ooow AEYKn» AEYKON o^vti Ty7r«?.
Vide Hef. Scut. H. 388. Hoc tamen idyllium Bionis paulo in- fra mihi videtur vitio turpari, quod operae pretium eft eluere :
Ayg»o» ay^iov e^Jt©' t^et xaTa ixv^ov Aouvk;' Met^ov ^' » Kt/fif^Ha 4>EPEI •mormu^^iov IXk®^.
Inelegans eft to <pt^et' quid fi tpe<1)EI ?
jft regina gravi jamduditmfaucia cura VuLNUS ALIT 'uenis. Et ita Soph. Phil. 807.
V. 200. Ruere. — Pro rw^r^ reponendum cQn(to Jiuere -, quse vox etiam feqq. magis congruit. Ita ad rem Lucretius, quem meritb fublimem vocat Nafo:
minui rem quamque videmuSf
Et quafi longinquo FLUERE omnia cernimus avo : ii. 67. in partem pejorem LIQUITUR atas : ib. 11 ;jj .
Ita etiam ipfe nofter :
Ex illo FLUERE ac retro fublapfa referri Res Danaum : ^n. ii. 169.
Quinetiam locus Demojlhenis^ longe vexatiffimus, in Qrat. cont. Leptin. p. 287. Ed. Lutet. in eadem figurd verfaturj qui mihi videtur ad hunc modum expediendus :
B Non
iB P. VIRGILH MARONIS
Non aliter quaf-n qui adverfo vix flumine lembum Remigiis fubio-iti fi brachia forte remifir, Atque illum in prseceps prono rapit alveus amni.
Prasterea tam funt Ardluri fidcra nobis Hoedorumque dies fervandi, et lucidus anguis -, 205 Qiiam quibus in pstriam ventofa per ^quora ve6tis Pontus et oftriferi fauces tentantur Abydi.
Libra die fomnique pares ubi fecerit horas, Et medium luci atque umbris jam dividit orbem j Ex?rcece, viri, tauros ; ferite hordea campis, 210
LTfque fub extremum brumai incractabilis imbrem. Nec non et lini fegetem et cereale papaver
Tuvovva x.oi^if'l''<-OTCii y.oa 'sr^cc^e-i; %?»7ra'j y-cci vof/.oi y.on a>cjf£j Vf^TO^^ '^*' 'znat.vrct iz,rira.(Tfj'.vja.^ etti to ffiXnov is^oriyi' TOIE oe vj 'isccar) y.cc^ifaixi AOKOY^^IX £'j^at;u,cn» rccvrcc aw£^af/-Ei'a, taa.na. TfnEPPEI y.a.ra, ij.iy.^ov.
Ubi habes nominativum abfolute pofitum ; quo nihil fre- queutius apud Jtticos^ et prrecipue Thucydidem ; quod fraudi fuiile indoctis librariis non eft incredibile.
V. 203. Atque. — OHm opinabar ro atque in hoc loco plane abundare, fed fomniabam : fomniabant etiam Aulus GeUius.^ Ser- "y/z^j, et multi alii. Sed attende, le6lor; nihil enim falebrofi in fe habet conftruclio, qu;« quidem facilis eft et aperta : *' Res " humanae non aliter retro feruntur, quam lembus, fi remex *' brachia remiferit, atque fi alveus prono amni rapiat lem- " bum." Qxiid poteft eife planius ?
V. 211. Per extreynum hic certiiHme intelligenda eft prior pars brumis : ferendum fcilicet, dum tempeftas patitur, neque jam imbres brumales perpetuo decidant: ut a feqq. apertiflime patet. Atque ut nofter dixit — brwna intraSiahllis^ ita Longimis de Subl. Secl. ix. »v| «•^■c^'^ — i. e. m| a.iJi.-nyot.)i<§>- — nox intraSia- hilis — in qua iiempe nihil agi poteft : fed ipfa loci totius verba proponantur, funt enim elegantia. Nu| AnoPOS «vtw rrtv ruv
'EXKnva-j fTTi^ei ixctyr/,v' ivbcc ^i o Aia? AMHXANflN, 2.vj 'ufo.n^ — x.t.A.
Ita %«a« AYSEProN. Bion. Id. vi. Neque praetereundus eft Hefiodus :
M-; ci y.«.y.H XElMflNOX AMHXANIH y.ci.ra '^a.s^\r) : ii. II4,
NeC JrLeijchlUS. Atto^o»;, «ji/.r/p^aitij. Awc^tfaEiioi, 'ffi-ecoM.Eyoi, «tto-
^avTe?, u>f.r,ya.\Kvri^. Sic enim hnec funt conjungenda: v. D. Joh. xiii. 22. 2 Cor. iv. 8. Qvn ^vovra. roij 5coi,- AMHXANIzMENON,
Tempus
GEORGICA, LIB. T. 19
Tempus humo tegere, et jamdudum incumbere aratris: Dum ficca tcllure licet, dum nubila pendent. , Vere fabis fatio : tum te quoque, medica, putres 215 Accipiunt fulcii et milio venit annua cura: Candidus auratis aperit cum cornibus annum Taurus, et averfo cedens canis occidit ailro.
At 11 triticeam in meflTem robuftaque farra Exercebis humum, folifque inftabis ariftis : 220
Ante tibi Eoas Atlantides abfcondantur, Gnofiaque ardentis decedat ftella coronas ; Debita quam fulcis committas femiha, quam.que Invitas properes anni fpem credere terrae. Multi ante occafum Maias coeperei fed illos 225
Expedlata feges vanis elulit ariftis.
Si vero viciamque feres, vilemque fafelum, Nec Pelufiacae curam afpernabere lencis ; Haud obfcura cadens mittet tibi figna Bootes : Incipe, et ad medias fementem extende pruinas. 230
Idcirco certis dimenfum partibus orbem Per duodena regit mundi fol aureus aftra. QLfmque tenent coelum zonas; quarum una corufco Semper fole rubens, et torrida femper ab ignl;. ,
«T£ /i-tavTixvj ^^a)i^.Bvov. Xcn. Mem. i. 4. 2. ita eniin fcribendus ifte locus.
Hinc porro ea leiSlio w^ «ttw^©-, quam protulit Manvtius.^ et laudat Toupius, fidenter atque etiam furca ejicienda eft, ut re- cepta multo minus elegans, reique accommodata.
V. 217. Candidus — De hoc loco, qui tot opinionibus in- terpretum ortum dedit (quibus ad trutinam vocandis, ut mihi faltem videtur, non operae pretium eft immorari) confulatur, fi tanti fuerit, Alacrohius Somn. Scip. i. i8.
Et ordo eft : " Candidus — i. e.fulgens auratis cornibus" — quod puduiflet admonere, nifi turpiflime erraflent Martymus et alii ; digniffimi fane, qui trudantur in eum locum, ubi, ut ait comicus, vivos homines niortui incurfant boves.
V. 234. Torrida ab igni. — Eleganter : ita — tumida EX ird:
JEn. vi. 407. et ita intellige Geo. iv. 403. fejf^s ab undis,
Simiiiter Theocritus : ovrnifMHDv EH A(pjo^iT«? : vii. 55. et "Try-
."t^ B 2 Quam
j!0 P. VIRGILII MARONIS
Quam circum extremae dextra laevaquc trahuntur, 235 CcErulea glacie concretae atque imbribus atris. Has inter mediamque, duae mortalibus segris Munere conceflse Divum, et via feda per ambas, Obliquus qua fe fignorum verteret ordo. Mundus ut ad Scythiam Riph^eafque arduus arces 240 Confurgit ; premitur Libyae devexus in Auftros. Hic vertex nobis femper fublimis-, at illum
phlodorm in loco non invenufto, fed qul medicinae egeat, Sic ipfe quidem medebar :
A» o cciro QiPixuaovT®^ ap»)«^»Xo»o yvvcctKe^^ Ko7rrof/.ivui nEPIKYKAON o^rAe^ o/>c^axa /xa^a, nAP0ENON u^v^ovTo ^otv^poiix Yliv^iaiXsiuy' Ht« tiJoXv^Moio MO0ON leoXtf/.oio /xoXWcrix, &n?^Hni AnO %«§'^ uTnay.i^ccffiv n^^ uy^^ui^ N>)a{ t; ayp^jaAaj '. V. ^2»
Atque hic nobis fe ofFert Callimachi emendandi occafio :
A» 'Sx^uTUi Soa To^a xa» a/^^ uf/.oiat (fiupnpxi
loonxa; i^o^tiffuv' cicrvhuTot ot (pir ufi.oi
AE|»Tf^oi, y.tti yvy.)/'^ aei -mu^i^amro fAU^^. H. I3ian. 212.
^Tox etcrvT^urok cum manifefte vitiofa fit, Toupius fibi et aliis vifus cft feliciflime emendafTe reponendo «tvXwto»* quas quidem emen- datio, utpote figura duriori, mihi neutiquam arridet: v. illum ad Suid, iii. 233. et Theoc. 399. Judicet le*Slor
an magejit nojlrum penetrabile telum :
AKfiAYTOI A pv ufJLOt
Vcriam enimvero opus eft aleas periculofae plenum contendere cum viro, ut mihi videtur, poft Bentleium in his rebus acutif- fimo : nemo autem debet vitio vertere, abfint modo contumelia et arrogantia.
V. 235. Trahuntur: i. c.fe trahunt vel extendunt\ in figni- ficatione vocis media-^ ut extenditur. JEn. v\. 423. x. 407-
V. 239. Se verteret. Quod per aflivam vocem cum prono- mine hic expreffit, per mcdiam malult ^^n. ii. 250. Vertitur interea ccelum.
V. 241. Ita in ut:uoo7h omittitur, ut faepiiis: vera enim con- ftrudio eft : Mimdus \jt confur^it^ n.\ premitur. Haec omif-
Sub
GEORGICA. LIB. I. 2i
Sub pedibus Styx atra videt, manefqiie profundi.
Maximus hic fiexu finuofo elabitur anguis
Circum, perque duas in morem fluminis Arfbos; 245
Ardos, Oceani metuentes sequore tingi.
niic, uc perhibent, aut intempefta filet nox
Semper, ct obtenta denfantur no6le tenebrse;
Aut redit a nobis Aurora, diemque reducit:
Nofque ubi primus equis oriens afflavit anhelis, 250
fio fraudi fuit interpretibus ad pulcherrimum pulcherrimi poe- matii locam :
Slc 1^0* icti Ttnriiiv fjiiy ot:rep^Sfr««, oj-t? t^evtri
\(T(iv c^iv^ Ko^v^a, T«A£<7a» Q01/.011 r2eo|[xedo»T®'.
Kai Msiaay 'g''*%^?> «^-o» 'CroT» Xiov ao»^oi'
AvTia «oxxf^om; tT«<r»a ^!Xo;^6»^o»t» : ThcOC. Vll. 45*
1. e. ut; Tfy.rur — OtTn y.cn o^n^z<;.
Atque hinc feliciffime, ni fallor, reftituo mifere depravatum Homeri locum ; qui quanto eft poetarum maximus, tanto ma- joris aeftimari debet quaevis illius emendatio.
O»®' ^ *PJ? ««■» /^ET ar^xai vvy.r<B' a.\j.o'Kyu 'Ea-iTt^i^j o<; x.otXK^T^ tv a^avu iV*Ta» apij*
naMEf h^i-i^-n : il. X. 317.
Sed nec adhuc fanus eft ao»^®- x»®- : quid enim ? futilis eft omnino et fme fua vi to af'— lege potius :
r,)t An Ay(J,}^tvq
TlaM.u AESITEPHS.
Alterum hujufce rei exemplum videas in Epig. Antip. Sid. 8. Ed. Brunck.
V. 246. Tingi : i. e. fe tingerc : voce medid, Aliud Maluit ii. 481.
V. 249. Autredit— . Hanc opinionem ample6titur ^n. ii. 250. ruit Oceano nox : i. e. nox venit ab Oceana. Atque hinc, opinor, redle intelligendum Meleagri epigramma :
NYH »'f§>;, xa» Af;(;>£, «n/nro^aj tfTi^a; aX^a^
O^Koif aA^ vfA,ia,<; 'nXQfA,t^ afA^oTifo»* Xi /*£v E^t ft^^eitij xHyoy d' tyu aitort ^«\|/m»i
d,fA,oj-afAfj)i' xoimv 0 f<Y£T£ fji.aprvmv. Nv» yi fA,iv OPKIA (p^o-tv Ey YAATI KEINA (pt^to-Sat*
AfVH, av 0 ty xe^.wo»? avro» opa^ irtfuy.
B 3 IIIJC
z^ P. VIRGILIIMARONIS
Illic fera rubens accendit lumina Vefper.
Hinc tempeftates dubio pr^difcere coelo Poirumus; hinc mefsifque diem, tempufque ferendi : Et quando infidum remis impellere marmor Conveniat •, quando armatas deducere clafTes, 255
Aut tempeftivam fylvis evertere pinum.
Nec fruftra fignorum obitus fpeculamur et ortus, Temporibufque parem diverfis quatuor annum.
Frigidus agricolam fi quando continet imber; Multa, forent quse mox coelo properanda fereno, 260 Maturare datur. Durum procudic arator Vomeris obtufi dentem : cavat arbore lintres : Aut pecori fignum, aut numeros impreflit acervis. Exacuunt alii vallos, furcafque bicornes, Atque Amerina parant lentse retinacula viti 265
Nunc facilis rubea texatur fifcina virga : Nunc torrete igni fruges, nunc frangire faxo. Quippe etiam fcftis qusedam exercere diebus Fas et jura fmunt: rivos deducere nuila Relligio vetuit, fegeti preetendere fepem, 270
Infidias avibus moliri, incendere vepres, Balantumque gregem tiuvio merfare lalubri. Saspe oleo tardi coftas agicator afcUi Villibus aut onerat pomis : lapidemque revertens Incufum, aut atras maflam picis urbe reporcat. 275
Ipfa dies alios alio dedic ordine Luna Fdlices dperum. Quintam fuge: pallidus Orcus Eumenidefque fatas. Tum partu Terra nefando
et notet XzGtovAnglicaJius phrafim noftrae fimilem : «Ti^aj aMyj d.^.-K llj.i»<i — no ctkcr ^tT ycii. Et noftra fane lingua ita faepif- fime refpondet Graca:^ fupra omnes, quas novi, alias, vel an- tiquas vel hodiernas.
V. 251. Illic. — R^pone omnino z7//V;.
Nosy«^ tihi primus equis ofiens afflmjlt anbe}is, \hl4is fera rubens accendit luminnye^er.'
. .,,. jx»ii« e**x' Coeumque
GEORGICA. LIB. I. 23
Ceeumque, lapetiimque creat, fasvumque Typhoea, Et conjuratos cceium refcindtTC fratres. 280
Ter funt co^iati imponere Pelio Oflam Scilicet, atque OfTas frondofum involvere Olympum: Ter Fatcr extruftos disjecit fulmine montes. Septima pofb decimam felix et ponere vitem, Et prenfos domitare boves, et licia tel^ 285
Addere : nona fugfe melior, contraria furtis. Multa adeo gelida melius fe no6te dedere; Auc cum fole novo terras irrorac Eous. Node leves ilipuis mefius, nocle arjda prata Tondentur: no6les lentus non deficic humor. 290
Et quidam feros hyberni ad luminis ignes Pervigilat, ferroque faces inlpicac acuto.
V. 283. Quotiefcunque nofter majori cum dignitate rem aliquam vult depingere, periodum folet claudere uno verfu ab aliis fejunilo, ut in hoc loco : quod et habet multum gratise et majeftatis, et plenius aures implet. Hoc equidem contentus fubmonuifre j (quod fortafse Maronls amatoribus non erit in- gratum, et faepilTime occurrit) excmplis congerendis non im- morabor.
V. 288. Hic verfus certiffime mendofus efl: non enim bene conveniuntyi/^ novo et Eous^ tum qubd, ut apud omnes poetas, ros cadat ante ortum folem ; tum quod Eous veniat folis prae- nuncius, et in nulla fit ratione, cum fe fol ipfe oflenderit : v. infra 290. Ecl. viii. 15. Geo. ii. 202. iii. 337, &c. Quan- tum ipfe valeam difccrnere, reflitui debet — Aut cum mane novo
Ita nofler Geo. iii. 324.
LuciFERl PRIMO CUM siHEKE frigida vura Carpainus ; dum mane kovum, dum gramina canenty Et ROS in tenera pecori gratijj\?nus herbd.
Reddit Martynus : " When the Morning bedews the Earth " at Sun-rifmg." Qi^iafi fcilicet hoc ficret alio quovis tem- pore ! Mirum efl tam facile fibi placere potuiffe viros dotStos, atque etiam per fomnium tantas abfurditates eftutiiffe.
V. 292. Faces. — E pinu fcilicet vel funin quovis ligno fadtas, ut et apud Gracos : unde Menander :
B 4 Interea,
24 P. VIRGILII MARONIS
Interca, longum cantu folata laborem,
Arguto conjux percurrit peftine telas :
Aut dulcis mufti Vulcano decoquit humorem, 295
Et foliis undam trepidi defpumat aheni.
O (pa,v<^ er* |i*£r©' voctrl^ «Toat*
A« T Hyi cetsiVy ctXXa. 'mo^mii avvoy, AvtiJ/.
Ita, Bentlelo referente, extat apud AtheneEum. Reponit CafaU' bonus ad Athenaum :
Lsi T.yp^» ffHSvt atvToy^ aXXa ys cnroom»'
quod plus uno nomine damnat, et merito, Bentlelus. Ipfe cor- rigit :
A« T nyi asieiVj aXX ocrro^Heiv okvro^iv'
eleganter: fed mallem pro atroreiM reponere, a.vQ^iy.Hy — abji- cere — minori literarum difFerentia: vocem quidem lexicis ig- notam, fed non Euripidi, quem fe£tatus eft Menander: v. Herc, Fur. 1207.
V. 295. Humorem. — " Hypermetrus verfus eft : unde et *' fequens a vocali inchoat:" Servius. — Hoc tam in Lyricis quam Herotcis (fcio quid dicam) veriflimum ledtor inveniet. Neque tam fidenter de hac re, utpote notiflima, pronunciarem nifi quidam vir, eximid fane do6lrina mihique amiciflimus, hoc per fermonem ftrenue pernegaflTet. Duas tantum exceptiones novi, quae nihil negotii nobis dabunt : plures vero aut ille aut alius quifpiam e probis au(5loribus mihi, fi poteft, proferat,
^iin proteniis OMNIA
Perlegerent oculis : JEn. vi. 33.
Servius legit — omnem, quod ferri neutiquam poteft : neque ia per Synizejiny ut vult Pierius^ coalefcet ; quae in his vocali- bus locum non habet. Porro infelicior eft ille criticus, cum afllirmet in hypermetris verfibus, non opus efTe, ut qui fubfe- qujtur a vocali incipiat, et ad £cl. vi. 30. provocet :
Nec tantum Rhodope mirantur et Ifmarus Orphea:
atque ad Mn. i. 726.
dependent lychni laquearibus AUREls :
quis enim nefcjt haec vocalia ea, et ei facillime coalefcere ? O^ffoiy Of^ — et in ipfo f^irgilio ■ ■
Orphei Caliiopea, Lino formofus Apollo : Ecl. iv. 57.
At
GEORGICA. LlBi I. 25
At rubicunda Ceres medio fucciditur seftu, Et medio toftas ^eftu terit area fruges. Nudus ara, fere nudus : hyems ignava colono. Frigoribus parto agricolae plerumque fruuntur, 300
atque id genus ^t/^Kae, quae nihil omnino ad rem faciunt. — Enimvero in /Eneulos loco primum allato legendum eft, fl me fatis audies, omne — opus fcilicet: ita enim in verf. 31.
— tu quoque magnam
Partem opere in t ahto^ fineret dolor., Icare^ haheres.
Alterum, quod contra me ftat, exemplum eft in Hor. Sat. ii. 2. 22.
-pingue^n vitiis albumque, nec OSTREA,
'i^Ecfcarus.y aut poterit peregrina juvare lagois.
ubi, quamvis Greeco more, vocales pofTent coalefcere, ut fupra Orphea^ et nieum^ Deum^ &c. perpetuo apud comicos ; mal- lem tamen reponere kxiT fcarus : fed fuum ledlori judicium re- linquimus. Vide nos ii. 137.
V. 296. Quidam legunt tepidi: quae leftio nihil aut probi aut novi confert ad loci fenfum: v. ^n. viii. 22.
V. 300. Neque aliter Bion. vi. 5.
ubi fecum reputet leflor an non pro Sax^Tro/^sMt melius ftaret TEP- noMENOi, i. e, ljeti, ut nofter : at nullus dubito quin ox^u) er ror fit pro OABfi» : quod etiam expreflit Maro per vocem parto.
t^ftgovTf? «« tffoXv 'aX-no)i<^ OABf2 : Bion V. 12.
Neque non huc faciunt Hefiodi quasdam Op. et Di. ii. 1 1 1. Ed. Cant. qu2e prolixiora dabo propter loci obfcuritatem, et elegan- tiam :
n«P 0 »9» p^aXxftoi' Swxov, xa» £7ra^£a 7\i3-yiov fl^j) p^«^£gi>), oTTori y.^v®^ ccji^ck; ei^yov la^oi,tet' tv^ot. y. eioy.yi^ a»ri^ fAtya, oiy.ov o^sXAft* Mn fft KXy.U yjt^uv^ uij(,ri^uviri x.a,ru,^cx.p^ri 2f» ir£n>)* ^ETTTr) d£ crap^ti' ■tcooa X*^?' 'WhCok;. rioMa ^ «E^y©- avjjf, y.inr.y nn iXin^oc, p.tjLt^a.i', "KprnCyOJv ^ioTo»o, y.u/.x -nr^ociAt^aTO ^vfjLco. EXs-ij o HK ayu&n iiiy(pr,jji.ivov uvopoc xojj.il^Hy H/*iW«i £» ^iO'X'>f ''^V I"'' ^'^ a^Kt©^ Siri. ^nxvt/f ^i d/xw£j-(7t, •&£§£v? £T» f^tffa» iovr^' OvK eim Si^^ i<7creiTa,i' Ihif^c^i v.a.7.\ac,,
Mu-
i6 P. VIRGILIIMARONIS
Mutuaque inter fe laeti convivia curant: Invitat genialis hyems, curafque refolvit.
De «raftOk J. Hejkmo libenter afrentior, qui hunc locum ad Blo- »£7« citat, et reddit prateri — vita : hoc enim efflagitat poetae mens et propoiitum. Quid autem de ntaXia. ftatuendum eft ? voce, opinor, et fcriptoribus pariter et Lexicographh ignota. Multo tamen miniis tolcrari poteft E7r'aAea, ut quasdam editt. habent, iratis, quotquot funt, Mufjs tt JpoUi^tibus. Mihi qui- dera legendum videtur KAnAAETEO, vel x'YnAAEYEO Xia-x^v, Apud noftrum, ut omittam alios, ad finem hujufce poematis invenimus
oeiivj h ^^orm YII AAEYEO <fnj/>f/j>.
Ei-Ga porro, in verf. 3''", eft — quando — quo tempore : EN0A, t» T£ XPONiKON, xM iv roTrui : Heiych. et ftatim mihi in animum venit notiilimus Homeri locus :
EN© ccv Tvoeid-n AiOj^viOii — y.,r,X.
ubi Schol. TOTE ^n" i'7rie'f^y.cc ^jj^^ovjxoc Et quibus modis tunc temporis vir jedulus do?num augere poterit^ nos docebit ipfe Maro^ Geo. i. 261 — 268.
Mallem etiam legere — E!.5a r «o!'.i'©- cc-iri^ — v.a» enim minime videtur loco convenire.
K«--fa isjgoiji^Ki^cLro ^vfjLu — eft in primis elegans — de multis non evefituris, niji infuufn malum., cum fuo animo coUcquitur.
Ko/Ai^ei — eft — alit — fiutrit — lar:at : ut quidam Latinorum :
LACTARE, et falfd fpe PRODUCERE. Koy.is-cn, GPE^AI, ANA-
rAFElN — Hefych. quae mire conveniunt. Atque hinc mihi videtur ille Lexicographus in 'sj^oaccyo^iw^ oLycatficTmrc/, — corrigen- dus, reponendo AnATHSANTA. Similiter Euripides :
E>.7rK /!>(.'«« iiPOlHrE — Androm. 27.
Alium verb locum eife in eadem fabula, qui fortafse pro recepta Hefychii lecSlione llarc quibufdam videatur, non diilimulabo :
Koci rcivroc ^^uau^ tvj p£Tij IIPOXHrOMHN Tloaiv
quod fane venuftiflimum — ad me aUexi^ fed meae conjedturaj, ut opinor, nihil obftat,
De >>tax-^, infuper, quam hic bis ufus eft HeftoduSj ait Hefy-
chlUS : O or//Aoo-t^ ToTT^g^, £» u oitr^iQov oi 'srruyjji.
no»ei(r$£ KaAwc? — voBisMETiPSis FACiTE nidos: quse gcnuina cft ?nediis vocis vis. — Atque haec ideo longius produximus, ut
Ceu
GEORGICA. LIB. I. 27
Ceu preflfe cum jam portum tetigere carinje, Puppibus et laeti nauts impofuere coronas. 304
Sed tamen et quernas glandes tum ftringere tempus, Et lauri baccas, oleamque, cruentaque myrta: Tunc gruibiis pedicas et retia ponere cervis, Auritorque fequi lcpores : tum figere damas, Stupea torquentem Balearis verbera fundae; Cuin nix altajacet, glaciem cum flumina trudunt. 310
Quid tempeitates autumni ec fidera dicam ? Atque, ubi jam breviorque dies et mollior sflias, Qu^ vigilanda viris.'' vei cum ruic imbriferum ver; Spicea jam campis cum meflis inhorruit, et cum Frumenta in viridi fl:ipula laclentia turgent.^ 315
Ssepe ego, cum flavis meflibrem induceret arvis Agricola et fragili jam ftringeret hordea culmo, Omnia ventorum concurrere praelia vidi, Qu^ gravidam late fegetem ab radicibus imis Sublime expulfam eruerent : ita turbine nigro 320 Ferret hyems culmiimque levem, ftipulafque volantes, SiEpe etiam immenfum ccelo vcnir agmen aquarum, Et tcedam glomerant tempeftatem imbribus atris Colkclas ex alto nubes : ruit arduus sether,
videant juvenes, quot et quales elegantiarum thefauros illis ape- riet GrcsciS lingufe vehemens ftudium.
V. 315. hictentia. — Hac metaphora feliciflime eil ufus Ly^ cophron :
At, Ai* rifw^w >£«* a-ov EYFAArON 5«^©-,
n a-Kvy.iiE. V. 307.
V. 320. ita. — " JusT AS a black TVlmlwmd would carry away" — Martymis. Ridiculum! quafi jam comparationem in- ftitueret poeta, neque in defcriptione pergeret ! Sed haec inter . pretatio vel pueris, opinor, nares contrahet : idebque defmo.
V. 324. colle6toe ex alto. — Interpretes fatis multas nobis comminifcuntur horum verborum explicationes; fed nemo, mea quidem fententid, veritatem aflecutus eft. Ex alto intelligo equidem velle — " nubes collectas ab ultimd extremitate et ab oinni parte cceli in unum locum" — '•^ ^ profunditaie^ ubicuiique
' \' Ec
28 P. VIRGILII MARONIS
Et pluvia ingenti fata lasta, boumque labores 325 Diluit : impkntur foiras, et cava flumina crefcunt Cum fonitu, fervetque fretis fpirantibus sequor. Ipfe pater, media nimborum in nofle, corufca Fulmina molitur dextra : quo maxima motu Terra tremit-, fugere feras j et mortalia corda 330 Per gentes humilis ftravit pavor : ille flagranti Aut Atho, aut Rhodopen, aut alta Ceraunia telo Dejicit : ingeminant Auftri, et denfiflimus imber: Nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangit.
Hoc metuens, coeli menfes et fidera ferva : 335
Frigida Saturni k[e quo ftella receptetj
pateat, aetheris." Neque alia effe videtur mens hujufce locu- tionis et aHbi apud noftrum :
SufpeSii iibiftnt imbres ; namque urget AB ALTO Arboribufque fatifque notus pecorique fmifier : v. 443.
i. e. Notus longe petitus^ irruenfque magna vi.
FIk^us ut^ in medio ccepit cum albefcere pontOy LoNGius EX Ai.TOquefmum trahit: Geo. iii. 237.
V. 326. Bene dixit cava^ ut oftendat altitudinem riparttm, et diluvii rnagnitudine^n.
V. 334. plangit : — i. e. verberat Jupiter: ut Horatius: tre- mentes vereere ripas. ita certiffime legendum. Habet Lu- cretius : jiu£ius FLAHGEiirEsfaxa: ii. 1155. et fimiliter vi.114,
j^ut ubi fufpenfam vejiem^ chartafve volantes^ Verberibus venti verfanty VhAHGvarque per auras.
Et, opinor, plangunt in neutra fignificatione pro refonant nemo adhuc novit. Si ea ledlio omnino retinenda eft, tunc erit aujlri et denfiffi7nus imber^ qui plangunt 7ienicra et littora.
V. 335. menfes. — Huic didioni nihil eft hic loci : dixerat cnim nofter has tempeftates plerumque faevire fub tempus meffis: atqui non eft agricolae mutare mcnfs et tempora, in quibus fe- getes ad maturitatem veniant. Sidera quidem et varios cceli habitus fub hoc tempus utile fuerit obfervare. Videat igitur ledlor, an non pro ?nenfes legendum fit mores : ita v. 51.
Ventos et varium coeli pradifcere morem Curafit,
Quos
GEORGICA. LIB. I. 29
Quos ignis coeli Cyllenius erret in orbes.
Imprimis venerare Deos, atque annua magn^
Sacra refer Cereri, laetis operatus in herbis,
Extremse fub cafum hyemis, jam vere fcreno. 340
Tunc agni pingues, et tunc mollifTima vina :
Tum fomni dulces, denfasque in montibus umbrse.
Cundla tibi Cererem pubes agreftis adoret •,
Cui tu lafte favos, et miti dilue Baccho,
Terque novas circum felix eat hoftia fruges ; 345
Omnis quam chorus et focii comitentur ovantes;
Et Cerercm clamore vocent in tefta : neque ante
Falcem maturis quifquam fupponat ariftis,
Quam Cereri, torta redimitus tempora quercu,
Det motus incompofitos, et carmina dicat. 350
Atque hasc ut certis pofilmus difceie fignis, uSlftufque, pluviafque, et agentes frigora ventos ; Ipfe pater ftatuit, quid menftrua L.una moneretj Quo figno caderent Auftri ; quid TaEpe videntes
V. 341. agni pingues : ideoque vitSlimas Cereri gratiores. Hinc ita diftlnguo locum in primd eclogd vel pueris notifTimum :
^amvis multa jneis exiret victim Afeptis PiNGUis, et ingrata premeretur cafeus urbi,
Hinc, opinor, corrigendus Tzetz. Chil. v. 729. LfiA^o^^pore^.t' quod etiam cautum fuit legis 'Judaica praeceptis. Similiter Anacreon :
K.iff^aoVy Kcn rot^vXriyy mONA xa* ^ijj.a^ov.
Tefte Infuper Pierio in quibuidam MSS. legitur: Titm pi}:gut'S agni : quod fuavius venit et concinnius ad aurem. Vanus fci- licet ob verfum metus corre6tioni, fi Dis placet, anfam prae- buit: V. nos fupra verf, 4. et iii. 430.
V. 345. novas fruges : The new Fruits : Martynus. Hem ! huic mandes, fi quid recSte interpretatum velis. Per novas friigei vult no^&x fegetes]zm primum e fmu terrae emergentes extrema fub cafum hyemis ; cui locutioni opponitur infra maturis ariflis. Ceres potiflimum veneranda eHy frugibus jam nove furgentiius ■, nec tamen maturis ea non eft colenda.
Asri-
30 P. VIRGILII MARONIS
Agricolas propius ftabulis armenta tenercnt. 355
Continuo ventis furgentibus, aut freta ponti Incipiunt agitatvi tumefcere, et aridus alris Montibus audiri fragor; aut refonantia longe Litora mifceri, et nemorum increbefcere murmur. Jam fibi tum curvis male temperat unda carinis, 360 Cum medio celeres revolant ex squore mergi, Clamoremque ferunt ad litora ; cumque marinae In ficco ludunt fulicse •, notafque paludes Deferit, atque "altam. fupra volat ardea nubem. S^epe etiam ftellas, vento impendente, videbis ^6^ Prxcipites ccelo labi ; noitifque per umbram Flammarum longos a tergo albefcere tradus : Sa:pe levem paleam et frondes volitare caducas, Aul fumma nances in aqua colludere plumas.
Aut Bore£ de parte trucis cum fuiminat, et cum
V. 360. Sibi, Haec vox plane importuna eft in hoc locoj atque mifere et ufque ad rifum in fenfu expediendo torquetur Servius. Lege TiBi : et hic ufus hujufce pronomiais exquifita eft ekgantia ; quod hominibus non inficetis notiflimum.
V. 367. albefcere. — i. ^. fphndefcere^ ut et \ivv.^ Gracoriim in tali re t9tfpler,didus, Sic fupra verf 217. candidus Taurus. Et ad eundem modum yefu transformati veftimenta, quae dicit D. Matthaus effe AEYKA w? to (pu^ — xvii. 2. et D. Marcus AEYKA Xjav u^; xmN — ix. 3. hic eodem tempore dicit ZTIABON- TA- et D. Lucas — aeyka EHASTPAnTONTA — ix. 2g. Quin- etiam in loco fupra memorato, quod exprimit D. Matthaus per EAAM^EN, ui 0 HAIOZ, non minus bene expreflit Homerus per
aeykon Vt.v.^ heaios w!,\ II. s. 185.
Hinc errat Epifcopus Llandavicenfis, vir multarum litterarun^ cum, de colore Orichaki veterum quaeftionem inftituens, ad partes vocat VirgiUum noftrum: — auro fqualentem ALBOque cri- chalcQ : ita enim Hefiodus dixit S. H. 122. o^ei^cc\y.o\o <t)AEiNOY.
Ita etiam longe meUus accipitur 5 AEiv.as-OT^ Aa^. cum de toto exercitu dicatur in primis monoftrophicis /Efchyli Sept. ad Theb. quod, ut alia multa, fibi defumpfit Euripides Phaen. 11 34.
Eurique
GEORGICA. LIB. I. . 3t
Eiirique Zephyrique tonat domus •, omnia plenis 371
Rura natant fofTis, atque omnis navita ponto
Humida vela legit. Nunquam imprudentibus imber
Obfuit. Aut illum furgentem vallibus imis
Aeriae fugere grues; aut bucula coelum ^75
Sufpiciens, patulis captavit naribus auras;
Aut arguta lacus circumvolitavit hirundo;
Et veterem in limo ran^ cecinere querelam,
Sspius et te6lis penetralibus extulit ova
Anguftum formica terens iter: et bibit ingens 380
Arcus : et e paftu decedens agmine magno
Corvorum increpuit denfis exercitus alis.
Jam varias pelagi volucres, et qu^ Afia circum
Dulcibus in ftagnis rimantur prata Cayftri,
Certatim largos humeris infundere rores ; ^S^
Nunc caput objeftare fretis, nunc currere in undas,
Et ftudio incafsum videas geftire lavandi.
Tum cornix plena pluviam vocat improba voce,
V. 371. Eurique Zephyrique. — Similiter brevis vocalis ex- tra caefuram folitam duobus feqq. confonantibus fuflentatur in JEn. vi. 421. quod tamen non admonuiffem, nifi interpretes pro fud fagacitate locum peffime acciperent.
V. 372. Ordo efl : Atque omnis navita /egit vela, quoe funt humida ponto. Atque idem ordo et infra obfervandas efl ver. 418. Jupiter uvidus aiijiris. — Cum vero dicit navitam legere vela HUMiDA — indicat magnitudinem periculi ; eo quod foleant nautae humida vela ventis ficcanda libere expa-ndere.
V. 381. Nofter in his exquifitis verfibus multum Homero de- bet; cujus locus cum tranfpofitionem videtur palfus, eo ordine, quem redlum judico, hic ledtori fubjiciam:
Effia xoci ekG» 'aoruvTa.i AFAAAOMENA 'arrs^yyea-irt,
Xijvwi' t) yipoivdiy.y r) x.vx.tuv oaXiy^ooeipuv
KXxyyvi^o» '07§o»ca9»^ovTW»' o-^ct.^oi.yei ^i tj Xeiy.un. II. B. 459*
V. 387. IncalTum. — *' Hoc ideo dicit, quia plumarum com- pofitio aquam minime ad corpus admittit." Servius. Qiiod verum.
Et
32 P. VIRGILIIMARONIS
Et fola in ficca fecum fpatiatur arena. Nec no6lurna quidem carpentes penfa puellae 390
Nefcivere hyemem : tefta cum ardente viderent Scintillare oleum, et putres concrefcere fungos.
Nec miniis ex imbri foles et aperta ferena Profpicere, et certis poteris cognofcere fignis. Nam neque tum ftellis acies obtufa videtur ; 395
Nec, fratris radiis obnoxia, furgere Luna •, Tenuia nec lanas per ccelum vellera ferri. Non tepidum ad folem pennas in litore pandunt Diieftas Thetidi Halcyones -, non ore folutos Immundi meminere fues jaflare maniplos. 400
Hic autem fe deridendum nobis praebet Delphin. cditor; qui, frugibus inventis (quod aiunt) glandibus vefci maluit. — *' In- cajfum: frtijira: quia cycnorum candori nihil addi per lotionem poteft." — Feftivum hominem !
V. 390. Nec. — Elegantius, opinor, legas :
Ne no5iurna QuiDEM
V. not. verf. 126. atque ita jam video, Pierio referente, locum ftare in Romano codice.
V. 3g6. Verfum difficilem ita bene explicat Servius:
*' Subaudi a fuperioribus, obtufa luna j nam hoc dicit : Nec tamen luna videtur obtufa, quae eft radiis folis obnoxia." — Hunc autem bene monentem ftulti interpretes neglexerunt.
V. 39g. dileilae Thetidi Alcyones.
Huic fimilis eft Theocriti locus, quo nullum infelicius accep- tum et criticis et interpretibus alibi reperies.
Xi^xvow? i-oocaivnTi t« xvy.ura ruv ri Bxhatrs^xty
Toy T£ voToVy Tov T et^fov, 05 icrp^aTa ^t/xia xiv«'
AXxyovf?, yXocvncn; N>i§-/)ifl-J rui T£ /xa7ur<*
O^vi^cov £(pt>v«6£>', OSAIS T£ 'zc-£f e| kX'^ ccy^». VU. 57«
Cum in conftruftione, ut opinor, haererct, et merito, Brunc- kius, reponebat — oiranat — fensus interim fecurus, qui longe ett ab audloris mente alieniflimus, et plane nullus. Lege :
• ODOIE T£ 'Crt^ c^ ctX^ uy^ci.
i. e. PisCATORiBUs ; qui tum demum, pacato mari, occupa- tioni fuae tuto vacare pofTunt. Vide Mofch v. lO. Nihil cer- tius. Si quis porro volet legere ;
" Ac
GEORGICA. LIB. T. 35
At nebulas magis ima petunt, campoque recumbunt : Solis et occafum fervans de culmine fummo Necquicquam feros exercet noclua cantus, Apparet liquido fublimis in aere Nifus, Et pro purpureo pcenas dat Scylla capillo. 405
Quacunque illa levem fugiens fecat ^chera pennis, Ecce ! inimicus atrox magno flridore per auras, Infequitur Nifus : qua fe fcrt Nifus ad auras
— — - rAAYKri» Kr.^r^at ra» Ti /L*aA»rA — —
non me habebit repugnantem : v. Geo. i. 437.
Quid autem fi in hoc Idyllio paulum procedamus, ut alia macula fcediflima a carmine nitidiflimo expurgetur ?
Kr,ycj TYito nxT »1^»^^ ayr.^iyov vi ^o^oivrXy
H y.ai Xtvy.oiU!/ r^^pxvov ■sjsrt y.^etTt <I>YAASZnN'j
Tot HTi7\£otTty.o'J otvo» otiio y.griTrigl^ a^v^uiy
n«^ t^v^i /'.i;'.^i,u£>®- : verf. 63.
pro (pi^Mc-s-un quis non fatebitur poetam dedifie nYKArAnx ; — ^ Sic Anacreott^ harum rerum antiftes :
nYKASON. iv. et ita iterum v. 16. xxi. 6. Bion. vii. 20.
Eur. Alcefl:. 795. 832. v. etiam Theoc. ii. 153. xx. 22. De-^ moft. p. 332. Kd. Lutet. Locutio denique vix ulla magis fre- quens. — Dubito autem, an non etiam pro tffxoTrvo^ — legere debeamus — iia^ apyi: v. verf 133. 135. Sic Anth. ii. p. 29S.
cy.txe^cc n.AP APYI KEKAIMENOr.
V. 403. Nequicquam — id eft, non : Servius. Vcriffime : ita enim melius cum Jrato refpondet nofter :
' • tvy.Te^ir, yXx:^
HSYXON xMncrx^ (Ax^xnou.iv<i ^£iu.uii^ Ti>ic-5u> Toi <7r,y.x,
In hoc tamen fallitur vir bonus, quod ad partes vocet verfum Perf.anum :
l^EQViCQiJAUfundo/ufpirat nummus in imo :
haEc enim interpretatio loci fenfum omnem pefsum dat. Per- ipicacius vidit elegantiilimus Bretv/hrus :
One melancholy Piece reynains alone,
Andfor Ws Fcllows fi^hs xcith FRUIT^.ESS Moan.
C Illa
34 P. V I R G I L I r M A R O NM S
IUa levem fugiens raptim fecat aethera pennis. Tum'liquidas corvi preffo ter gutture voces 410
Aut quater ingeminanti et faspe cubiiibus altis, Nefcio qua prfeter folitum dulcedine Iseti, Intcr fe in foliis ftrepitant: juvat imbribus a£lis, Progeniem parvam, dulcefque revilere nidos. Haud equidem credo, quia fit divinitus illis 415
Ingenium, aut rerum fato prudentia major:
V. 411. altis. — Nihil fidenter vellem affirmare ; fedjudicet le£lor, an non — cubilibus alti — le6lio foret multis nominibus praeferenda, et longe elegantior. Sic Geo. ii. 461.
— — FORiBUS domus ALT Afuperbis.
— fedet ALTUs Olympo: JEn. xi. 726.
altus equo: xii. 295.
V. 413. in foliis. Ita, tefte Pierio^ \n antiquls fere omnlbus exemplaribus legitur : et quidem retSliflime ; cum aliud nomen fit huic fententias in eodem cafu, quod ab eodem verbo pendet, nifi accipiatur noftra emendatio fupra propofita.
Porro, ni fallor, ro ncfcio (v. 412.) fola eft vox (fi exclpias ego^ ctfcio — quod idem eft) in 0 definens, quae corripitur a Ma- rone \ neque minus accuratus eft in hac re Horatius in Lyricis» Hanc etiam vocem, ut mihi videtur, nequaquam corripuiffent, nifi ncfcio qucm — nefio quod — Scc. proverbiales efl^ent locutiones, quibus valedicere fine maximis incommodis non pofTent. Mihi femper maximum movet in hac re faftidium yuvenalis^ quod, auribus reclamantibus, verba in o, ct fubjiantivorum quinta dech reiflos cafus, perpetuo corripiat. Sed ille Philofopbis potius quam poetis annumerandus eft.
V. ^i2'foIiis. — Hoc igitur fignum tsjlaii^ non bruma:^ datur.
V. 415. equidem : — i. e. ego quidem : unde haec vox nun- quam invenitur in locis fanis veterum, nifi cum primd perfona 'ucrbi. Quam proprictatem ignorantes fcriptores hodierni, in perpetuis erroribus verfantur.
V. 416. Mallem voccs hujufce versiis aliter difpofuiffet ad hunc modum :
aut fato rerum prudcntia major
ut efict prudcntia rcrum — potius Q(\xzm fato rcrum. Nofter enlmi Habet infra ii. 492. itiexorahile fatnm : et Perfius iv. 4.
Scilicet ingenittm, et RERUM PRUDENTIA velox Ante pilos venit.
Veriim,
GEORGICA. LIB. T. 35
Verum, ubi tempeftas et coeli mobilis humor Mutavere vias ; et Jupiter humidus Auftris Denfat, erant quse rara modo; et, qu£e denfa, relaxat; Vertuntur fpecies animorum, et peflora motus 420 Nunc alios, alios dum nubila ventus agebat, Concipiunt: hinc ille avium concentus in agris, Et lastas pecudes, et ovantes gutture corvi.
Si vero folem ad rapidum, lunafque fequentes Ordine, refpicies ; nunquam te craftina fallet ^25
Hora, neque infidiis noftis capiere ferenas. Luna revertentes cum primum colligit ignes, Si nigrum obfcuro comprenderit aera cornu; Maximus agricolis pelagoque parabitur imber. At, fi virgineum fuffuderit ore ruborem, 430
Ventus erit : vento femper rubet aurea Phoebe. Sin ortu in quarto (namque is certiftimus au6tor) Pura, neque obtufis per coelum cornibus ibit ; Totus et ille dies, et qui nafcentur ab illo Exadlum ad menfem, pluvia ventifque carcbunt : 435 Votaque feryati folvent in litore nautiE Glauco, et Panope.^E, ct Inoo MeliCertse.
Sol quoque et exoriens, et cum fe condet in undas, Signa dabit: Solem certifTima figna fequuntur, Et qua2 mane referr, et quas furgentibus aftris. 440
hinc in nobiliffimo Horatti carmine — —
Prudens fiituri temporisy exitu?n Caliginofd no6ie premit Deus •
meliiiS jungetur temporis cum pruder.s : i. e. " Deus^ quamvis fciat quid fit futurum cras, ev^entum celat:" — fed alii fortafse aliud placebit. Alibi habet honos cxitus — fme fubfequente fub- ftantivo : tt animus kekuu prudens.
V. 437. Mihi perfuafum eft hunc verfum, quj^mquam fit ad morem Gracum fa£tus, llare, et nunc ftat, iratis Mufis j et re- poni debere :
Glauco, et Panopaa, atque Ineo Mdicerta.
c 2 Ille
35 P. VIRGILII MARONIS
Ille ubi nafcentem maculis variaverit ortum Conditus in nubem, medioque refugerit orbe; Sufpefti tibi fint imbres : namque urget ab ako Arboribufque fatifque Notus pecorique finifter. Aut ubi fub lucem denfa inter nubila fefe 445
Diverfi rumpent radii, aut ubi pallida furget Tithoni croceum linquens Aurora cubile; Heu male tum mites defendit pampinus uvas : Tam multa in tedbis crepitans falit horrida grando. Hoc etiam, emenfo cum jam decedet Olympo, 450
V. 441. Enimvero hic VtrgUtl \oc\i% femper nobis fufpeclus habebatur; jure autem an mjuria mox le^tor judicet.
Illc tibl NASCENTEM macuUs variaverit ortum Cotiditus in niibem, tticdioque refugcrit orbe
inficetias tantas diclionis — nafcentem ortum — quis poteft con- coquere, qm Firfilium^ qualis eiTe folet, guftavit ; et poeticas Veneres, quae demum fint, aliquantulum faltem noverit? Qiiid plura? Minime dubitamus, quin ofcitantes hbrarii duas voces ilationibus non fuis aflignaverint, atque ad hunc modum elTc reftituendum locum :
Ille iihi NASCENTEM maculis variaverit ORBEM Conditus in nubem^ T^lEDioque refugerit oRTU •
hujufce emendationis, quae quatuordecim abhinc annis {t{t nobis obtuHt, judiciojam maturiori, nondum poenitet ; neque, ut auguramur, tentatis ahorum fententiis, in pofterum poenite- bit. — Conditus autem eftyJr cottdens^ vocis media participium. V. 445. rumpent fefe — Medid voce uti maluit iii. 428.
amnes R u M P u N T u R for.tibiis .
V. 450. emenfo Olympo. — Simih metaphora in nobih'fHmo loco Lucretius ; in ea fcihcet Ubri tcrtii parte, qu:^ cnsteros pri- orum temporum poetas tantum fuperat, quantum fuo judicio ahos philolbphos Epicurus,
Ipfe Epicurus obit, DECURSO LUMINE vita; ^ii genus humanum ingenio fuperavit^ et omnes Prerjlinxit, flellas exortus uti atherius SoL.
Surit qui Umiu pro lumitte volunt legere, atque ita jugulant ele-
Pro-
GEORGICA. LIB. T. 37
Profyerit meminifle magis : nam fepe videmus
Ipfius in vuku varios errare colores:
Cceruleus pluviam denunciat, igneus Euros,
Sin maculse incipient rutilo immifcerier igni ;
Omnia tunc pariter vento nimbifque videbis 455
Fervere. Non ilhi quifquam me nodle per altum
Ire, neque ;i terra moneat convellere funem.
At fi, cum referetque diem, condetque relatum,
Lucidus orbis erit ; fruftra terrebere nimbis,
Et claro fylvas cernes Aquilone moveri. 460
Denique, quid Vefper ferus vehar, iinde ferenas Ventus agat nubes, quid cogitet humidus Aufter, Sol tibi figna dabit: Solem quis dicere falfum Audeat ? ille etiam cascos inltare tumultus Saspe monet, fraudemque et operta tumefcere bella,
lUe etiam extiri(5lo miferatus Csefare Romam, 466 Cuni caput obfcura nitidum ferruginc texit, Impiaque asternam timuerunt fsecula no£lem, Tempore quanquam illo tellus quoque,et aequora ponti, Obfccenique canes, importunasque volucres 470
gantifllmam figuram j cui et ortum dediffe videtur, et explicat, atherius SaL
V. 462. quid cogitet humidus aufter. — Non potuit mellus aut venuftius ; unde exftbilandi funt, qui volunt legere cogat et pro cogitet : hoc enim cft vcrc poeticum rebus fenfu carentibus vitam et fenfum dare. Pari felicitate et Horatius :
Ciimfa^vit^ horrendamque culiii
Viluviem meditatur figris : Od. iv. 14. 28.
fi quis vero minitatur malit, magni equidem Bentkii rationibus devi£lus, non repugnabo.
V. 470. Ohfcenique cancs ipihi potior videtur no ohfcenttqui canes : fecundum illud Horatianum ;
Vixifpt CANis IMMUNDUS, vel amica lutofus,
Atque horuin nominum genera ita, nefcio quo modo, fuum ordi- nem fervant in 2 Pet. ii. 22. Kfwv e7rirg£^}/AS twi ro i^io? 1^1^0.1^0.'
C 3 Signa
38 P.VIRGILII MARONIS
Signa dabanr. Quoties Cyclopum efFervere in agros
Vidimus undantem ruptis fornacibus iEtnam,
Flammarumque globos liquefa6taque volvere faxa ?
Armorum fonitum toto Germania cceIo
Audiit; infolitis tremuerunt motibus Alpes. 475
Vox quoque per lucos vulgo exaudita filentes
Ingens, et fimulacra modis pallentia miris
Vifa fub obfcurum nodis : pecudefque locutae
Infandum! fiftunt amnes, terrasque dehifcunt;
Et moeftum illacrymat templis ebur, seraque fudant.
Proluit infano contorquens vortice fylvas 481
Fluviorum rex Eridanus, campofque per omnes
Cum ftabulis armsnta tulit ; nec tempore eodem
Triftibus aut extis fibrae apparere minaces,
Aut puteis manare cruor ceflTavit -, et alte 485
Per no6tem refonare lupis ululantibus urbes.
Non alias coelo ceciderunt plura fereno
Fulgura, nec diri toties arsere comets.
Ergo inter fefe paribus concurrere telis
Romanas acies iterum videre Philippi: 450
Nec fuit indignum fuperis, bis fanguine noftro
Emathiam et latos Hsmi pinguefcere campos.
Scilicet et tempus veniet, cum finibus illis
Agricola, incurvo terram molitus aratro,
V. 482. Ut Vtrgilhis verfum hunc cum anapajlo inchoaverit, ita Horathis et ManiUus hexametros inchoant cum — Vehemens r— t// Nasidieni — Plaetontem — patrio; quo faepius utitur Lucretius. Mos a Gracis migravit: vid. Hom. II. i. 5. -v. 195. Od. I. 283. O. 83. ubi fruftra adverfatur Clarkius, Ita etiam Hefiodus :
TPESE A^AjAHS, ive^onTt KdTCi^p^iiJi^ivoKrn/ avuaa-un: 1 heog. 85I.
Hsec autem non tanti funt, ut de illis foliciti fimus; et me illo- j-um vehementer miferet pudetque, qui dimetiendis pedibus, ac perpendendis fyllabis twv r^o^pojv et amr^oipu» veterum tragicorum, confenefcant ; quafi in his dodlrinae cardo verterctur.
V. 494. terram niolitus aratro. — Lucrctii elegantiam fibi tranftuHt: ^^^^^
GEORGICA. LIB. I. 39
Exefa Inveniet fcabra rubigine pila ; 495
Aut gravibus raftris galeas pulfabit inanes, Grandiaque efroflis mirabitur ofla fepulchris,
Dii patrii Indigites, et Romule, Veftaque mater, Quse Tufcum Tiberim et Romana palatia fervas; Hunc faltem everfo juvenem fuccurrere fasclo 500 Ne prohibete. Satis jampridem fanguine noltro Laomedontese luimus perjuria Trojse. Jampridem nobis cceli te regia, Csfar, Invidet, atque hominum queritur curare triumphos. Quippe ubi fas verfum atque nefas, tot bella per orbem, Tam muh^ fcelerum facies : non ullus aratro 506 Dignus honos : fqualent abdudis arva colonis, Et curvas rigidum falces conflantur in enfem. Hinc movet Euphrates, illinc Germania, belium: Vicinae ruptis inter fe legibus urbes 510
Arma ferunt: fasvit toto Mars impius orbe, Uc cum carceribus fefe efi^udere quadrig^ Addunt in fpatia ; et fruft:ra retinacula tendens Fertur eqais auriga, neque audii: currus habenas,
Nec robujius erat curvi moderator ARATRI, ^lfquam necfcibat ferro molirier arva: v. 931.
ut Interpungi debet ifte locus.
V. 513. addunt in fpatia. — Id eft-, " currendo plus eorum curfus augetur." Servius : et hanc procul dubio interpreta- tionem fcopus loci poftulat : fi vero ipfa verba per fe fpecles, nihii eft interpretatu difficilius. Neque equidem ipfi fatisfacere poftum, neque liilum adjuvant interpretes vel antiqui vel ho- dierni. CredidifTem fane Latinafn iinguam non potuiffe tole- THTt-^ad^iunt infpatia — fed omnino efflagitaiie /)r<?«(7w^« — adr- dunt SE infpatia — nifi aliter fe rem habere probalfet Silius Ita- Hcus :
Jamque^ fere medium eve£it certamine campum^
1n spatio addebant: xvj. 373.
Enlmvero hnec earum videtur effe locutionum, quarum nulla ratio reddi poteft fecundum leges grammaticas et linguae ana- logiam,
C4 P. VIR-
i " I"
P. V I R G I L I I i\I A R O N I S GEORGICORUM-
L I B E R II.
HACTENUS arvorum culrus, et fidera coeli r Nunc te, Bacche, canam; nec non fylveftna tecum Virgulta, et prolem tarde crefcentis olivse. Huc, pater 6 Lenjee, (tuis hic omnia plena Muneribus; tibi pampineo gravidus autumno ^
Floret ager ; ^pumat plenis vindemia labris) Huc, pater 6 Lenase, veni : nudataque mufto . Tinge novo mecum direptis crura cothurnis.
V. 8. Tingc novo — Eleganter, ut folet, Theocritus :
H /A£Ta oatra xXrjr©^ fjTHyia.i ; « riv^ Ufuii
llxcrcc Ai9®' •mTama-cc iror a^^vXiOco-an ctei^et. vil. 2A..
ubi aliquantulum dubito, an, pro woc-i i5<3-(ro//£yo(o — quod infice«* tiuSj non legendum fit-— iiOTiNElSSOMENoro: fjc Homcrus :
Ov^ o<r i^ O^;^o/A£»ov «roTiiicr^rsTaJ. II. I. "7^1,
Et notandum eft didionem Theocrhi mreuois-cc prseter moreni •Grcsca linguae in hoc loco ftare, et effe quodammodo fui gene- ris : fenfus enim — :fe inipingens-^^dlltht certiffimc tnediam voeem poftularet,
Prijir
GEORGICA. LIB. II. 41
Prir>cipio arboribus varia efl: natura creandis. Namque aliae, nuUis hominum cogentibus, ipfas 10 Sponte fua veniunt, campofque et flumina late Curvatenent: ut molle filer, lentseque geniftse, Populus, et glauca canentia fronde falifla. Pars autem pofito furgunt de femine : ut altse Caftaneas, nemorumque Jovi quas maxima frondet 15 JEfculus, atque habitse Graiis oracula quercus. PuUulat ab radice aliis denfifTima fylvaj Ut cerafis, ulmifque : etiam Parnaffia laurus Parva fub ingenti matris fe fubjicit umbra. Hos natura modos primum dedit: his genus omne 20
Nec a Theocrito non illuftratur Horatii locus, in quo fingu- lari cum urbanitate fe commendat patrono fuo :
^uid tibi vis, infane ; et quam rem agis ? improhus urget Iratis precibus : Tu pulses omne quod obstat, Ad Mcecenatem meynori fi mente recurras, Sat. ii. 6. 29.
ubi prorsus necefle ell, ut mihi videtur, reponamus — pulsas.
Quinetiam, ut fupra dicit Theocritus tTTHyia.i META JixiTa, ita Long. Paft. p. 39. £9r«yo//.EK;t META ra (piXr.uxrcc' ita enim refti- tuendus eft iite locus, quem Moll inteliciter tentabat.
V. 13. glauca canentia fronde. — iVIajori ell^gantia dicit Pin~ darus in nobili hexatnetro verfu :
AjOKpt KOjaaKT» Qa,>.(H y^.xvy.o^^occ noa^ov tKcnxq '. Ol. iil,
in qua Ode parva macula eluenda eft, ut tum demum re6le pro- cedat oratio. Sic igitur qua; mox fequuntur m fecundd Strophe lciii njcdicina poteris fanare.
" oyi
ccXcrei (jMoc^oy TO (pDTiVfj.a,
^im avfigwTToij, ^i^ctvovT cc^irx^.
i. 0. umhrofam hanc plantam-, olivarn fcilicct fupra memoratam : ii.TC enim femper eft in tali ufu vis articuli.
V. 15. Jovi frondet; — non vulgari elegantia; ut tihi fioret ager — paulo fuperius.
V. 19. Haec variatio locutionis, cujus nofter eft omnnini poctarum feliciifimus, et quae matcricm didacticam potifTimuni
Svlva-
42 P. VIRGILII MARONIS
Sylvarum fruticumque virct, nemoriimque facrorum. Sunt alii, quos ipfe via fibi repperit ufus.
h tsedio defendit, non minus venuftatis hic habet quam jucun- ditatis.
fe fubjicit. — Ita Ecl. x. 74.
^antum vere novo viridis se subjicit alnus.
Lucrctius eodem fenfu habet — s,\! bmit t it fcetus et Jlores. Hinc lux accenditur eleganti admodum CalU^nachi loco, qui Scholiajle atque interpretibus non minime obfcuratur.
H "SroX^aj E4>TnEP©E «ra^wvjoa? xjy^<^ Ixuv
HEIPEN : M. Jov. 22. — Aci^u, a'.u wGw — Hefych.
Hinc autem derivatur di6lio figurata loco apud Calli^nachum "mifere depravato, atque, ut ita dicam, deplorato ; quem fi feli- citcr emcndavero, ecquid erit pretii ?
KaXa fi,iv nt^iVy y.(zX» A'ETPA<^Er, n^ocm Ztv'
O^v 6 a^>)t5j(7-a;, Tx^ivoi h TOi ijxOov JsAot. H. J. 55*
Rcje6tis, et mcrito, aliorum argumentis, Daiuefius ; qui folus omnia fibi fcire vifus eft — qucm, acutiflimumne dicam, an vaniflimum ? Eir ^ot-fi ix.a.\ce. Gt/x^. (Quid autem ? nihilne tibi agere videbaris, niii infeftis unguibus in Bentleii laudes invo- Jares
■ OTTS^ aso 'OToWov ajjieivuv'
^ii mclior multisy quam tUy fuit, i?nprobe, rebus ?) IhiveJiuSy inquam, reponit : ad Mifc. Crit. p. lOO.
KaA« (ji.iv »)e|£d, xaXa A'ETPE(I)EY
abfurde, et contra linguae Graccs rationem. Inclementer equi- dem, atque, ut fpero, praeter morem loquor : illi vero quid eft qubd parcerem, qui Bentleio non pepercit ? Tcmpus fcilicet im~ ferfeSlum in hoc loco ferri nequit ; et multo minus ir^a.<piv — in voc. 7ned. ut citat Ruhnkenius in Epift. Crit. Quid autem Jongis ambagibus et mea et le£loris tempora morarer ? Noftram conje£luram accipe :
KaA« f*Ev :5e|eti, KAA' ANEAPAMES, ii^a.ni Ziv.
Ita JE\. de An. ii. 36. AEj-^^of ts^X®- Kcct tv fACc>.a. ANAGEON. — Cha & I» Tf ^u^iri aya,Gv ««( 'aKrihH «v. oXiyuv av^^uv^ ANA re EAPAMON
«i/Twa, xui iv6vvn6vicrav : Herod. i. 66. et alibi. Ita denique bis Homerus, magnum Callimachi exemplar : » ^'aneapamen, «f«V »cr^, II. 2. 56. 437.
Hic
GEORGICA. LIB. II. 43
Hic plantas tenero abfcindens de corpore matrum Depofuit fulcis: hic ftirpes obruit arvo, Quadrifidafque fudes, et acuto robore vallos. 25
Sylvariimque aliae preflbs propaginis arcus Expedanr, et viva fua plantaria terra. Nil radicis egent aliae : fummumque putator Haud dubitat terrse referens mandare cacumen. Quin et caudicibus fecSlis mirabile diftu, 30
Truditur e ficco radix oleagina ligno,
Et fcepe alterius ramos impune videmus Vertere in alterius, mutatamque infita mala Ferre pyrum, et prunis lapidofa rubefcere corna.
Neque allter fane \^k Callimachus :
i2KY©EON T^tTTiTuAov : H. Dian. 164.
Guae vldetur vera htijufce diillonls orthographia. Vide etlam Theoc. xviii. 29. ubi fimplicem et figuratam fignificationem ma!e mifcult in loco parum fanoj quem tamen incudi criticac non imponimus, ut nec locum Cal/imachi ]zm citatum, qui nec adhuc fanus eft ; cum haec nota jam fuos fines tranlgrefla fuerit, et le<5tori fortafse moverit faftidium.
V. 31. truditur : — i. e.fe irudit: vero medice vocis ufu: ali- ter v. 74,
V. 33. vertere: — I. e. fi admlttatur recepta ledlo, atque edltoribus, quotquot fint, fides detur — pro verti — pajfiva voce\ vel potius — fe vertere — media vocis fignlficatione : hoc autem Ignorantiae facile illis condonari poteft. Quod fi hoc generali- ter verum eflet, ut hi putant, adlum eft illcet de llnguarum om- nlum proprietatibus; ubique in oratione dominabuntur tenebrae ac ambiguitas ; nec ullas leges agnofcere poterit dicendi ratio. Hsec autem tanti funt momenti tantaeque fortafse novltatis, ut leviter perftringi non debent, fed ad accuratlus examen revo- cari.
Hoc igitur dlco et edlco, Firgllium atque allos probos auc- torcs, quoties vim media: vocis Gracorum velint exprimere, fem- per uti voce pajfiva^ (nam vocem tertiam cum fuis terminationl- bus non habent) vel a^iva cum pronomine. Quiim autem uni atque altera exceptlo, mille aliis repugnantibus exemplis, nobh opponantur, his difcutiendis paulifper immorandum eft.
Quarc
44. P. VIRGILII MARONIS
Quare agite 6, proprios generatim difcite cultus, 35 Agricolae, fruftufque feros mollite colendo.
Franguntur remi: tum prora AVERTIT, ei undis Datlatus : IEi\. i. 108.
veram quidem leclionem agiiofcit Servlus^ dum falfam imme- rito defendit. Hsec ille in locum ; " Alii prora legi tradunt ; m lit avertit pro avertitur. Eft flgura creberrima : potcll nam- que pro aciivi verbi fignifiGatione pajjivum poni, ut eft :
et pifiis BELLANTUR Jmazoncs armis :
pro bellajit, Nec nos debet movcre, quod bellor non facit j natura enim hoc prohibuit : nam compone hoc verbum, et in- venitur.fl^/'y«//2; facit enim debello."
Quidnam hic vult veterator fibi ? contendit fcilicet paffivam vocem poffe poni pro a^iva, et obfervationem tendit confirmare ope verbi, pajfivam fignificationem natura fua non admitterrtis !" <^id autem fingi poteft magis ftultum ridiculumque ? Veriim cnimvero ineptae fententize non funt nifi ineptis argumentis de- fendendae. — Pergit autem nofter criticus, et qunsdam diffici- liora expeditu in medium proponit, quibus eft diutius attenden- dum : in his enim cardo rei vertitur.
" Et contra pro pajfivi verbi fignificatlone aSlivum ponitur; ut eft hoc loco AVERTiT pro avertitur: et: Insinuat pavor, pro INSINUATUR : et: Nox humida caslo prjecipitat, pro pracipitatur, Sed hsec verba tantummodo pro fe invicem ponuntur, qua et a£iiva effe poflunt et pajfiva.''*
Imprimis notandum eft h*ec ultima prioribus apertiflime ad- verfari, ut culvis rem intuenti ftatim patebit. Quod autem ad partes fuas vocet avertit pro avertitur, cum ipfe le£lionem ag^ nofcat, quae cum avertit nullo modo ftare poteft, plane eft ho-» minis de causa defperantis. — De fecundo fuo exemplo
T^um vero tremefa6ia novus per pe5iora cunSiis lusmv AT pavor: JEn. ii. 228,
itaequidem ftatuo. Infuuat,- — i. e. IN SINUS IT cun^is: quod quidem fatis planum eft, nec pajjiva vox iu hoc negotio uUum locum habere potuiiret. Sed hoc eft ex iis verbis quae nunc cHiva funt, nunc neutra.
Qnod ad ultimum exemplum attinet
j ;!,j f:; ».;— jajn nox humida caela
' - - pRiECiPiTAT : iEn. ii. 9.
cum pracipitor in pajjivd voce necjue in Lucretio nequc in noftro
Neu
G E O R G I C A. L I B. II. 45
Neu fegnes jaceant terrse : juvat Ifmara Baccho Conferere, atque olea magnum veftire Taburnum.
inveniatur, mihi pcrruafum eft hanc di£lionem in tali ufu ab illis pro neutro haberi : et fic nodus folvitur.
Q\iid autem fi concederemus unum et alterum exemplum proferri pofle, quod noftras vires fuperaret, qui poft tot faecula Latinam linguam penitus pernofcere nullo modo poflumus ? Quis nefcit omnem linguam fuas ano^nallas habere, quae leges juftie conftru(5lionis violant, fed regulas mille exemplis atque ipsa veritate ftabilitas non debent abrogare ?
Dum autem in hoc negotio verfamur, non abfurdum erlt pauca alia de vero vocis inedla ufu in medium proferre. Inve- niuntur enim non raro loci difficiles, qui £t mihi ct aHis for- tafse fcrupuhmi injiciunt ; fed fi penitius fpedlentur, opinioneni noftram confirmare potius quam labefaclare videbuntur. — In^ terea autem non ita fum male propofiti tenax, quin conceflerim, li opus fuerit, (v. Bent. ad Hor. Od. iv. lo. 5.) vocem vcrierc efle quodammodo fui generis, et ex iis, quae certis atque gene- ralibus legibus coerceri nolunt; quales omnibus linguis funt pariter communes.
In Arift. Rhet. ii. 4. 3. Ed. Ox. leglmus ; Kat (pxKvcn -vi; fj.n ANTITEINONTAS t4(,- u^yi^6|«.EKis : nhiiYiQixo ci\ figurata ; Gtfunem^ aut tale aliquid, fupplere debemus. D. Paulus^ qui dtfe loquir tur wX. fune aut meyfura^ pronomen^ falvis compofitionis legibus, reticere non potuit, ideoque bene dixit et eleganter ; Oy yx^ toi fxrj i(f,vy.niiAtm et; vfjixc, TI1£P£KTEIN0M£N £AYTOT£: 2 Cor. X. 14.
Hya ^£ fAYi^in Tuv cid/.xruy «tiu 'ST^ocmy.Hii «tt* rui; atroi.yaH-a.t; ASKEINj uc cro» crxo^^etVj hiru; IfoC. Parscn.
Ubi certiflime reponendum vel «o-xfto-Sai, vel xav.m ix-.Tov, [Similitcr in A6t. Apoft. 24. 16.J
Et paulo infra : K«» •y»^ av rxa.^a.vriKX KPYfHiS, vs-t^o* o<p5yi<ni'
Corrige — vel y.^i-^ri — vel n i<.^v^r,<:.
ayiiam calefaclat, ut lavemus. Plaut. Rud. li. "^^o.
lege — lavemur: et hoc modo fypius apud tnmTsrentiumque e{t erratum, nifi fojte in hac re minus accurati fuerint fcriptores vetuftiores ; quod vix credo, cum ipfe Plautus alias veram VO" cem mediam expreflerit. Exemplo fit :
Eninrvero jam nequeo contineRc : Capt. iii. 4. 60.
Dubito tamcn hoc lcgens :
Non domi cjl\ abit ambulaium; dormity ornatur ; lavat; » MU. G. ii. 2. 96.
Tuque
46 P. VIRGILII MARONIS
Tuque ades, inceptiimque una decurre laborem,
O decus, 6 famEc merito pars maxima noftras, 40
In Demoft. cont. Phil. i. p. 35. Ed. Lutet. legimus : n^ocr- 9ro^i« T« "KoiTtx a,vro ro r^xrivi^x o.tto ra rsToXifA.n. Reponere debemus: IlPOZnoPiEiTAi Ta \omoc : V. Xen. Mem. ii. i. 25.
genua ampkxus, gembufijue volutans
Harebat : Virg. Mn. iii. 607.
lege omnino — volutus.
Interea vix dici poteft quot errores invenuftos per noftram N. T. verfionem fuderit harum rerum ignorantia. Liceat raihi infigne exemplum, coronidis loco, jam proferre.
Oije^ov xa» AIIOKOTONTAI ot «varaTyvTE; t^/xaj : Gal. V. 12.
I would they were even cut off, which irouble you.
Nec aliter interpretes antiqui, nifi quod melius quiddam Arabi fuboluifle videatur, quem confulat eruditus le6lor. Nihil agunt critlci ad locum ; in quibus funt, qui indecoras nefcio quas in- terpretationes comminifcuntur.
Idem eft ac fi ^\\\^^x. Apojhlus : Fellem ut etiam doloris ALIQUID PATERENTUR — UT FLERENT. — Vera enim T» xo^s-Tio-fla» fignificatio eft — feipjmn pns dolore verberare — palmis tundere. Optime Uejychius: ATroxoTr^o-a/xEi'»?, rfgwxoTrjjcra/AE»»;, aTro- xo-^»iJi.m. Similiter Euripides:
Ettpwvl/a oriTr^o»?, y.a,'mM^a.^r,v vik^ov '. Tioad. 623»
Huc redeunt ifta Horatiana, quorum prius a Pauli locutione non longe diftat :
^«2 me COMMORIT (meliiis non tangere clamo) Flebit : — 2 Sat. i. 44. vide etiam v. 69. et ita alii.
Sed haec haftenus : nunc ad locum FirgiUi, unde egrefliis fum, redeo. Sic igitur mihi videtur legendus ; fatenti interea hunc vocis verto ufum multis aliis vocis ejujdcm exemplis defendi pofle:
Et fap} alterius ramos SE irnpwie videmus Vertere in aherius.
Idem pronomen certiflime excidit ab ^n. ii. 235.
Accingunt omnes operi :
lege — AcciNGUNT se omnes operi. — Utpraeteream I^n. i. 2io. ubi habemus — ///i se prada accincunt— quis nefcit voces
Msece-
GEORGICA. LIB. 11*' 47
Mascenas, pelagoque volans da vela patenti.
Non ego cundla meis ampledi verfibus opto :
Non mihi fi linguze centum fint, oraque centum,
Ferrea vox : ades, et primi lege litoris oram :
In manibus terras : non hic te carmine fidto, 45
Atque per ambages et longa exorfa tenebo.
Sponte fua qus fe tollunt in luminis oras, Infcecunda quidem, fed Iseta et fortia furgunt ; Quippe folo natura fubeft. Tamen h^c quoque fi quis Inferat, aut fcrobibus mandet mutata fubadis; 50
Exuerint fylveftrem animum-, cultuque frequenti, In quafcunque voces artes, haud tarda fequentur. Nec non et fterilis quje ftirpibus exit ab imis, Hoc facier, vacuos (i fit digefta per agros :
acctngl^ ar?nariy et fimilia, fepius ab optimis fcriptoribus ufur ■ pari in media vocis fignificatione, ut to oTrXi^Ej^a» Gracorum? V. Tibull. iv. 1. 179.
Eft quidem ubi ?7i£dia vox invenitur, fine pronornine^ ut in hoc Lucretii loco :
~Ji tibi vera videtur^
Dedemanus; aut^fifalfaejl^ ACcmGERE contra: ii. 1041.
— mala — pirum. Hae arbores, ut et earum fruclus, fsepc una memorantur: Hom. Od. H. 120. Thcoc. vii. 144. Callim. H. C. 28. unde in Long. Paft. p. 20. do» ^c a.iromH to roy-a*-
ah ra (juriKx roiaToy, a^s a» Ao;j^w«» : lege «oe «» OXN AI : V. p. 1 00»
ad imum.
V. 41. volans. Male fe habet hic locus : quid enlm fibi vult To volans? Refcribe volens: v. i. 40. Ov. Faft. i. 3. Val. Flac. i. 20. afpiret, dextcrque ac VOlens adftt : Quint- Inft. Praef. L. iv.
V. 46. Atque per ambages. Mallem Usque per ambages : — fed de hoc judicet leilor. — Cseterum ambages et longa EX-. ORSA Virgilii bene expllcat Flacci lo.cum, qui fefellit et fatis cruciavit interpretes :
Si LONGO SERMONE THorer tua temt)ora, Cafar,
ideocinc Jiatim incipit, et venit ad rem.
Nunc
4» P. VIRGILII MARONIS
Nnnc altjc frondes et rami matris opacant, 55
Crefcentique adimunt foetus, uruntque ferentem, Jam, quae feminibus ja<5tis fe fuftulit arbos, Tarda venit, feris faclura nepotibus umbram : Pomaque degenerant fuccos oblita priores ; Et turpes avibus praedam fert uva racemos. 60
Scilicet omnibus eft labor impendendus, et omnes Cogendse in fulcum, ac muka mercede domandae.
Sed truncis oleas melius, propagine vites Refpondent, folido Paphi^ de robore myrtus. Plantis edurae coryli nafcuntur, et ingens 65
Fraxinus, Herculeseque arbos umbrofa coronas, Chaoniique patris glandes : etiam ardua palm.a Nafcitur, et cafus abies vifura marinos.
Inferitur vero ex fcetu nucis arbutus horrida, Et fteriles platani malos gefsere valentes : 70
CaftanccE fagus, ornufque incanuit albo Flore pyri •, glandemque fues fregere fub uhnis. Nec modus jnferere atque oculos imponere fmiplex : Nam qua fe medio trudunt de cortice gemmas, Et tenues rumpunt tunicas, anguftus in ipfo 75
Fic nodo finus: huc aliena ex arbore germen
V. 55. Male digefti mihi videntur hujufce loci verfus; quos ita in ftationem fuam vellem reducere.
2Vunc altafrondes et rami ?}iatris opacant, Crefcentlqtie adhnunt foetiis.^ iiruntque ferentem j Pomaque degenerant fuccos oblita priores^ Et turpes avibus pradain fert uva racetnos. "Jam^ qua> feminibus '——
Rem fecum leiStor reputet, cujus arbitrio libenter noftra omnia permittimus, nobifmetipfis non nimium confidentes.
V. 70. Major fuavitas, et ambigui minus accrefcet loco, fi fic diftinguas ;
Etjhriles platani malos geffere j vakntes Cajianea fagos,
In-
GEORGICA. LIB. II. 4^
Includunt, udoque docent inolefcere libro. Aut rursum enodes trunci refecantur, et alte Finditur in folidum cuneis via ; deinde feraces 79
Plantas immittuntur: nec longum tempus et ingens Exiit ad ccelum ramis felicibus arbos, Miraturque novas frondes, et non fua poma.
V. 80. Nec longum tempus et. — Simllis latet conftru(flio in Epig. male interpuniSto vol. i. p. 147. Anthol. praeftantiffimi Brunck : quod cum a viris maximis (eorum pace dixerim) vel male vel parum emendatum fuerit, et fit pulcherrimum ; hic integrum apponam, meis correftionibus nonnihil adjutum,
TaX\'^ t^y)fA,a.i-nv v^^hv^ Itto (rmXada' YsTo» a^Tt xoftijj «.7r£//iog|(*To, Ta oe xaT »^v©'
Bnipa-y^ Ef KOINHN aT^XTrov laTo T^iuv. AiTa^ 0, tBi^arTa^ivi) i/.tya TVjjijTravov fiS SXE0E %«§»,
Hpa^ev' xava^ri & ^ayiv avTPov ccTiav, Ov^' etX» Y^v^iKric, h^ov BPOMON vKovofA.®^ S>9g
Metvaiy uv vMiv o ukv^ eQvv;v of'^, A«<7a; Tiu.tyvvaiKa Beriq >.ar^iv' Iq Taot Pfl»)
'S.vSvTa x«t ^av^B^ ty.piiMaai -rirAoxa^sj.
«tgT» — ^i — non longum tempus et leo, Pro y.otMv refcripfi nomy '. iSic Theoc. vii. 35. ^wa ya^ oJ<^: v. etiam xxiii. 23. |vva; xEAsffia; : Bion. et v. Ap. Rhod. i. 337.
Speluncam Dido^ dux et Trojanus eandem Devetiiunt : JEn. iv.
Pro Bcrx^Q'- — t,- c-xsfle: et hasc conftrucStlo longe melior, quam Toupiana.^ Cur. nov. in Suid. p. 216. Ed. Lipf. ne forte leonem tympanum pulfavitfe arbitremur. Denique pro \i?ov vo^i-ov — longe melius dediffe videmur — Uq^ov Q^ofjLov. Sic in alio Epig. legimus:
Ba^vv TYnANOT BPOMON.
Atque ad eundem morem recle accipies ^n, vi, 499. et Soph. GEd. Tyr. 736. Ov Sncrxov i)iJi.i^ai T§«? KAI »'»1' t^pi-^ev. — Vide etiam /£n. xi. 296.
V. 81. exiit ad coelum. — Hinc illuftratur Euripidis locus, qui fmgulari defcriptionis virtute atque ivaeyeia nobis commen- datur :
Aa^vv ya^ iKaTri; OYPANION aK^ov nXa^ov
KxTriyiVy r,yiyy r,ycv eii; fji.(Xav <are^ov ', Bacch. I0u2.
D Prs-
So P. VIRGILII MARONIS
Przeterea genus haud unum, nec fortibus ulmis, Nec falici, lotoque, nec Idseis cypariflls : Nec pingues unam in faciem nafcuntur olivae, 85
Orchades, et radii, et amara paufia bacca : Pomaque, et Alcinoi fylvae : nec furculus idem Cruftumiis Syriifque pyris, gravibufque volemis. Non eadem arboribus pendet vindemia noftris, Quam iVIethymnso carpit de palmite Leftjos. 90
Sunt Thafi^ vites, funt et Mareotides albae : Pinguibus hae terris habiles, levioribus illae. Et paflb Pfythia utilior, tenuifque lageos Tentatura pedes olim, vindluraque linguam ; Purpurese, preciaeque : et quo te carmine dicam, 95 Rhstica ? nec cellis ideo contende Falernis.
V. 95. Et quo te — Pulcherrima converfio locutionis, quae lecElorem et erigit et recreat. — Non multo aliter, fi modo re6te legatur, Callimacbus :
Tt]* U^yiv, u ©y/AE, Tn^a XPONON, 45 ITOT' «e<o-«j AijAov, AiroXKuv^ ^H^oT^o^pav 'y H. Dcl. i.
Quid autem audio? Certiffime, quod aiunt, ^k tLvto. Volo corrigas — —
Triy t£^»)v, <o 0t;/>if, Tkca TPOnON, >) UOT' XHo-en; AriXoVj AttoWuv^ ^a^oT^otpov J
Nihil verius. Ita Horatius:
^iem virum aut heroa, lyra vel acri
TiBiA — Od. i. 12. I.
Prima di£ie mihi^ suMMA dicende camana: Ep. i. I. I.
quorum prior locus modum, pofterior tempus, celebrandi refpi- cit: ut fubfequens utrumque, et modtim et tempus ampledtitur:
Dejcende coelo^ et dic age tibia^ Regina^ longum^ Calliope^ jnelos: Seu VOCE NUNC mavis acutd^
Seu FIDIBUS ciTHARAVE Phcebi : Od. iii. 4. i.
Nec, ne quis fortafse hoc fufpicetur, defendi poteft CaUimachus ab ifto D. Luc(Vj clegantiffimi fcriptoris, loco :
Sunt
GEORGICA. LIB. IL 51
Sunt etiam Amminese vites, firmifTima vina; Tmolus et affurgit quibus, et rex ipfe Phanasus, Argitifque minor, cui non certaverit ulla, Aut tantum fluere, aut totidem durare per annos. 100 Non ego te, Dis et menfis accepta fecundis, Tranfierim, Rhodia; et tumidis, bumafte, racemis. Sed neque quam multcE fpecies, nec nomina quas fmt, Eft numerus: neque enim numero comprendere refert: Quem qui fcire velit, Libyci velit aequoris idem 105 Difcere, quam mult^ Zephyro turbentur arense : Aut, ubi navigiis violentior incidit Eurus, Nofle, quot lonii veniant ad litora flu6lus.
Nec vero terrse ferre omnes omnia pofliint. Fluminibus falices, craflifque paludibus alni iio
Ovx vt^uv er» yyufsci XPONOYS ») KAIPOYi; 1 A(5l. i. 7.
ubi, fi quis arbitrabitur hendyade^n efle, pro ^foyaj y.M^uv^ vel x«i§a; xi^omy (utriufquc enim formae nobis exempla fuppetunt facri codices) non me fibi habebit aflentientem : cum enim xaii§(^ fit pars x§ov», hic intelligo dicere fervatorem noftrum, cui fit laus et honos in seternum ! non licere apoftolis cognofcere tempora vel mnjorum vel minorwn eventuum, quaa in fua ipfius
poteftate fervat Deus.
Hsec illuftrabunt Sap. Sol. viii. 8. ubi habes — txSacr«{ xaigw» xat j(;^ov&)v : et luculentus EleCtrcs Sophoclea locus :
XPONOY ycc^ ctv <rot KAIPON E|«gyot Aoy©- : I305.
V. 108. lonii veniant ad httora flu6lus. — Potes intelligere, vel ad littora lonii maris, ut alibi — lonio in magno: vel — lonii Jiu^ius^ quod videtur melius j ut in hoc loco :
Verum iihi nulla datur dextram affeofare potejias^
Nec potis loNios FLUCTUs csquare fequendo : iEn. lii. 670.
quid autem eft hoc monftrum locutionis — dextram affeSlare% cui quidem, opinor, nec fimile nec fecundum unquam auditum eft in toto Latio ? Quid, fi fic emendemus :
Veriim ubi nulla datur DEXTRA attrectare potejias —
i. e. navem tenere — apprehendere : quam conje£luram pueritise meae debeo; neque eft, opinor, cur ejus vel nunc me paeniterer,
D 2 Naf-
52 P. VIRGILIIMARONIS
Nafcuntur, fteriles faxofis montibus orni : Litora myrtetis laetiffima: denique apertos Bacchus amat colles, Aquilonem et frigora taxi. ' Afpice et extremis domitum cultoribus orbem, Eoafque domos Arabum, piftofque Gelonos: 115
Divifas arboribus patriss. Sola India nigrum Fert ebenum; folis eft thurea virga Sabseis. Quid tibi odorato referam fudantia ligno Balfamaque, et baccas fempsr frondentis acanthi ? Quid nemora ^thiopum moUi canentia lana ? 120
Yelleraque ut foliis depeftant tenuia Seres ? Aut quos Oceano propior gerit India lucos, Extremi fmus orbis ? ubi aera vincere fummum Arboris haud ullje ja6lu potuere fagitt^ : Et gens illa quidem fumptis non tarda pharetris. 125 Media fert triftes fuccos tardumque faporem
V. 123. aera vlncere fummum : — i. e. penneare, non tafta arbore, aera, quce fiipra circumfunditur : adeo ut aer arharit idem fit cum vertex arborh. Hinc explicandus yuvenalis in vexatifllmo loco :
Si jiihcai conjux^ durmn eji cofifcendere navini:
'Tunc fentina gravis ; tuncfum/nusVERTirvR aer: vi. 98»
i. e. a navis jacfatione, caput vertigine laborat.
Hlic etiam rcfer locutionem fatis raram Tzetz. Chil. ii. 188.
V. 126. — Multas turbar ^.xQitzy it XoznxXo tardtmi faporem: de qua quot interpretes, tot fenteiitiae. Mihi quidem tranfpo- fitione videtur fublevandus locus, quoe, cum fe propria luce fatis fuperque commcndet, omnemque amoveat difficultatem, ledlori proponanij ct ad alia feftinabo :
Media fert TARDOS SUCCOS TRISTEMQUE SAPOREM Fclicis mali.
Stmiliter fanandus eft Long. Paft. p. 44. o» h air«;(;;om w§- po» •yt^ovTj?, v.oL\ x^i"''' '" yii^^yix-i^» ^xPi'"'^ ^p^js^TE?. 1 ranfpone —
K7-i^ti^oi yE^ovTf; xai jj^^w^aj tH yzu^yiy.u» a^KtgfX^ £Xfi'^~t;'. Ut nofter IV. 1 15»
Ipfe hibore manum dnro TERAT.
Felicis
GEORGICA. LIB. IT, 5^
Felicis mali ; quo non prsfentius ullum
(Pocula (i quando fevae infecere novercs,
Mifcueruntque herbas et non innoxia verba)
Auxilium venit, ac membris agit atra venena, 13Q
Ipfa ingens arbos, faciemque fimillima lauro -,
Er, fi non alium late jaftaret odorem,
Laurus erat : folia haud ullis labentia ventis :
Flos apprima tenax. Animas et olentia Medi
Ora fovent illo, et fenibus medicantur anhelis. 135
Sed neque Medorum, fylv^e ditiffima, terra, Nec pulcher Ganges, atque auro turbidus Hermus, Laudibus Itali^e certent ; non Badra, neque Indi, Totaque thuriferis Panchaia pinguis arenis. Hsc loca non tauri fpirantes naribus ignem 140
Invertere, fatis immanis dentibus hydii : Nec galeis, densifque virum feges horruit haftis : Sed gravidae fruges et Bacchi Mafficus humor Implevere : tenent oleae, armentaque lasta.
V. 136. Vera conftrudtio, ideoque venuftas hujufce loci omnes videtur latuifTe. De arboribus loquitur Maro^ et de unius potiflimum virtutibus, quas in Medid nafcitur. Enimvero, dicit, vel Medorum terra^ etiamfi fit, arboribus abundans, non Italid certare poterit. Redte igitur interpunximus :
Sed neque Medorum^ Jilva ditijjima, terra
y. 137. atque auro. Lege — avt auro. Ita enim folent nofter et Horatius : exemolis fint. Geo. iv. 11. Od. ii. 9. 6.
V, 144. laeta. — Refcribi juflerim, meo magno, opinor, apud quofdam minores criticos periculo — —
unta^.
ue LATA :
i. e. numerofa, et late pafcentia. Ita enim Homerus:
— — ajTTo^K» nAATE^atywi-: II. B. 474. et Hefiod. Thcog. 445.
fteya^a* &T4 iv hoe.rrilMiri y.cn 'mXa.ret wAR&Jt vf^ocTai «• «ctyd; '. bCnoJ.
Et poft illum Longus Paft. p. 35. to 'Bs^ha.iv i3«xo?kio». Neque
multo aliter nofter :
• equos in gramine vidi
Tondentes campum late : Mn. iii. 537.
p 3 Hinc
54 P. VIRGILII MARONIS
Hinc bellator equus campo fefe arduus infert: 145 Hinc albi, Clitumne, greges, et maxima taurus Viftima, fsepe tuo perfufi flumine facro, RDmanos ad templa Deum duxere triumphos. Hic ver affiduum, atque alienis menfibus aeftas. Bis gravidas pecudes ; bis pomis utilis arbos. 150
At rabidse tigres abfunt, et fasva leonum Semina, nec miferos fallunt aconita legentes : Nec rapit immenfos orbes per humum, neque tanto Squameus in fpiram traftu fe colligit anguis.
Adde tot egregias urbes operumque laborem-, 155 Tot congefta manu prseruptis oppida faxis; Fluminaque antiquos fubterlabentia muros. An mare, quod fupra, memorem, quodque alluit infra? Anne lacus tantos r te, Lari maxime ; teque Fluftibus et fremitu alTurgens, Benace, marino.? 160 An memorem portus, Lucrinoque addita clauftra, Atque indignatum magnis ftridoribus sequor: Julia qua ponto longe fonat unda refufo, Tyrrhenufque fretis immittitur asftus Avernis ?
Nec abfimili figura dixit Hefiodus O. et D. 244. r^xrov EYPYN, Et noftra le6tio Italiam magis commendat, quam recepta ; et didlioni tenent melius convenit.
V. 146. albi greges. Nota fatis lanae et ovium commen- datio, et frequens apud nofirrum. Hinc corrigendum eft, nl fallor, epigramma, quod Mfchylo Canteri praefixum inveni, ad hunc modum;
AJiTp^fXor yi^s T^tyu raXpin XtS(^ tv^a^i «.eio-^xi
Toi' fji.Bya.Vj ow«>jj rnX 0,1:0 Kej^^ottjjjj, AEYKArEAOY Sixs^oio 'usa.^ v^a.ra.. T»? (p9ov©^ ctruv
Qifiaeiaui; uyu^uv syxoT©- auv t^H J
Hoc verum : v. Steph. Byz in SJxs^ia, et Brunck. Anth. ii.
P. 523-
V. 150. Utilis. Vox apprima inelegans in hoc loco, et prae- ter morem Firgi/ii, qui longe ahter infra 323.
Fer adeofrondi nemorum^ vcr VTiLEf Ivis.
cuivis facile cft ementlare-— /icw/V fertilis arhs.
HSBC
GEORGICA. LIB. II. 55
Hsec eadem argenti rivos aerifque metalla 165
Oflendit venis, atque auro plurima fluxit. Hasc genus acre virum, Marfos, pubemque Sabellam^ Afluetumque malo Ligurem, Volfcofque vcrutos Extulit : h2£C Decios, Marios, magnofque Camillos, Scipiadas duros bello j et te, maxime Casfar, 170
Qui nunc extremis Afias jam vidor in oris Imbellem avertis Romanis arcibus Indum.
V. 166. oftendit venis. Quaenam vero haec eft deformitas, imb potius, hsec fcabies orationis? Vide etiam, quantopere una infaufta vox pulcherrimam figuram turbat et corrumpit ! — rivos — venis ostendit — fluxit. Hae fcilicet inficetias non Firgi^ lium^ poetarum longe elegantiffimum caftigatiflimique ante omnes judicii, fed pingues et ofcitantes fcribas fapiunt. Ju- dices, le6lor, an feliciter ipfe corrigam, nec tamen literarum du6lus ita longe deferamt :
Hac eadem argenti Rivos arifque metalla Effundit venis, atque auro plurima FLUXIT,
Omnia jam cernis et apte et venufte cohaerere.
V. 168. Alfuetumque malo Ligurem. — Ad hunc locum haeferunt interpretes, neque inde extricari potuerunt. Et quid mirum ? haec enim verba nuUum in fe fenfum habent, et nihil omnino faciunt ad fcopum audloris ; imo multum officiunt. Libentiflime igitur ampledtor emendationem undequaque veram et elegantem, quam nobis ofFert vir quidam naris emunftae m libello menftruo, quem vocant noftrates the Gentleman' s Maga- zine: AssuETUM malo Ligurem: — i. e. ajfuetum mari et navibus — artis 7iautica peritum. Utroque polljce viri fagacita- tem, quicunque fit, mecum laudent Firgilii amatores; qul fcilicet de viris bello utilibus ]?;m. loquitur.
V. 172. Multum cruciantur ad hunc verfum interpretes ; neque, ut mihi videtur, rem demum feliciter expediunt. " Quid enim grande, ut ait Servius Pieriuf(\\xe^ fi imbellem avertis?" Hoc eft fcilicet non laudare, fed laudes culpa orationis deterere, Quibufnam igitur modis difficilis hic nodus folvi poterit? Re- vocanda nempe ifta leftione, quam nobis fervaverunt duo MSS. quce mihi videtur vere elegans et Virgilio digniilima :
Imhellem avertis Romanis ARTiBus Indum.
i. e. non parem -^ vq\ (ut Horatlus amat loqui) minorem Ro-
D 4 Salve,
5.6 P. VIRGILII MARONIS
Salve, magna parena frugum, Saturnia tellus, Magna virum : tibi res antiquse laudis et artis Ingredior, fandos aufus recludere fontes-, 175
Afcr^umque cano Romana per oppida carmen,
Nunc locus arvorum ingeniis-, quae robora cuique, Quis color, et quae fit rebus natura ferendis.
Difficiles primum terrae, coUefque maligni, Tenuis ubi argiila, et dumofis calculus arvis, iSo Palladia gaudent fylva vivacis olivae. Indicio efi: tradiu furgens oleafter eodem Plurimus, et ftrati baccis fylveflribus agri.
At quce pinguis humus, dulcique uligine lasta, Quique frequens lierbis et fertilis ubere campus, 185 (Qiialem f^pe cava montis convalle folemus Delpicere ; huc fummis liquuntur rupibus amnes, Felicemque trahunt limum) quique editus Auftro, Et filicem curvis invifam pafcit aratris : Hic tibi pr^validas olim mulcoque fluentes 19Q
Sufficiet Baccho vites : hic fertihs uvsp, Hic laticis •, qualem pateris Ubamus et auro, Inflavit cum pinguis ebur Tyrrhenus ad aras, Lancibus et pandis fumantia reddimus exta.
Sin armenta magis ftudium vitulofque tueri, 195 Aut fcetus ovium, aut urentes culta capellas ;
tnanis artibus. Qusenam autem fint hae artes RomanQrum, lu- culenter nobis ipfe dicit Maro :
Tu REGERE iMPERio populos^ RoMANE, memenio. W.IE. TIBI ermit ARTES : pacifque imponere morem^ Parcere fubjeSiis^ et debell ARE fuperbos : JEn. vi.
quem locum Martyni diligentias debemus: neminem enim frau» dare volumus ; nedum pauperes, et quibus tam pauca fuppetunt.
V. 174. Vox artis^ ut mihi videtur, ftat more veterum pro artes^ contra omnium interpretum opinionem. Deccrnat autem Ie6lo.r an non fit — res et artes antiqtics laudis — melior fenfus, (juam — rei antiqita laudis et artis : quod certe durius.
V. 191. uva;. i. e. paffis uvis non minus utilis quam vino.
Saltus
GEORGICA. LIB. II. 57
Saltus et faturi petito longinqua Tarenti,
Et qualem infelix amifit Mantua campum,
Pafcentem niveos herbofo flumine cycnos.
Non liquidi gregibus fontes, non gramina defunt: 200
Et quantum longis carpent armenta diebus,
Exigua tantum gelidus ros no6te reponet.
Nigra fere, et prefTo pinguis fub vomere terra, Et cui putre folum, (namque hoc imitamur arando) Optima frumentis ; non uUo ex asquore cernes 205 Plura domum tardis decedere plauftra juvencis; Aut unde iratus fylvam devexit arator, Et nemora evertic mulcos ignava per annos, Antiquafque domos avium cum ftirpibus imis Eruit: ill^ altum nidis petiere relidtis; 210
At rudis enituit impulfo vomere campus. Nam jejuna quidem clivofi glarea ruris Vix humiles apibus cafias roremque miniftrat: Et tophus fcaber, et nigris exefa chelydris Creta. 'Negant alios «que ferpentibus agros 215
Dulcem ferre cibum, et curvas praebere latebras.
V. 199. Exemplar vetuftius, quod mihi in manus nuperrime venit, h3.het-~-'berbofo i^a Jiumine: et hoc moIHus concinniufque.
V. 202. Huic fimilis eft Theocriti locus, qui leni eget ad fanitatem medicina ;
HoiUi' OYT£ x«/A«9'' oKKX 'craAJi' ah (^vmxi '. vili. 67.
Tam vero fyllaba xa in «>£«, ni fallor, femper brevis eft ; ut non dicam vocem ipfam minime convenire huic loco : lege
— — — aT£ xa/AftS', O K AI 'B-a^n' cc^ (pvinro»,
■ ■ neque cruciemini, EO QUOD, vel QyoNiAM, ea et ite- rum nafcetur.
O — iirorccKriKciv agO^ov Bo£T£§a oyo^aaT©' — am Ta OTI : Hefych, Ita Bion. i. 14.
A\K HK ei^i» A^ajyn;., O p» Sva.a-Kovr' i(pi\uffiv. Et alii faepe.
V. 215. Hians nimis locus, et vere fcaber; quem tamen, difficultatum fecuri, veloci pede tranfeunt interpretes. Tres
Quag
SS P. VIRGILII MARONIS
Qu3£ tenuem exhalat nebulam, fumofque volucres, Et bibit humorem, et cum vult, ex fe ipfa remittit; Quseque fuo viridi femper fe gramine veftit, Nec fcabie et falsa lccdit rubigine ferrum; 220
Ula tibi Isetis intexet vitibus ulmos : llla ferax olese efl: illam experiere colendo Et facilem pecori, et patientem vomeris unci. Talem dives arat Capua, et vicina Vcfevo Ora jugo, et vacuis Clanius non squus Acerris. 225
Nunc, quo quamque modo poflls cognofcere, dicam. Rara fit, an fupra morem fi denfa, requiras: (Altera frumentis quoniam favet, altera Baccho; Denfa magis Cereri, rariffima quasque Lyaeo :) Ante locum capies oculis, akeque jubebis 230
In folido puteum demicti, omnemque repones Rurfus humum, et pedibus fummas aequabis arenas. Si deerunt ; rarum, pecorique et vitibus almis Aptius uber erit. Sin in fua pofTe negabunt Ire loca, et fcrobibus fuperabit terra repletis ; 235 Spiflus ager : glebas cunftantes crafsaque terga Expe6ta, et validis terram profcinde juvencis.
Salfa autem tellus, et qu^ perhibetur amara,
modi funt, per quos expediri poterit conflru£lio : ex his eligat ledtor, quem malit : nullus omnium nobis omnino placet. Mo- dus receptus, cum plena diflindlione poll creta : vel tophus et creta nominativi efle polTunt quodammodo abfoluti, cum nuUum Verbum habeant, ad quod referantur : cujus conflruftionis multa fatis exempla occurrunt 'mJnglicis poetiSy AK Fa^cleris l\hns,zt(]u^ ctiam probatiflimis au£toribus : vel denique tophus et creta no- minativi funt verbi negant ; quod certe audacius ; mihi tameri potiflimum hoc arridet, cum morem Fir^ilianiim fapiat, qui rem humilem, quantum potefl, femper ornatet extollit in majua, Neque multo ahter v. 234. paulo infra.
V. 238. perhibetur amara: Tam a Gracis fcilicet, quami Jcomants. M«~» i 'cmyTi ty, t»3s «fT*!? ottt/J ^^vet to '/Twkv x«» to III- KPON: D. Jac. iii. 11.
Fru-
GEORGICA. LIB. II.
59
Frugibus infelix (ea nec manfuefcic arando, 239
Nec Baccho genus, aut pomis fua nomina fervat) Tale dabic fpecimen : tu fpiflb vimine qualos, Colaque praslorum fumoQs deripe teflis. Huc ager ille malus, dulcefque a fontibus undac Ad plenum calcentur: aqua eludlabitur omnis Scilicet, et grandes ibunt per vimina guttas. 245
At fapor indicium faciet manifeftus, et ora Triftia tentantum fenfu torquebit amaror.
Pinguis item quae fit tellus, hoc denique pa(5lo Difcimus: haud unquam manibus jaftata fatifcit, Sed picis in morem ad digitos lentefcit habendo. 250 Humida majores herbas alit, ipsaque jufto Lsetior: ah! nimium ne fit mihi fertilis illa.
' medio defonte leporuM
Surgit AMARi aliquid: Lucret. iv. 1126. et v.Geo, iv. 431, V. 245. Scilicet. At ipfe multo melius locum lego :
■ aqiia eluSiabitur omnis
Ilicet, et grandes ibunt per vimina gutta.
i. e. RES PERAGiTURj aqua enim omnis^ &c. v. Serv. ad ^n. ii. 424.
V. 246. Hunc locum infeliciffime acceperunt interpretes. Ita diftinguendus eft :
Jt fapor indiciuTn faciet, manifeflus et ora Trijiia tentantum fenfu torquebit amaror,
Et hoc propria luce fe commendat. Haec autem eft vera ver- borum conftruftio: Amaror manifejius torquebit ora tentantum trifiia fenfu : — i. e. trijle videntia propier gufium: quod vere elegans et Virgilianum.
V. 249. jaftata. — Haec vox non ita bene vldetur convenire cum feqq. — ad digitos lentefcit habendo. Mecum fortafse fentiet ledtor reponendum efle :
haud unquam manibus TRACT ATA fatifcit.
cui emendationi favet Columella : Si glutinofa ejly ei quovis lcvif- Jimo tactu pressa inharefcit: ii. 2.
Neu
6o P. VIRGILII MARONIS
Neu fe praevalidam primis oftendat ariftis !
Quas gravis eft, ipfo tacitam fe pondere prodit; Qu^que levis. Promptum eft oculis prsedifcere nigram, Et quifquis color. At fceleratum exquirere frigus 256 DifRcile eft : picese tantum, taxique nocentes Interdum, aut hederas pandunt veftigia nigrae.
His animadverfis, terram multo ante memento Excoquere, et magnos fcrobibus concidere montes, 260 Ante fupinatas Aquiloni oftendere glebas Qiiam lastum infodias vitis genus. Optima putri Arva folo: id venti curant, gelidseque pruinas, Et labefafta movens robuftus jugera foifor.
At fi quos haud ulla viros vigilantia fugit -, 265 Ante locum fimilem exquirunt, ubi prima paretur Arboribus feges, et quo mox digefta feratur, Mutata ignorent fubito ne femina matrem. Quin etiam coeli regionem in cortice fignant : Ut, quo quaeque modo fteterir, qua parte calores 2^70 Auftrinos tulerit, quje terga obverterit axi, Reftituant. Adeo in teneris confuefcere multum eft.
V. 254. ipfo tacitam. Mala cafuum inverfio pro — tpfam iacito: nifi forte in librarios omnis culpa amandari debet, atque haec leiStio revocari in textum.
V. 268. Plerique editores legunt mutatam matrem: fed per- peram ; 7nater enim, quae eft: tellus^ non mutatur, In textu igi- tur pofui multorum MSS. le6lionem — mutata. Quid autem ? temere fatis feci; et, ut videtur, inepte: fic enim ftatuit Pierius: *' Quod femina mutata^ de loco ad locum tranflata interpretari volunt, iNEPTUM eft." De quo viderit Firgilius:
Spontefud qua: fe tollunt tn luminis oras. Infceciinda quidhn^ fed lccta et fortia furgunt ; ^uippe folo naturafubeji : ta?nen hac quoque fi quis Inferaty aut fcrohibus mandet M\j T A.T ^ fuba£iis, Exuerint filvejirem animum : v. 47.
Hunccine an hunc fequeris? Virgiliuin^ an Pierium?
V. 272. Adeo in teneris confuefcere multum eft. Haec in- terprctcs male accipiunt pro yw^->i generali^ quafi fcilicet affuef-
Col-
GEORGICA. LIB. ir. 61
Collibus, an plano melius fit ponere vites, Qusere priijs. Si pinguis agros metabere campi ; Denfa fere : in denib non fegnior ubere Bacchus. ^*'^ Sin tumulis acclive folum, collefque fupinos: Indulo;e ordinibus : nec fecius omnis in uno;uem Arboribus pofitis fc6to via limite quadret. Ut fsepe ingenti bello cum longa cohortes Explicuit legio, et campo ftetit agmen aperto, 280 Direftseque acies, ac late flu6luat omnis -^re renidenti tellus, necdum horrida mifcent Praelia, fed dubius mediis iVIars errat in armis : Omnia fint paribus numeris dimenfa viarum : Non animum modo uti pafcat profpedus inanem; 285 Sed quia non aliter vires dabit omnibus aequas Terra, neque in vacuum poterunt fe extendere rami.
Forfitan et fcrobibus quas fint faftigia quseras.
cere legeretur, aut Idem cum hac voce valeret confuefcere. Longe fe aliter habent et res et loci fenfus. Tu ita inteilige fi me fatis audias : " Tantum in futurum proderit plantas tani cito fami- liaritatem iniviffe cu?n illa terra, in cu]us /imilem (v. 266.) quoad folum etfitum., jam tandem transferuntur."
V. 277. nec fecius: — i. e. " quamvis propter c(^IIes et folum inaquale hoc fuerit difficilius."
V. 282. mifcent. Non is equldem fum qul negem bene dici poffe fine nominativo — mifcent pralia — pro hofnines mifcent pnelia — vel mifcentur pralia : novi enlm hoc fsepe ab optimis fcriptoribus in omni pene lingua fadlum : fed vlde an non mea leilio fit longe anteferenda :
nec dum horrida MiscET
Pralia, fed dubius mediis Mars errat in armis.
V. 284. Conftru6lIo eft : Omnia viarum fitit di^nenfa paribus numeris : ut alicubi in ^En. li. opaca locorum.
V. 285. Verfus multo moUIor afflueret levi tranfpofitlone ad- jutus :
Non animum modo pafcat uti profpe^us inanem,
V. 287. In vacuum: — i. e. In Intervalla ordlnum.
fe extendere. Medid voce utitur ^n. vi. 423.
totoque ingens extenditur antro.
Aufim
62 P.VIRGILII MARONIS
Aunm vel tenui vitcm committere fulco : Altior ac penitus terrse defigicur arbos : 290
^fculus imprimis, quae quantum vertice ad auras yEthereas, tantiim. radice in Tartara tendit.
V. 288. Ufus ignoratus vocls meclta apud Latlnoi hunc locum ita jugulavit, ut fibi ipfi poeta contradicat. Audi interpretan- tem Martynu7n\ quem fi noris, omnes noris: omnes enim juxta ccecutiunt interpretes.
Pcrhaps^ you may defire to know^ hoio deep ihe Trenches oiight to he. For my oivn Part^ I venture my Vine in a Jlight Furrovu. But Trees ?nujl hg planted deep and far in the Ground: chiefly the Efculus; tvhofe Root defcends as lovj tovcards Hell as it's Bran- chcs rif up in the Air toivards Heavcn.
Pulchra, fi Dis placet, caufa, cur Efculus in alto fulco defigi dehet; quia pcr fe fcilicet altifi^natn radicem poterit immittere ! At contrarium potius verum efFe dcbet : atque ita nofter intel- ligendus eft, ut jam videbimus.
Deinde, feftivam fane diftinctionem boni interpretes nobis comminifcuntur inter \ oces vitem tx. arbos : quafi nempe aliud per vite^n et aliud dcmum per a^-bos vellet nofter. Apage a Vir- gilio tales ineptias ! quibus fane refellendis pene pudet immo- rari: fed quid facias? Ut res eft, ita morem geras cpus eft. Vide igitur Geo. ii. 2. 89. 3CO. iv. 560. Quid multa? vale- tudo enim, quae me premit, non fmit multa. To defigitur eft 'cHrbum vicdium^ ac valet — fe dcfgit: et jam vide quanta lux eff"ulgeat, et amicum fibi Maronem faclum.
" Fortafse, inquit nofter, velis fcire, quae debeant eflc fcro- bibus faftigia. De quibuflam arboribus infodiendis, quae per fe fibihv.s providfbunt, non equidem fuerim valde folicitus. Vitem, c.vempli gratla, vel fulco tenui non dubitaverim committere. Qi^iid enim? irsA radices fuas (quas eft fcilicet natura arboris) ALTius DEiMiTTET. Ita vero potiflimum cum efculo fe res habet : quas non minus alte terris defigi fponte folet, quam ad coelum ERic-i."
Mcdid voce elegantcr ufus eft Cicero Tufc. Qiiaeft. ii. 3. Nohis authn vidctur, quicquid literis jnandetur^ /VcoMMENDARi emnium cruditoruu lcdioni decere.
Sed hem ! defino : ha;c enim funt infinita.
V. 290. altior. Hsc le^Stio multo elegantior. Qu?e autem Martynus^ qui mavuk altius^ de hac re dicit, fi ipfe olim dixif- fcm, cum manum feruis nondum fubduxeram; nae! id feciflem magnn mco malo. Ille infclicior, qui fimilem Orbilium fibi non nadlus fucrit.
Ergo
GEORGICA. LIB. II. 63
"Ergo non hyemes illam, non flabra, neque imbres Convellunt: immota manet, multofque per annos Multa viriim volvens durando fecula vincit. 295
Tum fortes late ramos et brachia tendens Huc illuc, media ipfa ingentem fuftinet umbram.
Nevc tibi ad folem vergant vineta cadentem : Neve inter vites corylum fere : neve flagella Sutnma pete, aut fummas deftringe ex arbore plantas ; (Tantus amor terrse) : neu ferro Isede retufo 301
Semina; neve olese fylveftris infere truncos. Nam f^pe incautis paftoribus excidit ignis, Qui furtim, pingui primum fub cortice teflus, Robora comprendit, frondefque elapfus in altas 305 Ingentem ccelo fonitum dedit : inde fecutus
V. 295. Vellem quovis pretio, ut quis mihi daretur OEdipus, qui mihi explicaret quid fibi vult — arbos volvens durando: ipfe enim in hac re nihil video. Interpretes interim, quibus ftomachi funt non nimis faftidiofi, nuUo negotio hunc ingurgi- tant camelum. Quidnam igitur faciendum reftat? Firgiliumne meum deferam, an aleam jaciam periculofae fatis critices? Quo- cunque res cadent, Virgilio fubveniendum eft : nam hcec in fce- dera veni. Sic igitur aufim corrigere, cum graves morbi niii ^medicinis violentioribus non folent cedere :
Mulia virum durans voLVENTiAfacula vincit.
V. 296. Tum. Immo potius — Dum: vide enim, an non, ope hujufce emendationis et interpundlionis magis accur^tae, multo redtius procedat locus :
Multa virum durans volventia fcscula vincit ;
Dum fortes late ramos et brachia tendens^
Hiic illiic-i ?nedia ipfa^ ingentein fufliyiet umhram,
V. 300. pete. Lege omnino mete\ qua diftione in hoc fenfu nihil frequentius tam Gracis quam Latinis. Herha: rnejfa : JEn. iv. 514. demeffum fiorem . xi. 68. In re nota non moror.
deftringe. Haec eft vera le£tio: fic stringe comas :
V. 368. et STKICTIS frondibus : Hor. Ep. i. 14, 28. et alii.
V. 304. te<Slus. — i. e. fe tegens : participium vocis media : agit enim ignis per totum hunc locum.
V. 306. fecutus. Invenufta vox, et tam nobili defcriptione
Per
64' P. VIRGILII MARONIS
Per ramos viftor perque alta cacumina regnat, Et totum involvit flammis nemus, et ruit atram Ad coelum picea craffus caligine nubem : Prjefertim fi tempeftas a vertice fylvis 3I0
Incubuit, glomeratque ferens incendia ventus. Hoc ubi, non a ftirpe valent, csefasque reverti Poffunt, atque im'i fimiles revirefcere terra : Infelix fuperat foliis oleafter amaris. 514
Nec tiJDi tam prudens quifquam perfuadeat audlor Tellurem Borea rigidam fpirante movere. Rura gelu tum claudit hyems, nec femine ja<5lo Concretam patitur radicem affigere terrse.
nullo modo digna: quinetiam dubito an fatis redle ita dici po- teft ; quid enim habct quod/e^uatur ignis ? Certe non ita otios& loqui folet nofter. Quid fi legas
• irjde volutus
Per ramos vi^lor •
Sic ^n. ii. 706. tEjlus incendia volvunt : ct iEn. xii. 671.
Jiammis inter tabulata VOLUTUS
Jd cochan undabat vortex.
et fimiliter plus femel Lucretius, magnum VirgiUi exemplar.
V. 308. atram — picea. Haec Tccvro^oyta. in imi fubfellii poeta tolerari non poterat ; e Firgilio autem, caftigatiflimi judicii poeta, quovis periculo expelli debet. Nullo negotio ea leclio reftituetur, qu£ demerebitur Virgilii amatores :
■et ruit ALTAM
Ad ccelum picea crajfus caligine nubem.
V. 316. Ordo eft : raoverc tellurem rigidam Borea fpirante. Puderet fane tam minutis immorari, nifi has elegantias perpetuo obfcurarent interpretum nubeculae.
V. 318. Omnes, quotquot mihi videre contigit, interpretes hunc verborum ordinem fequuntur : Nec patitur radicem con- cretam affigere terra: — i. z. fe affigere — offgi\ quod nec Di nec homines (mihi crede) fcrre poflunt. Tu, lecStor, ingredere mecum longe meliorem viam. Nec^ femine jaclo, hyems patitur illud (femen fcilicet) affigere radicem fuam concretam terra. At ita tandem video Servium accqpifle : et eft extra dubium.
Op-
GEORGICA. LIB. II; 6$
Optima vinetis fatio eft, cum vere rubenti
Candida venit avis longis invifa colubris : 320
Prima vel autumni fub frigora, cum rapidus fol
Nondum hyemem contingit equis, jam prseterit seftas.
Ver adeo frondi nemorum, ver utile fylvis;
Vcre tument terrje, et genitalia femina pofcunt.
Tum pater omnipotens foecundis imbribus iEcher 325
Conjugis in gremium l^etse defcendir, et omnes
Magnus alit, magno commixtus corpore, foetus.
Avia tum refonant avibus virgulta canoris,
Et Venerem certis repetunt armenta diebus.
Parturit ahnus ager; Zephyrique tepentibus auris 330
Laxant arva finus : fuperat tener omnibus humor:
Inque novos foks audent fe germina tuto
Credere-, nec metuit furgentes pampinus Auftros,
Aut a6tum ccelo magnis Aquilonibus imbrem :
Sed trudit gemmas, et frondes explicat omnes. ^25
Non alios prima crefcentis origine mundi IlluxifTe dies, aliumve habuilTe tenorem Crediderim: ver iilud erat-, ver magnus agebat Orbis, et hybernis parcebant flatibus Euri; Cum primum lucem pecudes hausere, virumque 340 Ferrea progenies duris caput extulit arvis, ImmifTceque feras fylvis, et fidera coelo. Nec res hunc teneras poflent perferre laborem, Si non tanta quies iret, frigufque caloremque Inter; et exciperet cceli indulgentia terras. 345
Quod fuperefl:,qu2ecumque premes virgultaperagros, Sparge fimo pingui, et multa memor occule terra : Aut lapidem bibulum, aut fqualentes infode conchas : Intcr enim labentur aquae, tenuifque fubibit Halitus, atque animos tollent fata : jamque reperti
V. 323. frondi nemorum; — 1. e. vkibus: v. verf. 401.
V. 332. germina. " Celfus zit germina reliquifle Virgilium :^* Philargyrius et Pierius, — " Iri regio MS, legitur germina:" Jidartynus.
E Qifi
66 P. VIRGILII MARONIS
Qiii faxo fuper atque ingentis pondere teftas 351
Urgerent: hoc effufos munimen ad imbres; Hoc, ubi hiulca fiti findit canis seftifer arva.
Seminibus pofitis, fupereft deducere terram Saepius ad capita, et duros jadlare bidentes. $^5
Aut prefib exercere folum fub vomere, et ipfa Fledlere ludantes inter vineta juvencos: Tum leves calamos, et rafas haftilia virgse, Fraxineafque aptare fudes, furcafque bicornes ; Viribus eniti quarum, et contemnere ventos 360
Affuefcant, fummafque fequi tabulata per ulmos.
Ac, dum prima novis adolefcit frondibus astas, Parcendum teneris^ et dum fe Isetus ad auras Palmes agit, laxis per purum immiffiis habenis, Ipfa acies nondum falcis tentanda -, fed uncis 365
Carpendse manibus frondes, interque legendas, Inde, ubi jam validis amplexas ftirpibus uhnos Exierint; tum ftringe comas, tum brachia tonde; Ante reformidanr terrum : tum denique dura Exerce imperia, et ramos compefce fluentes. 370
Texenda^ fepes etia;n, et pecus omne tenendum eft : Praecipue dum frons tenera imprudenfque laborum: Cui, fuper indignas hyemes, folemque potentem, Sylveftres uri affidue caprcieque fequaces Illudunt: pafcuntur oves, avid^que juvencas. ^y^ Frigora nec tantum cana concreta pruina, Aut gravis incumbens fcopulis arentibus jeftas ; Quantum illi nocuere greges, durique venenum Dentis, et admorfo fignata ia ftirpe cicatrix.
Non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris Cseditur, et veteres ineunt profcenia ludi: 381
PrcEmiaque ingeniis pagos et compita circum
V. 382. ingeniis. Alii ingeniisy alii ingentes : illiid malui. Non adeo tamen nihili e(l hsec ie6tio, ut prorsus exf.bilanda fit, fecundum nonnullorum opinionem : in^entes enim Thefeida reute diceres, ut Perfius-—ir.gente5 Titos : Sat. i. 20. feJ hoc in
Thc-
GEORGICA. LIB. Ii; 67
Thefeidas pofuere-, atque inter pocula lasti
MoUibus in pratis undos faliere per utres.
Necnon Aufonii, Troja gens mifla, coloni 385
Verfibus incomptis ludunt, rifuque foluto;
Oraque corticibus fumunt horrenda cavatis :
Et te, Bacche, vocant per carmina Ista, tibique
Ofcilla ex alta fufpendunt mollia pinu.
Hinc omnis largo pubefcit vinea fcetu : 390
Complentur vallefque cavse faltufque profundi,
Et quocumque Deus circum caput egit honeftum,
Ergo rite fuum Baccho dicemus honorem
Carminibus patriis, lancefque et liba feremus;
Et dudtus cornu ftabit facer hircus ad aram ; 395
Pinguiaque in verubus torrebimus cxta coiurnis.
Eft etiam ille labor curandu5 vitibus alter, Cui nunquam exhaufti fatis eft -, namque omne quotannis Terque quaterque folum fcindendum, glebaque verfis iEternum frangenda bidentibus; omne levandum 400 Fronde nemus. Redit agricolis labor a6lus in orbem, Atque in fe fua per veftigia volvitur annus.
^/r^/V/o proptcr />fl;^5x ambiguum. Atque hic in mentem mihi venit Phadri locus :
Mfopo itiGEiiTEMjiatu^m pofuere Jtttci. Epil. L. ii.
Gudius olim reponebat, probante Spa^hemioy Mfopi ingenio: in quam conjcdluram incidiffe videtur etiam Bentleius. Eam equi- dcm vix pofTum ample6ti, utpote coaclam nimis atque affecla' tam. Poffes legere — ingentes Jttici: ut fupra ingentes Titas. Nec ferri non poteft, ut quidam opinantur, ingenteni Jlatuam : fimiliter enim dixit geminata moles: Stat. Silv. i. i. quae eft gemella locuiio ; cum ita fepiirime geminus et duplex utuntur Latiniy et Graci ^i-rM^: ut multis, fi tanti elfet, poflem ex- emplis facile demonftrare. Rem agnofcent docti.
V. 402. volvitur: — i. e.fuaper vejligiafe volvit. Hinc ele- gantem metapHoram deprompfit Longinus de Subl. Sedt. 42.
^■n>i.oy ^', u(; ifj.irxXm t« iy.Ta.oyiV a.Tro-\vyroi,' ccti 'srcc^oi, fji,r,y.^ aKon^cy
ANAKAAOYMENA : ita enim reftitui debet ifte locus, et i»a par- tim video Toupium reftituiifei fed in hoc folitam critici prae-
E 2 EC
m^ P. V I R G I L 1 1 M A R 0 N I S
Et jam olim feras pofuit ciim vinea frondes, Frigidus et fylvis Aquilo decuffit honorem; Jam tum acer curas venientem extendit in annum 405 Rufticus, et curvo Saturni dente reliftam Perfequitur vitem attondens, fingitque putando. Primus humum fodito, primus devefba cremato Sarmenta, et vallos primus fub tefta referto : Poftremus metito. Bis vitibus ingruit umbra, 410 Bis fegetem denfis obducunt fentibus herbse : Durus uterque labor. Laudato ingentia rura, Exiguum colito. Nec non etiam afpera rufci Vimina per fylvam, et ripis fluvialis arundo Casditur-, incultique exercet cura faliifli. 415
Jam vin6la2 vites; jam falcem arbufta reponunt; Jam canit extremos effoetus vinitor antes. SoUicitanda tamen tellus, pulvifque movendus: Et jam maturis metuendus Jupiter uvis.
Contra, non ulla eft oleis cultura-, neque illas 420 Procurvam expedlant falcem, raftrofque tenaces ; Cum femel h^ferunt arvis aurafque tulerunt. Ipfa fatis tellus, cum dente recluditur unco, Sufficit humorem, et gravidas cum vomere fruges. Hoc pinguem et placitam paci nutritor oiivam. 425 Poma quoque, ut primijm truncos fensere valentes, Et vires habuere fuas, ad fidera raptim Vi propria nituntur, opifque haud indiga noftrse. Nec miniis interea fcetu nemus omne gravefcit, Sanguineifque inculta rubent aviaria baccis. 430
Tondentur cytifij tasdas fylva alta miniftrat, Pafcunturque ignes nodturni, et lumina fundunt.
ftantiflimi fagacitatem defidero, quod non vlderit vocis a»«xa- ^a/xEva proprietatem atque elegantiam. Si quid mutandum fuerit, inallem — anakyk.aoymena : vide Marc. Anton. ii, 14.
V. 408. Vetus editio penes me habet — defe^a — quge iedlp non cft fpernenda.
Et
GEORGICA. LIB. 11. ^9
Et dubitant homines ferere, atque impendere curam ?
Quid majora fequar ? falices, humilefque geniftse, Aut illse pecori frondem, aut paftoribus umbram Sufficiunt i fepemque fatis, et pabula melli. 436
Et juvat undantem buxo fpectare Cytorum, Naryciseque picis lucos : juvat arva videre, Non raftris hominum, non ulli obnoxia curas. Jpfae Caucafeo fteriles in vertice fylvje, 440
Qiias animofi Euri alTidue franguntque feruntque, Dant alios alise fcetus : dant utile lignum Navigiis pinus, domibus cedrofque cupreflofque. Hinc radios trivere rotis, hinc tympana plauftris Agricolas, et pandas ratibus pofucre carinas. 445
Viminibus falices foecund^, frondibus ulmi: At myrtus validis haftilibus et bona bello Cornusi Ityraeos taxi curvantur in arcus: Nec tiliae leves, aut torno rafile buxum, Non formam accipiunt., ferroque cavantur acuto: 450 ,Nec non et torrentem undam levis innatat alnus MifTa Pado •, nec non et apes examina condunt Corticibufque cavis, vitiofaeque ilicis alveo. Quid memorandum ieque Baccheia dona tulerunt ? Bacchus et ad culpam caufas dedit: ille furentes 455 Centauros letho domuit, Rhoetumque Pholumque, Et magno Hylasum Lapithis cratere minantem.
O fortunatos nimium, fua fi bona norint, Agricolas ! quibus ipfa, procul difcordibus armis, Fundit humo facilem vidum juftiffima tellus. 460
V. 448. curvantur. Ita legit Servius, et quidam codices an- tiqui, tefte Pi^rio. Ita lEn. iii. 533.
Portus ab Eoo flu£iu curvatur in arcum,
ubl notet le6tor media vocis ufum.
V. 460. Haec lectio — TEi.hXiS fundit humo— ea eft, opinor, quae nemini judicium habenti, et venuftatum Virgilianarum ca-^ paci, facile commendabitur. Redle quidem diceres. Terra
E3 Si
70 P.VIRGILII MARONIS
Si non ingentem foribus domus alta fuperbis Mane falutantum totis vomit sedibus undam ;
fundit gremlo, et fimiliter: dicere autem terram hv mo fuft" dere — mihi videtur plane portentofum: quafi fcilicet verendum fuit, ne putaremus terram funderc aere, coelo, vel mari frudlus fuos. Interea infuper vehementer dubito, an fatis re6le dici poterit fundere hujiio fme prapofitione : fed de hoc viderint alii, quibus otium eft ; mihi enim non vacat indices excutere. Quid plura ? ita lego et accipio locum :
Fundit HVMlfacilem yicivu. jufiijftma tellm.
i. e. viCTUM humi', non aurum, gcmmas^ et id genus, opes; non ad vitam fuftentandam, fed ad oftentationem comparatas ; quae non facile^ fed lobore midto acquiruntur. Hanc autem in- terpretationem le£toris judicio permittimus, et refelli poflumus fine iracundia ; fit modo J^irgilio fatis fa6lum.
Jam vero fimilem locum Xenophontis confideremus. Ai/t<^ iri^a.tnm x«t tTiret^m i*u}icx. fjnx^ov y*)cioj', a jixevto» 'Stowi^ov ys, cO^u isrcivTU» ciKctioraTov' o t* yoi^ av ^atot cTre^/i^a, ;£«A<yj xat dtxaiwj um^idn avro rt
V.CCI, roKov oyaen "ti 'CTo>.vv: K. 11. p. 468. Ed, Hutch. 8vo. Haec certe fana efle non pofliint, utpote flbi contraria: quomodo autem corrigenda funt vix video. Non abibo tamen «(WimSoX©', quamvis conjedluram feliciorem vellem — >e«» toxov moi ETI
KaoT^vv.
Huic etiam refer fuavlflimi Menandri fragmentum :
Ay^ov ev(7iQirepov ytu^yeiv aoeva Ot/xai' ipe^H yocp oaa, Beot^ avQri y.aXa^ KjtIov, ^a^vYiv' K^t,^a<; r\ tav a^Tret^u).^ 'mavv Ai>£«i<^ WTro^i^ioa-'^ ba-a<; uy y.araQay^a).
Haec dedimus ex emendationibus BentJcii : fallitur autem criti- corum primus, cum dicit: " Ipfa fententia prafens tempus poftu- lat a^jro^i^uat.." Ignorabat fcilicet, aut oblitus eft, vir fummus, iempus imperfeSlian et OGriJium faepifiime habere quodammodo vim prafentis ; et refliflime dixiflet Mcnander.^ fi ita voluiflTet, et permiflflent Mufae — aitilu-Ai — solet reddere, Sic p. 42. Ed. Cler. ipfe Menander:
' icooa? v.a\ ya^c^a
OIAOYIIN' aretra eraxMov EAABON, Rj 6' 0^0» EKAGISAN — y..r.K
Et iterum.p. 122.
Nec
GEORGICA. LIB. II. 71
Nec varios inhiant pulchra teftudine poftes,
Illusafque auro veftes, Ephyreraque sera-,
Alba neque Aflyrio fucatur lana veneno, 465
Nec cafia liquidi corrumpitur ufus olivi :
At fecura quies, et nefcia fallere vita,
Dives opum variarum •, et laris otia fundls,
Speluncas, vivfque lacus -, at frigida Tempe,
Mugitufque boum, mollefque fub arbore fomni 470
Non abfunt. IUic faltus, ac luftra ferarum,
Et patiens operum parvoque alTueta juventus.
■ «XX' ENEETI TJ
Ay«6ov* 0,11 avTvi; ■zCTaid^sj* eXSovt «? voao» "Tov iy(o)iroi, rocvrr,!/ EQEPAIIEYDEN BTr^/.iXuz' Arv^nni ZYMIIAPEMEINEN* aTro^a^oi-ra AE E0AYE. K.r.X.
ita enlm legendus eft et dlftlnguendus ifte locus. Ita denique p. 184. fi re6le legatur:
— — — TtfTo ^ovov iiTiay.oret
K«i ^vayiVHx >tcn t^ott» vyoni^KX.
Km 'Sjxaiv OK EXESXET' a^Q^CJTr©- KaHoir,
To 'ZJroXAa y.iy.rna^M. Y.-)(ia-)Qro : i. e. teneri SOLET,
V. 462. *' In Med. cod. vomat fcrlptum : quod nefcio quid elegantius fonat." Plerlus. — Re6le fe habet recepta ledio : eodem enim tempore utitur Lucretlus, in eo loco quem nofter ante oculos habuit : ii. 24.
V. 465. Affyrio veneno. Idem apud noftrum quod Syrio., Sic Jjjyrium amomum : Ecl. Iv. at Theoc. xv. 114. iLvq<,u ilv(^ui'. — et Horatius: Aialobathro Syrio. Apud Bionem i. yy.Iegimus:
Pat>6 0i fA^y jjiv^roiaiyy oc,7\&i(poi,ai' pocm fAWotcrfv.
Nlmis autem hlulcus eft ifte verfus, et copulas efflagitat : ne dicam infuper eam locutlonem, quae eadem dicSlione tam pro- ■prie quam tranjlate utitur in eadem fententia, ut haec tw ^'atw, apud omnes audfores vltiofam effe atque invenuftam. Tu cor- rige :
PatvE ai jyAv SYPIOISIN a?.Si(pae.at' potm [^v^oiatv,
Qiise ledllo longe Illi prasftat, quam Brunckius nobis exhibet, i4tpotc veriiTima.
B 4 Sacra
72 P. VIRGILII MARONIS
Sacra Deum, fanflique patres. Extrema per illos Juftitia excedens terris veftigia fecit.
Me vero primum dulces ante omnia Mufje, 475 Quarum facra fero ingenti perculfus amore, Accipiant; coelique vias et fidera monftrent, Defeftus folis varios, lunaeque labores ; Unde tremor terris-, qua vi maria alta tumefcant Obicibus ruptis, rurfufque in feipfa refidant : 480
Quid tantum Oceano properent fe tingere foles Hyberni ; vel quas tardis mora noflibus obftet. Sin, has ne poflim natur^ accedere partes, Frigidus obftiterit circum prascordta fanguis -, Rura mihi, et rigui placeant in vallibus amnes, 485 Flumina amem fylvafque inglorius. O ubi campi Sperchiufque, et virginibus bacchata Lacaenis Taygeta! 6 qui me gelidis in vallibus Hzemi Siftat, et ingenti ramorum protegat umbra !
Felix, qui potuit rerum cognofcere caufas, 490
Atque metus omnes et inexorabile fatum Subjecit pedibus, ftrepitumque Acherontis avari ! Fortunatus et ille, Deos qui novit agreftes, Panaque Silvanumque fenem, Nymphafque forores ! IUum non populi fafces, non purpura regum 495
Flexit, et infidos agitans difcordia fratres ; Aut conjurato defcendcns Dacus ab Iftro ; Non res Romanas, perituraque regna : neque ille Aut doluit miferans inopem, aut invidit habenti. Quos rami fruftus, quos ipfa volentia rura, 500
V. 475. Ordo eft : Mufa dulces ante omnla. Erubefco equi- dem de his mentionem faciens ; fed infcitia interpretum co- git me.
V. 499. doluit — invidit. Valde enim indpes aut divites nun- quam videt.
V. 500. volentia — fponte fua. Hoc eft ineleganter t«vto- ^07«»'. Quid {i-^guos ipfa VIRENTIA rura
Sponte
GEORGICA. LIB. II. 73
Sponte tulere fua, carpfit: nec ferreajura, Infanumque forum, aut populi tabularia vidit,
Sollicitant alii remis freta caeca, ruuntque In ferrum; penetrant aulas et limina regum. Hic petit exciciiis urbem mirerofque Penates, 505
Ut gemrna bibat, et Sarrano indormiat oftro, Condit opes aiius, defofloque incubat auro : Hic ftupet attonitus roftris : hunc plaufus hiantem Per cuneos geminatus enim piebifque patrumque Corripuit: gaudent perfufi fmguine fratrum, 510
Exilioque domos et dulcia limina mutant, Aique alio patriam quserunt fub fole jacentem.
Agricola incurvo terrani dimovit aratro : Hinc anni labor, hinc patriam, parvofque nepotes
Sponte iulerefud — ?
Sic convalle viRENTi : ^n. vi. campafque virentes: Lu- cret.
V. 511. Dicunt utique vel — exfdh dotnos^ vel exfiltum domi~ bus mutant: v. Bentl. ad Hor. Od. ii. 16, 17, contra quem ta- inen contendo ita legendum efle illum locum, ut mox daturi fumus ; vix enim credo fecundum fubftantivum reticeri pofle, quoties locum, unde egredimur^ fignificati aut ejus locutionis iillum exemplum inveniri :
^uid brevi fortcs jaculdmur avo Multa ? ^id terras alio calentes Sole mutamus patria? ^uis exful Se quoque fugit ?
quod enim objicit infuper vir magnus — " frigere aliquantulum ea quae fequuntur,
S^uis exid Se quoque fugit ?
perire nempe Antitheti gratiam et venuflatem fmgularem-— ^uis P ATRl JE exul SE quoque fugit.'^ — Non me movet: fed e contra equidem contendo, dicere exfulem patria inrenuftum efle et T«t;ToAo7ia>, cum exful per fe fit quafi EX soLO patrio.
V. 514. patriam. Modo praKCeffit — patriam quarunt: dif- plicct igitur tam cito dictionis repetitio. Quomodo infuper
Sufti-
74 P. VIRGILII MARONIS
Suftinet; hinc armenta boum, meritofquejuvencos. Nec requies, quin aut pomis exuberet annus, 516
Aut foetu pecorum, aut Cerealis mergite culmi ; Provcntuque oneret fulcos, atque horrea vincat. Venit hyems ; teritur Sicyonia bacca trapetis : Glande fues lasti redeunt : dant arbuta fylvae: 520 Et varios ponit foetus autumnus: et alte •Mitis in apricis coquitur vindemia faxis. Interea dulces pendent circum ofcula nati: Cafta pudicitiam fervat domus : ubera vaccs Laftea demittunt-, pinguefque in gramine lasto 525 Inter fe adverfis lu6tantur cornibus hcedi. Ipfe dies agitat feftos : fufufque per hcrbam, Ignis ubi in m.edio, et focii cratera coronant, Te Hbans, Lenase, vocat ; pecorifque magiftris Velocis jaculi certamina ponit in ulmo, 530
Corporaque agrefti nudat prasdura palaeftra. Hanc olim veteres vitam coluere Sabini,
fuftinet/>^/r/^w agricola? Hoc cruciat interpretes. In tuto res erit, opinor, fi legas :
hinc PATREM parvofque nepotes
Sujitnet.
i. e. grandavum patrem et parvos nepotes.
V. 526. luctantur cornibus haedi. Neque folum interfe, kd etiam cum hominibus, fi Longo fides, Paft. p. 32. Tots ot, xwic^
tpctatv^ iK ciafj.tii)i Xi/Qei/te?, iayn^-vuv^ iffv^irloVj r/oov, to»? Tpccyoi^ xom toij
«r§o?«To»? cn/>£7r«?ia»o*. Verum enimvero reponendum effe arbi- tror — ZYNEnAizoN.
V. 527. fufus : i. e. fefundens : participium vocis medies.
V. 528. cratera coronant. Dubium eft, an de cratere im- plendo^ an Atfloribus coronando^ intelligi debet hic locus. Utrum- ijue jungit &.n. iii. 525.
Tum pater Anchifes magnum craiera CORONA Induit, iMPLEViT^«f mero.
K^aTiif En-irsp»);* Im^x.^yyji; : Suid. V. etiam in £7rtr«<pfa?. Et finfii- liter in his vocibus et cognatis Hcfychius et Homeri Siholiajies.
Hanc
GEORGICA. LIB. II. ys
Hanc Remus et frater : fic fortis Etruria crevit Scilicet, et rerum fada eft pulcherrima Roma, Septemque una fibi m.uro circumdedit arces. 5^5
Ante etiam fceptrum Di6tasi regis, et ante Impia quam casfis gens eft epulata juvencis; Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat. Necdijm etiam audierant inflari claffica, necdum Impofitos duris crepitare incudibus enfes. 540
Scd nos immenfum fpatiis confecimus cequor, Et jam tempus equum fumantia folvere colla.
V. 533. Diftingue ; fic fortis Etruria crevit
Scilicetj et Saepius in hoc peccatum eft : v. i. 282. iii. 266.
iv. 225.
V. 542. Quidam legunty^tt;«^«//^; male: v. iii. 515. quam-
vis etiam ita citet, fecundum libb. edd. ^uintilianus viii. 6.
Non inepte reponerem — sudantia :
■ -nri^* y cc<7Vir®^ lAPfiS
E»^£T«» iK ^ayow* ti x«t AYXEN02. Ap. Rhod, ii. 665.
P. V I R.
P. VIRGILII MARONIS GEORGICORUM.
L I B E R III.
TE quoque, magna Pales, et te memorande canemiis Paftor ab Amphryfo: vos fylvae, amnefque Lycaei. Caetera, quae vacuas tenuiffent carmina menies, Omnia jam vulgata. Quis aut Euryfthea durum, Aut illaudati nefcit Bufiridis aras ? 5
Cui non didlus Hylas puer, et Latonia Delos ? Hippodameque, humeroque Pelops infignif^ eburno, Acer equis ? Tentanda via eft, qua me quoque poffim Tollere humo, vidlorque virum volitare per ora.
Primus ego in patriam mecum (modo vita fuperfit) Aonio rediens deducam vertice Mufas : 1 1
Primus Idumseas referam tibi, Mantua, palmas : Et viridi in campo templum de marmore ponam Propter aquam, tardis ingens ubi flexibus errat
V. 13. Attende, leftor, dum hunc locum ad examen paull6 accuratius exigamus :
Et viridi in ca^npo templum de marmore ponam Propter aquam^ tardis ingens ubi /lexibus errat MiNCius, et tenerd pratexit arundine ripas,
Min-
GEORGICA. LIB. III. 77
Mincius, et tenera prcetexic arundine ripas. 15
In medio mihi Cscfar erit, cemplumque tenebit. IUi vidlor ego, et Tyrio confpedus in oftro, Centum quadrijugos agitabo ad flumina currus. Cundla mihi, Alpheum linquens lucofque Molorchl, Curfibus et crudo decernet Grascia cseftu. 20
Ipfe caput tonf^ foliis ornatus oliv£e Dona feram. Jam nunc folemnes ducere pompas Ad delubra juvat, cjElofque videre juvencos : Vcl fcena ut verfis difcedat frontibus, utque Purpurea intexti tollant aulaea Britanni. 25
In foribus pugnam ex auro folidoque elephanto Gangaridum faciam, viftorifque arma Qiiirini : Atque hic undantem bello, magniimque fluentem Nilum, ac navali furgentes asre columnas. Addam urbes Afise domitas, pulfumque Niphaten, 30
Ingens Jlfincius ; at hoc epitheton, quod re»ElS ^fo^ vel Eu~ phratt^ vel Nilo, vel Gangi denique adjungeretur, vix convenit Mincio per agros Mantua ferpenti. Quid, quod ingente% fluvii non folent tardis flexibus errare^ et tenerd arundine ripas pra- texere^ fed curfu redliori violenter ferri, et inter altas ripas; omnia interduin Jlirpefque raptas et pecus et domos (ut ait iJle), nedum teneras arundines^ fecum volventes ? Vides ergo mendam fubeffe. At ingens, quod Mincio male convenit, bene diceretur de templo : et faepius loquuntur poetae in plurali numero — aquas et undas — quam aquam et undam^ cum ^c Jluminibus generaliter verba faciunt. Hinc igitur facilis oritur loci corre£kio :
Et viridi in campo templum de marmore ponam Propter AquAS ingens, tardis ubi jiexibus errat Mincius^ et tenerd pratexit arundine ripas.
Atque hinc etiam plus honoris accedit Qefari, qui poterat IN- GENS templum tenere : adeo ut ufquequaque vera videatur iioftra emendatio.
V. 30. pulfumque Niphatem. In fimili loco Horatius; ubi tamen librarii elegantiam et curiofam fehcitatem poetae corru- peruntj (i nobis quid ineft judicii, et Vencrum poeticarum fapor.
Fiden-
78 P.VIRGILII MARONIS
Fidentemque fuga Parthum versifque fagittis ; Et duo rapta manu diverfo ex hofte tropasa.
Cantemus Augujii trophaa
Cafaris, et rigidu7n Niphatefiy Medumque jiumen gentibus additum Vi^is minores volvere vortices •
Quanto elegantius
Medumque jiimen^ gentihus additum ViSiis^i MiN OKEM volvere vortices——-F
Sic ipfe iterum Sat. ii. 3. 313.
Tanto dij/imilem, et tanto certare MINOREM.
ut Thucyd. i. 50. oXtyai «/xt/v«v. Nec objiciat aliquis, tunc efle Achexe minus^ neutro genere, propter y?«;w<?w ; hoc enim nullo modo neceflarium, cnm f.uvius^ generale nomen, fit mafculino.
Pari jure Anacreon: v.a\. bpeC)OL jw.ei-
Eo-ofw OEPONTA to|ov : et alii faepiflime.
Alia fimihs elegantia culpa diftin£lionIs alibi periit Horatio j fed ita fublevandus eft: quantivis pretii poeta !
Aufa AT jacentem vifere regiam Vultu Jereno ; fortis et afperas
Tra6iare ferpentes : Od. i. 37. 25.
fic ib. 3. 25. iii. 3. 50. Sat. ii. 7. 86. Hinc etiam refte ex- plicandus efl: et diftinguendus ad Od. iv. 4. 53. ubi miferc rem agunt interpretes pro fua fagacitate :
Gens^ qtia; cremato fortis ah IUo^ fa^iata Tufcis aquoribus facra^ Natofqiie^ maturofque patreSy Pertulit Aufonias ad urbes : Duris ut ilex tonfa hipennibus^ Nigrce feraci frondis in Algido, Per damna^ per cades, ab ipfo Ducit opes animumque ferro,
i. e. ut ilex ducit opes a fcrro^ ita hetc gens fortior evafit ob crema- tum llium, Et SACKAJa^ata^ non gcns:
raptos qui ex hojie penates
Classe veho mccum: JEn. i. 382.
" Bifque
GEORGICA. LIB. III. 79
BiTque triumphatas utroque ab litore gentes.
Stabunt et Parii lapides, fpirantia figna,
Aflaraci proles, demiflfseque ab Jove gentis ^5
Nomina-, Trofque parens, et Trojas Cynthius audor.
Invidia infelix Furias amnemque feverum
Cocyti metuet, tortofque Ixionis angues,
Immanemque rotam, et non exfuperabile faxum.
Interea Dryadum fylvas faltufque fequamur 40
Intaftos, tua, Mascenas, haud mollia jufla. Te fine nil altum mens inchoat : en ! age, fegnes Rumpe moras: vocat ingenti clamore Cithseron, Taygetique canes, domitrixque Epidaurus equorum : Et vox alfenfu nemorum ingeminaca remugit. 45
Mox tamen ardentes accingar dicere pugnas C^faris, et nomen fama tot ferre per annos, Tithoni prima quot abeft ab origine Csefar.
Seu quis, 01ympiac2e miratus prasmia palms, Pafcit equos, feu quis fortes ad aratra juvencos j 50 Corpora prascipue matrum legar. Optima torvse Forma bovis, cui turpe caput, cui plurima cervix,
-feror exful IN altum
Cumfociis, natoque^ PENATIBUS, ET MAGNis Dis : iii. 11.
Re^e etiam emendavimus — aufa at ; quam levem emenda- tionem defiderat quoque Flaccus Od. iii. 27. 25.
Sic et Europe niveutn dolofo Credidit taiiro latus ; AT fcatentem Belluis pontutn mediafque fraudes Palluit audax,
Quid autem fibi vult medias fraudes^ hoc equidem nunquam potui difcere, aut divinare ; et aliis expHcandum vellem.
Yizvi\(^^ jacentem regiam eft mceflatn — in dolore verfatam; quod fatis notum : fruftra igitur objicit Bentleius.
V . 46. Quae de his tribus verfibus difTcruit Ricardus Hurd^ Epifcopus JVigornienfis., dodlrina viri iftius exquifita atque in- genio eiegante prorsus digna funt; non tamen adeo vehementer movent me, ut eos audcam de textu eliminare. Vellem equi- dem communi confenfu criticorum ejicerentur.
Et
^ P. VIRGILH MARONIS
Et crurum tenus a mento palearia pendent.
Tum longo nullus lateri modus ; omnia magna :
Pes etiam, et camuris hirtas fub cornibus aures. S5
Nec mihi difpliceat maculis infignis et albo •,
Aut juga detre<5lans, interdumque afpera cornu,
Et faciem tauro proprior •, quseque ardua tota,
Et gradiens ima verrit veftigia cauda.
Mvds Lucinam juftofque pati Hymenasos : 60
Defmit ante decem, poft quatuor incipit annos : CcEtera nec fceturje habilis, nec fortis aratris. Interea, fuperat gregibus dum lasta juventus, Solve mares : mitte in Venerem pecuaria primus, Atque aliam ex alia generando fuffice prolem. 6^
Optima quseque dies miferis mortalibus aevi Prima fugit : fubeunt morbi, triftifque fenedus •, Et labor, et durs rapit mclementia mortis. Semper erunr, quarum mutari corpora malis*, Semper enim refice : ac ne poft amiffa requiras, yo
V. 66. Locus longe fuaviflimus atque •ra-«5£T()'-4rraT©-: qui ta- men mihi vix videtur procedere re£to talo. Vide enim, leclor nafute, an tibi excurrat, ea, qua par eft, proprietate.
Optlma quaque dies viiferis ?Ti07-talibus avi
Prima FVGiT : subeu nt 7«5rZi/, trijiifque fene^uSy
Et labor^ et dura rapit inclementia mortis.
Quid magis frigidum effe poteft, quam interpretari, ut folent — LABOR RAPIT ? — unde, aut quo ? Et fi plenius diftinguamus poft labor^ ut ad fuheunt referatur ifta vox, nefcio, an multum proficimus, dum ultima claufula fibi fola relinquitur a prsece- dentibus abfciffa; quod claudicare facit, vel potius cadere, fen- tentiam : nam novum id verbum to rapit interveniens verfus elegantiffime procedentcs impedit et frangit. Totus locus, levi emendatione adjutus, ad finem uno fpiritu celerique curfu pro- peraret : hoc autem ledoris arbitrio totum permittimus.
Optima quaque dies miferis mortalibus avi Prima fugit : fubeunt morbi^ trijiifque feneSJuSj Et /abor, et dura Gravis inclementia mortis.
V. 70. Semper enim. Cruciat interpretes to enim\ et me- rito, cum in hoc loco vim fuam non habeat. Quid fi legas ?
Ante-
GEORGICA. LIB. III. 81
Anteveni i et fobolem armento fortire quotannis.
Necnon et pecori efl: idem deledus equino. Tu modo, quos in fpem ftatues fubmittere gentis, Prsecipuum jam inde a teneris impende laborem. Continuo pecoris generofi pullus in arvis y^
Altius ingreditur, et mollia crura reponit : Primus et ire viam, et fluvios tentare minaces Audet, et ignoto fcfe committere ponti : Nec vanos horret ftrepitus. (Illi ardua cervix, Argutumque caput, brevis alvus, obefaque terga-, So Luxuriatque toris animofum peftus : honefti Spadices, glaucique : color deterrimus albis Et gilvo.) Tum, fi qua fonum procul arma dedere, Stare loco nefcit, micat auribus, et tremit artus,
Semper item refice. — —
Utfemper erunt^ quarum mutari corpora malis^ tu ETIAM femp}r refice. Nifi fit ad imitationem Grceca paiticulae yu.^ : v. nos ad
^"^- 445-
V. 82. albis et gilvo. Una fumci nam aliter albi equi pailim
audiunt boni et veloces.
V. 83. Cum mihi fuppetat nullus /Efcbylus^ non poiTum mihi temperare, quin exfcribam notam praeftantiffimi Brunckii ad Ariftoph. Ran. 1042. ubi f^irgilium noftrum ad partes vocat.
" Revocant ift:a mihi verba in memoriam locum Mfchyli in S. Th. qui ad hunc diem menda inquinatus fuit. Eft ubi de Tydeo nuncius ad regem refert v. 394.
Or»; /?«>)» ffoth.itiY'/'^ b^i^unei y.itiuiv.
Quls /ABm, /xEKyi», duorum continuorum in fenariorum Hne z poeta eflTe credat ? Scripfcrat ille procul dubio ;
Virgil. Georg. iii. 83.
Tum, fi qua fonum procul arma dedere,
Stare loco nefcit." Hactenus ille
Certe t» /ae»« Sfchyliy et fiare loco nefcit — Maronis^ non op-
F CoU
82 P. VIRGILII MARONIS
CoUeftumque premens volvit fub naribus ignem : S^ Denfa juba, et dextro jadbata recumbit in armo.
time conveniunt. Quid autem ? pace tua, vir doftifllme, ad hunc modum locum Mfchyli redituerem :
Itttt^ yjxXii/U)/ fcf? y.(XTa.ff^fJiMyuv^ BPEMEI,
Neque, dum in hac materia verfamur, praetereundus eft Try- phiodori locus :
ubi haec habet y. Mej-rick, criticus et eruditus et modeftus :
** Frifchlinus et Rhodomannus potius legendum cfTe exiftimant — ^£v«» aci^Triyy'^ a.y.Hry in quam corredlionem et ipfe incide- ram, et illius confirmandze ergo haec exempla defcripferam :" Tum citat Mfchylum^ ut fupra: et Eur. Rhef. 988.
SaXTrjyy©' avor,y.
atque addit : " Voce «xy» ufi funt Linus^ CaUimachus^ Nonnus^ et alii." Hac ille.
Mihi autem vix fatisfacit haec emendatio : et fi utatur voce Callimachus^ alio in fenfu utitur. Sic equidem 1 ryphiodorum corrigo :
0§6a /AaX a»sv eTO(/x.« MEAOS o-aXirjyy^ axB«v.
Sic Firgiiius:
Et tuba commiffos medio cakit aggere ludos: iEn. v. 113,
• quo fion prafiantior alter
Mre ciere viros, martemque accendere cantu: vi. 164.
Caeteriim locum fuum expreflit Tryphiodorus a Callimachi H. Del. 230.
Noftrum porro Tryphiodori emendationem confirmat Antipatri Sidonii epigramma, quod hic paulo emendatiorem fabjiciam.
A tsu,^^ ccif/.uroiy tzroXE/xa MEAOS ev ■JaV aa.Xiny^ Kai y\v)cvt «^avaj f/.Tr^o^nJa-a. BPOMON,
Ayxft^a», ^£^{>ixE, Teoi' T{»tw«J» y.u^x
Aufiov eptcpv^uv iffecvff»iJt,i>ac y.iXatiuv.
Ita, inquam, legcndum eft — sy.7r^x.'^u(rct ^^ouoy: quid cnim cft, kctor, tx7rfo;)5;£f<v vo/:ao> ? Dlxit Horatius :
At
G E O R G I C A. L I B. IIi; 83
At duplex agitur per lumbos fpina : cavatque Tellurem, et folido graviter fonat ungula cornu.
O ! tejiudinls aurees DuLCEM ^«^ff STREPITUM, Puri^ temperas !
V. 85. premens. Nihil certius eft, quam quod hic legl de- beat, ut ipfe olim conjeceram :
Colle5iumque fremens volvitfub naribus ignem:
i. e. B^ti^uvy ut nos ^fchylum emendabamus in praecedente nota. Ita nofter equum frementem ; i. 12. equus fremit: IE,x\.xi. 496. V. Lucret. v. IO75. ut et alii faepe. Adde, quod vox premens nullum in fe habeat bonum fenfum, aut etiam tolera- bilem.
V. 86. ja£tata. Tu, leilor, elegantius accipies in mediai vom fignificatione — fe jaSians. Et fimiliter nos: Tojfing about.
V. 87. duplex. Lata: Servius. Bene v. nos ad ii. 382. — ■ Et nefcio an non vox ^^jaov in Epig. 17. Leonida Tarentini, aliter explicante Brunckio, ita melius intelligetur j quod hic emendatius proponam :
K EI jiAE Tov vXvu^ov a.nto •As^ftii.mo BOAS ST
YYctva^ crvyaypBvcTU y.on x.vai xa» xaXajMo»?.
S-i veneris — et me vocaveris., tecu?n venabor, Sic habes alicubi in Anthol.
AiriAOON «/*« fTo^oto
Unde Horatius :
Contra quem DUPLICI p AUHO paiientia velat: Ep. 1. I7.
Quid autem, le(3:or, fi occafionem arripiam emaculandi versGs in hac ipsa Flacci epiftola ? Mihi ne ob moram fuccenfcbis ?
Sedit^ qui timuit ne non fuccederet : EJlo. ^idf' quipERVET^iTjfecitneviriliterF v. 37.
*' Qui timet, non venit in Jladium: bene eft : non illum culpa- mus. Quid autem ? qui Jladium ingreffus eji.^ anne ille vlri of- ficio fun6lus eft?" — Hoc certiftime dicere voluit poeta; at vcrba non quadrant : iege igitur :
^idP qui provenit, fccitne virilith' ?
F 2 Talis
84 P. VIRGILIIMARONIS
Talis Amyclaei domitus PoUucis habenis Cyllarus, et, quorum Graii meminere poetJE, 90
Marcis equi bijuges, et magni currus Achillis. Talis et iple jubam cervice effudit equina Conjugis adventu pernix Saturnus, et altum Pelion hinnitu fugiens implevit acuto [annis
Hunc quoque, ubi aut morbo gravis, aut jam fegnior Deficic, abde domo, nec turpi ignofce fenedas. 96
Nec allter JE(op: Fab. 140. Ed. Ox. Eic i^m «XAr,Xoi; xir,^ te xai
>,!uiv HPOKA0ON.-
V. 88. folido ungula cornu, Hinc (ek nobis ofTert corri-
Sendum LongUS Paft. p. 25. — OvV av aTroXotro ^s? yrf^ojjLi\i@-^ « /x»j Twv yyi\'j)-j 01 <iV\;^i^ TTE^i^Ecroij» oictQpoyjn ya;'o^£>ci». — Liegenduni, Opi-
nor, nEPiriAAKEiEN : ita molles evadant, ut circum pedem Jie^- cntur^ quoties aquam ferlant ; ideoque non eam refiftentiam fa- ciant, fine qua hosfuper aquam ferri nequit, et- ftatim mergitur.
V. 95. Nihil agit Firgilius nofter, ante omnes poetas fim- plex et perfpicuus, cum fplendoribus ejus nubes fuas interpretes perpetuo offundunt, qui mire obfcuraverunt hunc locum. Tu ific intellige : Hh)ic quoque — I. e. '•'• Etiayn hunc, equus licet fuerit praeftantifTimus, ubi morho aut annis gravis eft, ab ar- mento femotum ahde domo ; neque excipe indulgentia inhoneftam atque imbecillam fene6lutem. Quid enim corrumpere futuram prolem tibi proderit propter priora merita equi jam defueti ; prxfertim cum et ipfi faclum eft officium generandi et ingra- tum et laboriofum ?"
Veriim enimvero, mi lcLlor, fi hic omnia fe recte habere vel nunc putas, multum falleris : graviftimam enim et infelicifli- mam tranfpofitionem paflus eft f^irgilius. Poft vcrfum nonage- fimum fextum interponendi funt trei verfus, qui v. 1 19. fequun- tur, et manifeftifilme locum non fuum occupant. Tum de- mum recte procedet locusi adeo ut proprietatem /•^r^/V;df«<7«t ilatim poteris aguofcere.
Hunc quoqUi\ ubi^ aut jyiorho gravis aut jamfegnior annis^ Deficit^ ahdg domo ; nec turpi ignojce /enecla: ; ^uamviijape fuga vcrfos i//e egerit hojlesy Et patriam Epirum referat, fortefque M^cenaSy Neptwiique ipja deducat origine gentcm,
Hic- tam apti funt ct convenicntes hi tres verfus, quam in alio
Fri-
GEORGICA. LIB. III. 85
Frigidns in Venerem fenior, fruftraque laborem Ingratum trahit; et, fi quando ad praslia ventum efl-, Ut quondam in ftipulis magnus fine viribus ignis, Incafsijm furit. Ergo animos sevumque notabis 100 Prsecipue, hinc alias artes, prolemque parentum ; Et quis cuique dolor viflo, quas gloria palmas.
Nonne vides, cum prsecipiti cerramine campum Corripuere, ruuntque efFufi carcere currus -,
loco inepti inveniuntur, et nihil ad rem. Dabit mihi, opinor, manus, quicunque locorum fcopum bene perpenderit.
V. loi. hinc. Pofi hoc — in fecundo loco pone : nos : Tn the next Place their other Excellencies.
At, quaefo, quid fibi volunt voces — prolemque parentum? Ergo noftrum, ut videtur, paenitebat prioris praecepti, quod inter prima pofuerat :
Corpora PRiECiPUE matrum lcgat : v. 51.
nihil tale; neque ita folet fui oblivifci Maro. Lege:
hinc alias artes^ prolemque^ PARENTESque,
Et quis cuique dolor viJfo.
V. 103. Si locus oculis attentloribus fpeftetur, ftatim patebit imperfectam efle conftru6lionem : plena autem et perfed^a eva- det ope levis admodiim emendationis, quas mihi videtur prorsus neceifaria. Sic igitur ad meum judicium reformari debet :
Nonne videsy cum pnscipiti certamine campum Corripuere ruuntque cffufi carcere currus^ QuAufpes arreSiajuvenum.
nonne vides — quid ? quamfpes, &c.
" At quid, dicct aliquis, equis rei cum awigarum aemula- tione?" Et jure quidem : feria eft objeciio ; et Maroncm gra- vabit, nifi illi fubvenire poterimus : accingendum eft. F cr fpcs juvenum igitur poteras \n.x.Q\Y\gti& fpes juvenum cquornm; ut —
aque jWEtJEMque magi/l>
Exquirunt^ calidumque animis et curfibus acrcm: v. Ii8.
at hoc vctat — illi injlant; cum nihil \\?ihe\. pronofnen^ ad quod referatur, nifi juvenum — i. e. anrigarinn: llle igitur, qui in his rebus nafum habet, pro fe judicet, an non fic potius eluccbit demum, ut dccet, fentcntia :
F 3 Cum
86 P.VIRGILIt MARONIS
Cum fpes arre6lae juvenum, exultantiaque haurit 105 Corda pavor pulfans : illi inftant verbere torto, Et proni dant lora : volat vi fervidus axis : Jamque humiles, jamque elati fublime videntur Aera per vacuum ferri, atque afTurgere in auras. Nec mora, nec requies; at fulvas nimbus arenae iio Toilitur: humefcunt fpumis flatuque fequentum : Tantus amor laudum, tantas eft vi^loria curje.
Primus Erichthonius currus et quatuor aufus Jungere equos, rapidifque rotis infiftere vidtor. Frsena Pekthronii LapithjE gyrofque dedere, 115
Impofiti dorfoj atque equitem docuere fub armis
Nonne vides^ quam praclpitl certamine ca?npum Corripuere ruuntque effiifi carcere currus ! Qu Ayifpes arreha juvenuxn !
(urrus — i. e. equi : ut v. 91.
Martis EQUi bijuges^ et magni cuRRUS Achillis.
Denique, fi id mavis, pofteriorem emendationem — ra cum in quom — rejicere licet, utpote non omnino, neceirariam, quamvis yis et fpiritus inde importetur in fententiam.
V. 116. imporiti dorfo; Medid vocc — sese imponentes dorfo. Atque hic commoda fatis nobis ofFertur occafio expli- candi locum Phcedri^ qui magnas turbas excitavit, atque etiam magno Bentleio nonnihil negotii faceffivit : quos, fi velit, adeat icdtor ; nam nobis nec libet nec per otium licet eorum objec- tiones exfcribere, aut refellendis immorari.
Exemplis contineiiir Mfopi genus ; uSfec aliud quicquam pcr fabcllas quaritur, ^udm corrigotur error ut morta/ium., j^cuatque fefe diligcns induflria : Prol. L. ii.
/Efopi genus — e(\: fami/ia—^difcipuH — Mfpi; qui ad ejus mo- rem fabulas excogitabant : Ut Cicero dixit — familia Peripate- ticorum: nec multo aliter ipfe P/jadrus v. 7.
Ut fpeSiatorum COME eji et lepidum genus :
fta enim fcliciter reftituit Bent/eius in margine exemplaris fui penes ine.
Continctur yero eft fe continet intra fiSfas perfonasy non vcris m
GEORGICA. LIB. III. 87
Infultare folo, et greffus glomerare fuperbos. yEquus uterque labor: aeque juvenemque magiftri Exquirunt, calidumque animis, et curfibus acrem : Ouamvis fisepe fuga verfos ille egerit hoftes, 120
Et patriam Epirum referat, fortefque Mycenas; Neptunique ipsa deducat origine gentem.
His animadverfis, inftant fub tempus; et omnes Impendunt curas denfo diftendere pingui, Quem legere ducem, et pecori dixere maritum; 125 Pubentefque fecant herbas, fluviofque miniftrant, Farraque : ne blando nequeat fuperefle labori, Invalidique patrum referant jejunia nati. Ipsa autem macie tenuant armenta volentes. Atque ubi concubitus primos jam nota voluptas 130
utitur. ^csritur item t9tfsbi quarit^ fecundam genuinam vocis jnedicc fignificationem ; et habet accufativum aliud quicquam. Pari modo corrigatur eft fe corrigat : adeo ut omnia videas per vocem mediam procedere : — cominctur — quaritur — corrigatur — acuat fcfe: et numerari debet in elegantiflimis locis fcriptoris admodum fimplicis et elegantis in omni tempore.
Denique, ut hic impofiti nofter ufus eft in voce media, ita ite- rum uti voluit eadem difSlione ^n. ii. 707.
•■ £rgo age, chare pater, cervici imponere noflra,
V. 120. In V. 118. de equo juvene loquitur; hic dc feniore equo^ ut qui SJEPE fuga verfos hoftes egcrit : haec ergo non co- ha^rent, et re6le retulimus hos verfus ad locum, in quo de equo jam aetate proveclo fermo inftituitur.
V. 129. Ipfa autem. Imo ipsi authn — legere debemus; non ipfa armenta^ quod nihili cft. " Ipfi magiftri pecudum, qui tantopere fovent equos^ ut evadant magis pingues j ipfi, inquam, longe aliter curant arn.enta."
V. 130. Re(£le omnino contendunt viri dodti non bene mo rari in una fede primos et nota : aut fi fortafse detorqweri pote- jint hae voces ad quandam fensus fpeciem, non is eft artifex dicendi Virgilius^ ut egcat talibus defenfionibus orationis fu.-e. Nihil apud eum fcabri, nihil jejuni, nihil invenufti ; denique, «bfcuri nihil. Libentiffime igitur amplecStor le^lionem, quani nobis fervavit, referente Martyno, coiiex Cantab,
V 4 5cl-
85 P. VIRGILII MARONIS
Sollicitat ; frondefque negant, et fontibus arcent :
Saepe etiam curfu quatiunt, et fole fatigant;
Cum graviter tunfis gemit area frugibus, et cum
Surgentem ad Zephyrum paleas jadtantur inanes.
Hoc faciunt, nimio ne luxu obtufior ufus 135
Sit genitali arvo, et fulcos oblimet inertes ;
Sed rapiat fitiens Venerem, interiufque recondat.
Rursus, cura patrum cadere, et fuccedere matrum Incipit, exaftis gravids cum menfibus errant. Non illas gravibus quifquam juga ducere plauftris, Non faltu fuperare viam fit palTus, ec acri 141
Carpere prata fuga, fluviofque innare rapaces. Saltibus in vacuis pafcant, et plena fecundum Flumina: mufcus ubi, et viridiffima gramina ripa,
Atque^ uhi concubitus primos jam NATA voluptas
Sollicitat " ■
Verum enimvero locutio — jam nata — per fe vix placet, et videtur nimis nuda atque derelifta. Oratio plenior exfurgeret et melior, levi adhuc adhibita correftione :
Jtque^ ubi concubitus PRiMO JAM NATA voluptas Sollicitat.
fic v. 187. JAM PRIMO audeat : et faepe alibi.
Si quis autem dicat nos effe audaciores conjefturarum, hoc fibi relpo/ifum habeat : Firgiliufn cupimus relinquere quam li- berrimuiii rriiendarum ; et unicuique fuum licet judicium fequi. Pro re critica egerunt ahi, et dodliores nobis et ftgaciores.
V. 143- pafcant: i. e. agricola: pofcant : alii autem — pafcant matrcs : ftulte, et contra linguae rationem ; tunc enim dediffet nofter — pafcantur ?natres: ut v. 162. Similiter — pasces ar- menta: v. 155. Eundem errorem errant turpiffime interpretes ad Eur. Rhef 551. ubi reddunt «/xaaf — pafcuntur^ cum debu- erant — pafcunt — non greges fcilicet, fed — pojiores pafcunt greges,
Horj at viixHffi x«T loMv
lloifJiVlCC' H'X.TIO^0/XB
^v^tyy^ iuv xccTXKBa,
quid autem nbs cc.niioiJf.sv i fjLri av^iyy^ nvKn^^ojjiii ', imo potius, fi placet, corrigc — NyK-TiBPOMOY.
Spe-
GEORGICA. LIB. III. 89
Speluncsque tegant, et faxea procubet umbra. 145
Eft lucos Silari circa ilicibufque virentem Plurimus Alburnum volitans, cui nomen afilo Romanum cft, cEftron Graii vertere vocantes j
V. 147. volltans. Partldpium pro fuhjianiivo^ ob linguas egeftatem faspius ; fsepe autem nulla coadli necelfitate. Sic Cdlimachm :
A§T£/x»y, (« yaf iXai(p^ov AEIAONTEXSI Xaho^at)
Y,uvEo/x«)' : H. Dian. i.
unde in alio loco — H. Del. 5.
■ (poMv aoi^ccm }iz^tovra ■■
malleni
AEIAONTfiN ii.%^iovra.
Hinc levi opera emendabitur Epig. 51. Leon. Tarent. apud Brunck. vol, i. quod infeliciter tentabant viri doftiflimi.
1,u(7©^ o BOYKOAEfiN, ^gt (powuaa/iAEv®'.
cui nomen Afilo. Sic -^n. i. 261. cui nunc cognomen lule,
Hinc corrigendus Horatius:
undc frequentia Mercuriali
Jmpofuere mibi cognomen compita: Sat. ii. 3. 25.
ut paulo infra v. 48.
- qui tibi nomen InsAiso pofuere»
undc optime Bentleius emendat Plaut. Amph. Prol. 19. in ex- emplari fuo penes me :
fovis juffu venio : nomen Mercurio eji mihi.
neque alia latet conftruftio in Art. Poet. Horat. loco; cujus
cum verus fenfus nemini videatur in mentem veniffe, hic ad partes, proba diftinilione donatum, vocabo.
Syllaha longa hrevi fuhje£la vocatur lamhus, Pes citus ; unde etiam trimetris accrefcere jujjit Jslomen lamheis, Cumfenos redderet i^lus.^ Pritnus ad extremum fimilis fibi^ non ita pridem, Tardior ut paulo graviorque vcnirct ad auresy Spondeos Jiabiles in jura paterna recepit Commodus ct paticns: v. 251,
Afper,
•90 P. VIRGILII MARONIS
Afper, acerba fonans : quo tota exterrita fylvis DifFugiunt armenta; furit mugitibus jether 150
Concuirus, fylvseque, et ficci ripa Tanagri. Hoc quondam monftro horribiles exercuit iras Inachise Juno peftem meditata juvencae. Hunc quoque (nam mediis fervoribus acrior inftat) Arcebis gravido pecori; armentaque pafces 155
Sole recens orto, aut nodlem ducentibus aftris.
i. e. " Longa fyllaba poft brevem vocatur lambus ; pes citus, iinde [ex qud celeritate^ ut optime vetus interpreS) nomen citis (v. Od. i. 16. 24. ut a x^Xoi? la/xC&K diftinguerentur) juflit dari trimetris lambeis. Cum vero hic lambus ab initio versus ad finem fimilis fibi i6lus omnes fuos redderet, nonita pridem,&c." quae fequuntur enim plana per fe cuivis funt.
V. 148. Huic deplorato loco nullus omnino fenfus ineft; cujus tamen quandam imaginem per quofvis verborum cruci- atus potius extundere fruftra volunt interpretes atque per quaf- vis abfurditates, quam ad textus depravationem, quae aliquandb non potuit non evenire, fe recipere. Graii fcilicet nomen OEftrum a Romanis habuere, et Graiorum (fi Dis placet) anti- quiffimus Homerus: Od. X. 300. — Vulgo tamen audiebat /«ti^ *
• r,fri TVTreiaccf
KENTPOX avnrrmas ^co^pairoco iA.vu'n<^: Tryph. 351«
ita enim legendus eft ifte locus.
Sed nugis valedicamus j e fcopo enim loci manifeftiffimum eft hoc velle dicere Firgilium :
*' Hunc volitantem Romani nunc vocant afilum ; at majores noftri, incolae veteres Lucania^ (cujus regionis flumen eft 19/- larui et mons Alburnus) et Gracorum colonia, (unde et regio vocabatur magna Gracia) patriam linguam, ut par eft, fer- vantes, oestrum vocabant."
Hoc autcm quid poteft efle minus coa£lum, atque indubita- tum magis ? Unde exoritur fimplex admodum (fi gravem cor- ruptionem fpecStes) et, meo judicio, quantivis pretii digna cmendatio :
Eft lucos Silari circa ilicibufque virentem
Plurimus Alburnum voUtans ; cui nomen Afilo
Romanum eji y cejirurn Graii veteresque vocabanT,
V. 151. ficci. Male Philargyrius de hac voce. Oftendere vult pocta, ut mihi videtur, hoc iion accidere nifi in magno jeftu.
Poft
GEORGICA. LIB. III. 91
Poft partum, cura m vitulos traducitur omnis : Continuoque notas et nomina gentis inurunt; Et quos aut pecori malint fubmittere habendo, Aut aris fervare facros, aut fcindere terram, 160
Et campum horrentem fradlis invertere glebis. Cfetera pafcuntur virides armenta per hcrbas.
Tu quos ad ftudium atque ufum formabis agreftem, Jam vitulos horrare, viamque infifte domandi, Dum faciles animi juvenum, dum mobilis astas. 165 Ac primum laxos tenui de vimine circlos Cervici fubnedle -, dehinc, ubi libera colla Servitio aiTuerint, ipfis e torquibus aptos J.unge pares, et coge gradum conferre juvencos. Atque illis jam fa^pc rotce ducantur inanes 170
Per terram, et fnmmo veftigia pulvere fignent. Poft valido nitcns fub pondcre faginus axis
V. 157. codex unus habet deduchur-, traducitur autem eft vox in primis elegans.
Atque fatas alio vidi traducere mejjes : Ecl. vlii. 99.
Hinc venuftiffime magnus gentium apojiolus :
X»pi? ^i rtt) ©la;, oTi »)T£ ^a?iOi rr,<; ccucc^Tiociy virrr/.aaxTi ^t tK xagdjaij.
«? 'ov nAPEACSHTE T-jmv ^iocfxri<; : Rom. vi. 17. *' tranflati e fer- vitio peccati in juftltiae minifterium :" "I^J? — Exod. xiii. 12.
V. 170. ducantur per terram. Hoc non placet: nemo enim fuiifet arbitratus duci debere per ^thera^ Vel per mare : eoque magis fupervacua eft haec locutio, quod (ec[\.\z.X.\xv fummo pulverc. Vult fcilicet poeta quam levijfimo labore juvencos jam exerceri, atque fenhm ad majora pervenire. Vide igitur, an reile nobib excogitata fucrit hujufce loci emendatio:
/Equam illis jamfape rota ducafitur inanes Per terram, et fumma vejiigia pulvere fignent.
Jam nihil otiofum eft, fed fmgulis fua vis et proprietas.
V. 172. Nitens fub pondere ea eft, ni fallor, locutio, cuju^, fimilem fruftra quaefiveris : fi cnimvarias hujufce didtionis ultor fignificationes attentius infpexeris, nullam reperies huic loco convenientem. Et quid opus eft miferam vocem, nihil veri demum jrefponfuram, quaeftioni fubjicere, cum ultro fefe nobis
In,
92 P. VIRGILII MARONIS
Inftrepat, et junflos temo trahat asreus orbes. Interea pubi indoniit^ non gramina tanium, Nec vefcas falicum frondes, ulvamque paluftremi 175 Sed frumenta manu carpes fata : nec tibi foetae, More patrum, nivea implebunt mul6lralia vaccae ; Sed tota in dulces confument ubera natos.
Sin ad bella magis fludium, turmafque feroces, Aut Alphea rotis praslabi flumina PifjE, iSo
Et Jovis in luco currus agitare volantes ; Primus equi labor eft, animos atque arma videre Bellantum, lituofque pati, tradluque gementcm Ferre rotam, et ftabulo frasnos audire fonantes : Tum magis atque magis blandis gaudere magiftri 185 Laudibus, et plaufas fonitum cervicis amare. Atque hasc jam primo, depulfus ab ubere matris, Audiat, inque vicem det mollibus ora capiftris Invalidus, etiamque tremens, ctiam infcius sevi. At, tribus exa£tis, ubi quarta acceflerit asftas ; 190 Carpere mox gyrum incipiat, gradibufque fonare Compcfitis-, finuetque alterna volumnia crurum, SKque- laboranti fimilis: tum curfibus auras Provocet ; ac per aperta volans, ceu liber habenis,
ofierat genuina vox, quam credibile eft fcripfifle Vtrgilium? En\ tibi:
Pojl^ valido msTA^asfubpondere^faginusaxis Injircpat.
Sic Vuidius de Art. Am. ii. 263.
Dum bcne dives ager, diinfraini pondere nutant.
vide et Juv. Sat. ii. 125. Et ita Graci :
nh «£P u\oa-mri ra%f£? NEYOIEN t^u^i\ Hef. Op. et D. 11. QI.
ita denlque ipfe nofter :
Jfpice convexo nutantem pondere mwidum: Ecl. iv. 50.
iEquora,
GEORGICA. LIB. III.
93
^quora, vix fumma veftigia ponat arena. 155
Qualis hyperboreis Aquilo ciim denfus ab oris Incubuit, Scythiaeque hyemes atque arida difFert Nubila; tum fegetes altae campique natantes Lenibus horrefcunt flabris, fummseque fonorem Dant fylvae, longique urgent ad litora fludus : 200 Ule volat, fimul arva fuga, fimul jequora verrens.
Hic, vel ad Elei mctas et maxima campi Sudabit fpatia, et fpumas aget ore cruentas ; Belgica vel molli melius feret efltda collo.
V. 196. Ordo eft; j^qtiUo jncuhuit, denfus (i. e. magna vi ruens) Hyperborcis ab oris.
V. 197. differt: — i. e. **fpargit pcr alias regiones." — Haec infuper fimilftudo non frangi debet, fed perlegi uno fpiritu: fcribendum igitur cvMfegetes, hoc modo:
^alis Hyperboreis Aquilo CUM denfus ab oris Incubuit Scythiaque hyernes atque arida differt Nubila j cxiU. fegetes alta — , &c.
ita ille volat — . Jam vides locum recle currere.
V. 200. urgent. " Explicui cum doiSlis urgent fe. Hoc malo, quam illud Gramniaticorum : urgent pro urgentur :''' Cerda. Intra pauca verba non paucas abfnrditates effiitit vir bonus. Urgent verbum neutrum eft : et limiliter nos^ngU: The IVaves PRESS to the Shere.
Sed multum dubito an non praeferenda fit illa leclio, quanj cxhibent aliquot antiqui codices :
- LONGE^fi- urgent ad Uttora fiu^us, ita enim infra v. 238.
LoNGius ex altoque finum trahit: Dluftrabit etiam locum i. 443.
namquc urget ab alto
Arboribufque fatijque notus pecorique fimjier.
gemella enim {\xn%-^longe^ et ex alto : v. nos i. 324.
V. 202. " In Romano codice efl — Hinc vel £d Elei.*^ Pierius. Qujs mihi viJetur vera Icdio, atque in tcxtum ad- mittenda.
Tum
94 P.VIRGILII MARONIS
Tum demum crafsa magnum farragine corpus 205 Crefcere jam domitis fmito; namque ante domandum Ingentes tollent animos, prensique negabunt Verbera lenta pati, et duris parere lupatis.
Sed non ulla magis vires induftria firmat, Qiiam Venerem et casci ilimulos avertere amoris -, 210 Sive boum, five eft cui gratior ufus equorum. Atque ideo tauros procul atque in fola relegant Pafcua, poft montem oppofitum et trans flumina laeta : Aut intus claufos fatura ad prsfepia fervant. Carpit enim vires paulatim, uritque videndo 215
Fcemina; nec nemorum patitur meminifTe, nec herbje: Dulcibus illa quideni illecebris, et faspe fuperbos Cornibus inter fe fubigit decsrnere amantes. Pafcitur in magna fylva formofa juvenca: lUi altcrnantes multa vi prselia mifcent 220
V. 205. Ordo eft : " Tum demum finlto jam domitis cor- pus, magnum crafsa farragine, crefcere." Nam in his rebus alte caecutiunt interpretes.
V. 216. necnemorum — necherbas. Hociterlimtangitv.520.
A^on UMERiE altorum nemorum, non Molli a pojfunt Prata movere ammum.
V. 217. Me fsepius contemplantem Veneres non enarrabiles hujufce defcriptionis, qua nullam felicius perfeiliufque elabo- ravit nofter, folent ofFendere frigidae voces et fcepe ; quae potius puerulum quendam de ludo mihi videntur fapere, quam maxi.- mum artificem Mufarum. Urit foemina dum videtur illecebris et pulchritudine-y et zuditformofa juvenca : unde et proclivis nec jnvenufta exfurgit emendatio, quam libet leilori proponerc :
Dulcibus illa quidem illecebris SPEClEQXJ E fuperbos Cornibus inter fe fubigit dccernere amantes.
Et pro cornibus, noftrum exemplar vetus exhibet comminiisi nec male.
V. 219. Pulcherrime inter fe opponuntur juvencas tranquil- litas et taurorum furor : unde miferet me illorum, qui hunc verfum obelo confodiuntj ne dicam a Thcocrito efle adum- bratum :
Vul-
GEORGICA. LIB. III. gs
Vulneribus crebris : lavit ater corpora fanguis, Versaque in obnixos urgentur cornua vafto
AcxijTa -jrrfTrJiwTi xai a^xTryx»* cca;^ di o» ans^sf KaXo» E&«^a^omj ajixoJtaojf a\Xo6«» aXX©- NfixftacrSTTifa-o-i* Ta ^'b (p^iv^ airTtrxi avrau AMoxa /x£» TrfOf "070x1 JfPxsTat avd'^» yiXtva-aif AMoxa ^' av «7oTt Tov fvmsi yooi' ; lu. 1, ^^,»
Aut etiam a Sophock :
H»' ^e ajM^tTT^tv.To»
KAi/xaxE^" »;> oe fjLtTWJrn* o^XotJTCt
TlXriyiACtTCij y.xi fo>®' a^^"*''»
A yiVUTTi^ CcQ^CC
Tr)\uvyei •nraf^op^Sa;
Hroj To» ov 'Er^osr^M,£>acr axotTac ; 1 rach. 5-^9*
Verutn enimvero, dum ante oculos nobis obverfatur Thsocrllus.^ operae pretium erit diligentius infpicere raram elegantiam locu- tionis — 'fiTCTSi yoos: animum jaculatur % ut animi ja^us — Lucre- tius ii. 1046. figura eft ab oculis defumpta; ut nos : Casts /v Glance. Felix eft in hac re Tryphiodorus :
Hdf, Teivv(p^oyyoio oif/.a^ ttvigvx^ IXacrXy
2f^^fa3)u.i.'> Oavarn 'ma.^i^ocTo Stff«{ k^r,rf\y
Aiof®' nt^y^px^iaoi, yi.iXiypoi ttxTOfii ^tr,t,
AvTct^ Oj oai/xovinci >ooi' ^nXrKT^t iXij-CAify
Tl^tdTa jLisv 'tfr,y.H x.tvio(p^'jvt avJ^» ioik«(,
OMMATOS ar^sTTTcio BOAHN itti yaia» t^tis-ec',. V. lOg.
hic vero non funt fana quaedam ; au£tor enim eft corruptifll- mus. Non potes fecundum veram Gracce linguae rationem dicere de aliquo alterius fpeciem mentito — •otfMt^ Ixaacc: dicen- dum utique eft — ^1x0.^ EAOMENH — siBi sumens corpus : itd hxc peripicerc, eft (ut ille ait) to -sroAXn^ «rw^aj Ti^«iTa»o> cmyn- mixa: nec quidem cujufvis eft pro vero ftatim agnofccre. Lecre ijgitur :
— — Ji/xa? KT^fx©' EXOYSA.
Friget porro fAe^i;^f&i nxToc^r nec cuivis judicium habcnti fa- cjle probabitur : lege :
MEAIPPOA mxTa^i ^'Jir.r,
NovimuS fcilicet — MEAITOI: y?.vxim PEEN AYAH.
Nec mihi temperarc poflum, quin hic apponam, lcvijtir
Cum
9^
P. VIRGILII MARONIS
Cum gemitu: reboant fylvseque et magnus Olympus. Nec mos bellantes una ftabulare; fed alter
emendatum, terfiffimum fuavlflimumque Meleagri epigramma; opufculum ipfis caelatum Mufis, ideoque magno pretio mallem de puelld fuiflet fcriptum :
EK 20T T «/«a, MvitTM^ j5t« 'n^vjji.iyxTi anvtirTCCi'
Ev cro» xati •\'vp(7i<; <U!ViviA,ot ro ^itt^Ssii £tj. Nat yoc^ ot) MA cacj x«§£, Ta xa» xw(poK7» hocXivnTX
OjxfxaTCCj vai /xa to erov ^aia^ov tVicTKVVioVy "Ht u.oi avvvi(f)£q OMMA BAAHiS wote, %«/** ^«^ogxa*
Hy o l\a^ov jSAe'»!^»)?, ^v te6>jX£1' £a^.
quod anfam dedifle videtur fequentis epigrammatis feftivitaii et elegantiae :
J\de latis Leonilla ocuUs, me Lydia torvis Jfpicit : heec nodem nunciat^ illa diem,
Has Cytherea meo Jlellas prafecit amori :
Hac meiis eji Vefper j Lucifer illa meus.
Sic et Rhianus Epig. 4. habet omma piyh»2. Neque a re fcriptor nobiliflimus Longinus de Subl. SecSt. 35. qui tamen, levis mendae vitio, ne Grace quidem antehac locutus eft :
^ioirt^ Tv ^BU^icc y.oct AIANOIAE tj;? av^^tcnrm,^ EIIIBOAH» h^' o a-viJi,-!Ta^ ;<o<7jtA®' a^Kfij aMM y.ai Taj t» -Tffi^n^cvT^ 'sroT^ocy.it; o^a; lyJcoctyHffn a» ^Trtro^ai* xa» « t»? «arf^jfcAfvJ/aiTo iv x.VK?\tt> tov iStcic, fiE -arAco» t^ei to •ete- ^^tIo» t» 'waat xa» fj.tya xah xaMv^ Tap^ew; etaiTai ■C/P©' a ycyovajiAE» : — ^
i. e. ut yfnglice loqueremur: *' 7/*^ i^^w obferve in cajiing his Eye round on Life^ HOW the exceffwe^ and "oajl^ and heautiful PRE-
DOMINATE throughout"
Jam vero ledtor judicet an non corrigendus fit Euripides:
AM IV ^^otpaiaiv ofJH*,aToiv t(pBa^iJi,tt^j
Pf^aj t'ev oaaoii a»/AaTW7r«j EKBAAi2N — Herc. fur. 9^2.
An non PinAr EKBAAfiN? vide tamen Mujgravium-, qui male dubitat de iv ovcfo^' hoc enim idem eft atque o»'ocr<7«v: ut « TaT« — D. Joh. xiii. 35. et to»? «» : Call. H. Di. 207. — i. e. hx
T«Ta ^i uv.
Huc refer o^^aXixuvTi /?oXa»: Hom. Od. A. 150. Et peccabant noftri interpretes ad i Cor. xv. 52. cum redderent — « /»37 c(pSaVa — in /^^ Tu^iNKLiNG of an Eye: debuerant utique — 7« ^7 Glance cfanEye: — i. e. AS QyiCK as Sight : quod JCcnophon expreffit per ocxov erKa^^aiA.vTl(i/ x^okji' ; K. n, i. id non idem eft cum Jpo/foli locutione.
Yiaus
GEORGICA. LIB. IIL 97
VidtLis abit, longeqtie ignotis exulat oris ; 225
Multa gcmens rgnominiam, plagafque fuperbi
Eleganter quidem Saphjcles :
AivTau 'mciiJi.Cptyyst^ oc^poiv
PinAS. Ele<^. 104. Vide etiatn Hoin. Hym. Ap. 444 447.
Et mihi ignofcat iacri codicis amator, fi ad partes vocem fub- limis EfaifS locum, et interea, ingcnti litterarum facrarum per-^ cujfiis amore^ notam hanc adhuc longius produxero :
:d'u 7y c^^in ,'rM±> nyiJiJ n". xivr. 12.
How art thou fallen from Heavcn^ O Lucifer, Son ofthe Morningl Art ciit down to the Earth^ thou that didst sUBDUEf/j^ Nations!
Lowth.
Non nimls faftidiofi funt, qulbus ifta pofTunt placere. Concin- nitatem enim fententiaruni, quoe poetas Hebraicos praecipue in- fignit, quis non defiderat? Similitudo quidem, ut aperte loquar, rei5lo talo non procedit. Qi^ia enim proprietate de Jiella fnatu^ tind prxdiceri poteft, illam subigere nationes? — Nos fane, quibus Hebrai textus^ prsefertim in Prophetis et Hagiographia^ penc infinitas corruptiones, veterum veiTiones tra6lantibus, no- tare contigit; minime dubitamus errorem fublatere, ab inverfo h'terarum ordine, ut folet, profluentem: quod minus iJli mira- buntur,.qui L. Capelli de his rebus librum evolverunt.. Pro voce tJ^7in. quae nihili eft, fubftituimus H /ti^ vel TvyW — ■ mittens — qucs mittebas : aut etiam 11' 7^^ — mittebaris. T»? o emendationis noftros fautorcs tibi exhibemus : qui habent : o cfKort>^^i^y «; -c-ajT* t« thri. Hi igitur in exemplaribus fuis legifle videntur : . .
Ad hunc dcmiim modum totam claufulam libentiflime refin- geremus, et harum rerum aequos ccftimatores fortiter appella- mus : caetcros enim, in Hebrcvis literis plane hofpites, nihil moramur, nec nucis vitiof^e facimus.
:Dn:i S^ Sv ^^V2 pVct —
^uomocic de ccclis cecidijli^ Lucifer^ Aurora filil Irruifii terra-j qui LUCF.M MiTTEBAS per omnes gentes.
Nihil elegantius, aut quod Hebraica poefis concinnltatem ple- jiiiis fapiat : nihil denique prophetd maxime fublimi dienius.
G ^ viao-
98 P. VIRGILII MARONIS
Vidloris, tum quos amifit inultus amores ; Et ftabula afpedlans regnis exceflit avitis.
Eadem rnetaphora faepius Homerus utitur : v. Od. E. 479. T. 433. et omnes alii. Hinc dudum vere a me emendatum eft fragmentum Phaetontls Euripidei :
H}.i<^ av^X/^v Xf^^^sz BOAHf <I)AErEI ; Ut Oreft. I265.
Sic Lucrctius : Lnna JACTAT hicem.
Hinc etiiim corrige Firgilii noitri cuUcem:
Igncus athcrcas jom Sol penetrurat in arces, Candidaquc aurato JACIEBAT lumina curru: v. 41.
Alter eti;im, dam hoc agimtr?, animadvertendus eft V. T. locus, cujus clegantiam minime affecuti funt et interpretes et critici. Vcrbum fcilicet VntD Num. xxiv. 17. pcr eandem figiiram cui illuftraiids nunc immoramur, ad ^^2^2 refpicit: et ita verfus noftra lingua bcne exhiberi potcft.
A S>r A R procecdeth from yacohy
And a Sccptre ■will rife out of Ifrael :
It will DART THRov GH the Extremities of Moab,
And extend it's Dominion over all the Pojierity of Seth.
Vcrum habes in hoc loco poetarum Hehraicorum parallelifrnum: primus enim ct tcrtius verfus, fecundus et quartus^ ordine pul- cherrimo, ad fe invicem referuntur. — Nec orationis audacia niinus felici fe geflit poetarum maximus Lucretius :
Non radiifoUs neque lucida tela d-iei. i. 148.
Simili figura elegantcr ufus eft Efaias xlix. 10. et Pfil. cxxi. 6. in qud mihi '.'idetur verfari Euripides Phaen. 1575- ^^ fateoj quidem audacius : fed aliter volunt interpretes :
:KOTON ou.fJiMo-t>i aoiui BAAnN.
Nec sequo Jove dam^nant critici nobiliiumum Miltoni locum: Now nxent forth ihe Morn^
Such as in higheji Heav^n^ arrafd in Gold Empyreal: from hefore her vanijh^ d Night^ Shot through vvith orient Bea.ms. P. L, vi. 12.
Sed nemo fuperavit elcgantiam Philodemi :
— — — — ^«l»£ Y.i\r,iY'^
<!)«»!£, oVgir^-viTir BAAAOMENH ^v^<'iuv,.
Erg6
GEORGICA. LIB. IIL ^^
Ergo omni cura vires exercet, et inter
Dura jacet pernox inftrato faxa cubili; 230
Frondibus hirfutis et carice paftus acuta :
Et tentac {ei^t^^ atque irafci in cornua difcit
Arboris obnixus trunco •, ventofque laceffit
Idtibus, ec fparsa ad pugnam proludit arena.
Poft, ubi coUedum robur, virefque receptse, 235
Signa movet, praecepfque oblitum fertur in hoftem :
Fludtus ut in medio coepit cum albefcere ponto,
Longius ex altoque finum trahit : litque volutus
/saMo/AEH) — TE JACULANS. Unde fic vidctur legendus Euripides:
K-JxA©' ^£ OT«»<3-£Av5>®- HKONTIZETO Mriv'^ ^iyx^ni: ion. 1174«
Huc refer — fervidos ictus — Horatii, Od. ii. xv. 10. et hinc corrige Propertimn :
Tandem acies geminos Nereus lundrat in arcus,
Jrmorum et radiis icta tremebat aqua: iv. 6. 25.
Sic luminis ICTU — d\yi\t Lucretius : et verberibus et ictum radiorum.
V. 230. Hujufce versus conftruilio longe durifllma eft, nec pro more Virgilii. Melius ille, cui tanta debet nofter, et quem jam nunc ob oculos habuit, fummus Lucretius :
Atqiie intempejia cedehant no6le paventes
Hofpitibus fctvis INSTRATA CUBILIA FRONDE: V. 985.
V. 237. In quodam codice legitur — Flu£lus uti — merito probante Pierio. — Sed in hac comparatione omnia funt fcabra atque inter fe confufa, partim propter pravam loci diftinctio- nem, partimque propter leviflimam, quaa irrepfit, ut mihi vide- tur, mendam. Ad hunc modum cum bona lecStoris venia fub- limes hofce verfus vellem ordinare :
Flucius utiy in medio capit ciim albefcere ponto Longiics ex altoque Jinum trahit, USQUE volutus Ad terras immane fonat per faxa.^ nec ipfo Monte minor procumbit ; at ima cxajlnat unda VorticibuSy nigramque alte fubjeStat arenam.
Locus eft uno fpiritu perlegendus : — i. e. " Taurus fe gerit, uti flu<Stus (cum csepit longius albefcere in medio ponto, et
G 2 Ad
loo P. VIRGILIIMARONIS
Ad terras, immane fonat per faxa, nec ipfo
Monte minor procumbit •, at ima ex^eftuat unda 240
Vorticibus, nigramque alte fubjedat arenam.
Omne adeo genus in terris hominumque ferarumque, Et genus jequoreum pecudes, pi6l^que volucres, In furias ignemque ruunt: amor omnibus idem.
trahit fmum ex alto) usQUE ad terras SE volvens fonat im- mane per faxa, &c." — Qiiae nec coaita funr, et admodum per- fpicua, fuoque ordine fme falebris procedunt.
V. 240. Monte minor. Neque aliter Jrchlas Epig. 30. in Anth. Brunck ; quod fi paulo emendatius proferam, ignofcant mihi viri do£tilIimi, qui eandem materiam tradaverunt :
Ai^^i?> '37Toivicr«; eiva,?\iuiv a.yi)\Ou,' Oi-^E 'tr^'^ EfTgijToto iA,tX*^ xaXajiAoio ^o^ivav
Kvjj.ec, nOAY^AIETOYE cr' uaiv sr» ■^^aiJ.cc^iif. Ovds a^y 7, A(p^VTay N'/:f>!»'<iaf, w? 'i!7fH', aeigafv NwTOK, 'STo^dfji.tva-Ci; TrSv'^ ei^ •mi^a.ra.
jVIalc Brunckius — Ka» yx^ »to^: v. cnim ejufdem JrchiaTip. 33.
V. 24.3. Hunc locum gravifiimo errore impegit interpretum focordia : per gcnus aqiiorcian explicat poeta pecudes : fic amore inflammantur omnia terrejlria animalia — hcminesferaque; om- nia marina — genus aquorcum pecudes -, et omnia aeria — piSiaque volucres.
Appofite ad hunc locum Lucretius :
Pratereii, GENus HUMANUM, tnutaque natantes Squammigerum pegudes, et laia armenta fer^Q^e, £t varia volucres : ii. 342.
vide etiam ibid. 994. ic8i. et i. 14. qure et probant vocem Jeras bene ftare pofle pro cmnibus terrejiribus animalibus. Sed magis adhuc ad rem ipfe nofter Geo. iv. 221.
Deiim namque ire per omnes
Terrafqucy tracfufque rnaris, coelumque profundum : Hinc peciides^ armentay viros, genus omne ferarum.
refer enim pecudes ad tra^us maris-^armenta, viros, et genus omne ferarum ad tcrras.
Tem-
GEORGICA. LIB. III. loi
Tempore non alio catulorum oblita leasna 245
Saevior crravit campis : nec funcra vulgo
Nec fine fru6lu ad partes vocabitur Sophocks : qui in eadem niaterie verfatur :
Eg<i'?, 0; £* KTHMASI lE-tTrTfts* Of iv [AaXocKCCK; ■zra^flatj
<to»Ta? ^'v^rs^TTom®-, ev T a.y^ovoiJLoK; atXaij* K«» £7 BT oSavaTwi» ^iv^iiA^ a^eti- Ov^ a.fA.t^iU)i £7r an-
-Ogwww». o ^' i^uD^ f*.t^mny. Antig. 792«
cruciavit criticos inficetum illud 0« « x.T»/Aac7i •uaiTTei!;' infelicif- fime conjicit magnus Grotiusy felicius Heathius y at neuter, opinor, vere, atque ut a poeta venit. Corrige :
05 iv KTHNESI crnrT«5
quam fententiam perjirophen plene exfequitur, et poft eum, ut vidimus, Lucretius et Maro. Sophoclefn expreflit Horatiui :
Chia
Pulchris excubat in genis :
qui et Pindarum fortafse refpexit :
Ate wapGenots-t xo* •nrajowt i^iQoi- 'O-a. $M<pa^oK;. Ncm. viii. 3.
Nota infuper Sophoclis invenuftam disrefin — uiAt^tuv tv — pro
Agmen claudat fcriptorum, noftram Firgilii interpretationem confirmantium, Plautus Rud. iv. 3. 5.
Non vides referre me uvidum reie,fine sQyAMOso PECU?
V. 245. leaena. Quae vel femper faeviiEma
Ka» Tot Toxad©- h^yy.x Mxnr,(;
ATroTat/gaTai ^jxucriv. Eur. Med. 187. vide etlam Hec. 1157. et Theoc. xxvi. 21.
quanto autem fzevior, fi acrior illam, quam catulorum, cura domat? — Jam vero CalHmachi memor, aliam loci cujufdam
G 3 Tam
102 P. VIRGILTI MARONIS
Tam muka informes urfi ftragemque dedere
Per fylvas : tum fsevus aper, tum peflima tigris :
Heu ! male tum Libyaj folis erratur in agris.
Nonne vides ut tota tremor pertentet equorum 250
Corpora, fi tantum notas odor attulit auras !
Ac neque eos jam frsena virum, neque verbera fseva,
Non fcopuli, rupefque cavas, atque objeda retardant
Flumina, correptos unda torquentia montes.
Ipfe ruit, dentefque Sabellicus exacuit fus, 255
Et pede profubigit terram, fricat arbore coftas
apud eum interpretationem ledlori libet proponere, atque etiam locum ipfum emendare.
T»J o^ a^' v-o€>.s-^ci<; XAP0nf2TEP0N »;£ y.vvctyo»
Slpeaiv ev T iJLCc^n-Aaiv vTrofcAETrej a,vo^ot. Xtxivx
Slfi.0Toy.<^y raj (patvTt 'o^iXeiv ^Koav^oJTiXTov oi/.jA.a : H. Ccr. ^I.
^£«ica uixoToK©- — leana CRUDIPARA*. at otiofum hoc, et fine viribus : mallem /eana, QVJE nuper peperit. — i. e. catulo- rum memor, Et vox u\jl^ in fe notionem novitatis comple<£li videtur; ut etiam Latinorum — crudm : v, II. P. 133. Theoc. xi. 21. Sic u.y.oy-c^^v Hofnerii tt crudafene£ius. Maronis: atquQ alia id genus.
V. 247. Ita longe melius hic locus diftingueretur :
nec funera vulgo
Tuju multa informes urfiflragemque dedere. Per ftlvas tum favus dper, tum pejfima tigris.
I^Iihi videtur poeta tranfire a campis, quos frequentat vulgus, ad loca fiheflria.^ ubi folae ferse habitant.
Jper autem per filvas ut "IV^JID "1^*11 — aper dc filva — Pfalm Ixxx. 14. cTfj ty. opav.H — LXX. ^lovwj ^ay.©- — Call. H. Dian. 84« :<aT« jLAova? vi\j.o^ivqv : Schol. — Huc refer Horatium :
Delphinem SiLVis appingit^ flu£iibus APRUM.
V. 252. Ac neque eos. Melius, ni fallor : At neque eos — .
V. 255. Ipfe ruit. Unde, etquo? zd acuendos dentes fortzkh
dixeris : at hoc nive frigidius. Imo corrigo certo certius
Ipfe furit, dcntefqiie SaheUicus exacuitfus.
fic 244. In FURIAS ignemque ruunt: v. 266. furor equarum,
Atque
QEOKGICA. LTB. III. 103
Atque hinc atque illinc, humerofque ad vulnera durat. Quid juvenis, magnum cui verfat in oQibus ignem Durus amor ? nempe abruptis turbata procellis Node natat casca ferus freta: quem fuper ingens 260
V. 256. Leclio mei exemplaris eft — Et pedibus subigit: quam mallem, et fecutus videtur Servius.
V. 257. " In Romano, in Mediceo^ et aliquot aliis antiquis legere eft: humerofque ." Pierius. Ad quam normam ipfe con- ftitui locum.
frlcat arhore cojias
Atque hinc atque illinc^ humcrofque ad vuhiera durat,
ct hoc modo verfus evadunt multa fuaviores.
V. 260. Ordo harum didionum, tefte Pierio^ varius admo- dum in antiquis exemplaribus invenitur. Hunc potiffimum probo ;
Caca m£ie natat ferus freta,
Caeterum de vi amoris longe nitidiflimum extat epigramma Jfclepiadis p. 215. vol. r. Anthol. clariflimi Brunck^ quod non pigcbit leftori fiftere :
Yet®' rv y.M vj^j y.cti To T^Tov ccKy©^ epwt»,
O»!/^, >M»i BoP£i5; ■4''^%?'^> ^y^ °- ^ov'^. AA^ 0 y.x}\.(^ y.o(j^(©' "CjKiov tap^tiE, y.cn av yacp dTU^
HXv^Bi;^ udi Bv^.v tff^oi; /x.i«v riCV^a,aa.i; . Tri Oc ToaHT iQoriaat ^ih^iyjjLti/^' ci^i Tti'^, Zit/ J
Zev ^(Xc, ariyna^ov.y xavT®^ e^ccv nji.a,^i;,
At, mi leclor, omnia hic funt turbata et corrupta, ut nihil fupra: nec miror equidem optimo editori videri quaedam deefle. Nos fuaviflimum poemation ita fuo nitori reftituimus :
Y£T©« >)»', za» >ff, y.ai (to T^iTo» ecXy'^ e^wt*
AINON) AH /?of£»j? ^''^x?''^' ^y^ °^ f.os'^.
AA^ 0 y.aX'^ Moy;^^©' "mXiov kt^vb' y.cn av yao itTuq HA^Gej, adi Bv^r,ii 'C7|'^ j(/.iay viav^aax;,
Tt} J'OS4XON 2' £Sor,<r« AEAErMENOS* " A^^gi tiv©-, Zsi; ; Zff ipiXE, ffiyriaoii' y.uvT©^ ipxv ly.a^i;,
Scriptum eft de quodam amatore amatorem fuum expeclante, qui veniebat per imbres, tenebras.^ et Borcain. Kt reliqua funt per fe fatis plana : et potes interprctari vel de pucro veniente, vel puella; fed hoc mallem. Et nihil refert an Mofchus fit no- men proprium, an fuhf.antivum ; fcnfum cnim tura habebit,
G 4 Porta
104 P. V I R G I L 1 1 M A R O N I S
Porta tonat coeli, et fcopulis illifa reclamant iEquora: nec miferi poflunt revocare parentes, Nec moritura fuper crudeli funere virgo. Quid lynces Bacchi varize, et genus acre luporum, Atque canum? Quid, qu^ imbelles dant prselia cervi? Scilicet ante omnes furor eft infignis equarum: 266
iranjlatiim quidem, fed notifllmum et maxime ufitatum. In
vocibus Si.^av CE-^®' //.la» rKrvx^T^uc, — videtur tangere dccantatam mulierum 'asi^\i^y\oi.y' de qua Apojhlus :
A/xa 01 nM u^ycii fcccv^cciiiffi 'Dn^ii^y^pfXivxi tu.i; oiv.ia?" y fA.o)/o\i Si xgyxt^ uKKcc y.cii (pXvcc^oi^ acch •arE^Jt^yoi, Xa.?^8acci roc fj.r^ ^iovr»'. I Tim. V. I^-
Equidem vero in orationerri magis falebrofam nunquam mihi contigit incidere : quocunque verteris, nihil agis, extricas ni- hil : vox jmportuna ixco/^ocvaci — comes atra preinit fequiturque fu- gace?n. D. Helnftus, vir acutiffimus et de his hteris optime meritus, ita locum cfTe reftituendum cenfuit : A/xa h )iati agyai
/>(,«v6«yao-i, 'n7iQn^p(^ojj.ivui rccq oixto;? (« //.ovoi' 'ms^n^yoij AAAHSAI
rac iA.n hovrcc. Ingeniosc quidem fatis, et pro more JpoJioU^ rem adrainiftravit criticus : agnofcimus enim Pauli animum vcre 1'j^iicia.riy.ov et ti'voicci; yivvcaMi tyy.vfjLovoc^ in hyperbcitts^ ut par eft, ebullientem. Hasreo tamen, cum vetuftae verfiones ro XacKaaAi uno ore proferant; quarum confenfus vel maximi, me6 judicio, fempcr cil: habendus.
Cum hac via rcs non fucceflerit, alia voluit aggredi vir jure ccleberrimus nofter Toupius^ qui in ememlationibus., mira erudi- tionc rcfcrtis, ad S'uidam reponendum conjicit ^.ocv^xvaa-r et ccrte hac conjeJlura vel ipfae Jtheriis nihil noverunt elegantius. Nulla Jtarnen de causa, fi quid denique falutis nobis reftat, antiquis yerfionibus valedicendum judicOj quae ro fxxv^ccvaai conftanter retinent.
Jam vero, ne nos ocavf/.QoXoi difcedamus, et, nihil ipfi afFe- rcntes, ab aliis collata arro;^anter rcjeciflc videamur; noftram quoque liceat conje^turam proponerc, quas fortafse non nuUius pun6tum merebitur. Legendum igiiur arbitramur APriAN, vel APrEIN /^ajO«va£7i. Hoc habct exprcfse Syrus : pigritiam : et ita Cohta : n^x^y'^- — pigritiam agere, vel cjfe pigra ; Copta, inquam, poft Syru/ii., rov ocf/.iiJ.-jvx n^^.Ha.ya, (quem femper excipi par eft) pnmium interpretum fideliffimu:!.
i^Iinc porro corrigendus eft — fed me reprimo: vcreor enim ne laftidium moveam, fi hoec longius traxcro : -croA^a yatp (j^oh
i'/r ayx.cjv'^ Bi>^fi.
V. 2,65. Diftingue;
Et
GEORGICA. LIB. III. 105
Et mentem Venus ipfa dedir, quo tempore Glauci Potniades malis membra abfumscre quadrigse. Illas ducit amor trans Gargara, tranlque fonantem Afcanium •, fuperant montes, et flumina tranant. 270 Continuoque avidis ubi fubdita flamma meduUis, Vere magis (quia vere calor redit ofllbus) illas Qrt omncs verfse in Zephyrum, ftant rupibus altis, Exceptantque leves auras : et faspe fine ullis Conjugiis vento gravidas (mirabile di6tu) 275
Saxa per, ct fcopuios, et deprefias convalles Diffugiunt : non, Eure, tuos, neque folis ad ortus, In Boream, Caurumque, aut unde nigerrimus Aufter Nafcitur, et pluvio contriftat frigore coelum. Hinc demum Hippomancs, vero quod nomine dicunt Paftores, lentum diftillat ab inguine virus : 281
Hippomanes, quod fsepe malas kgere novercae, Mifcueruntque herbas, et non innoxia verba. Sed fugit interea, fugit irreparabile tempus, Singula dum capti circumvedamur amore. 285
Hoc fatis armentis : fuperat pars altera curas, Lanigeros agitare greges, hirtafque capellas : Hic labor; hinc laudem forres fperate coloni.
quldj qua imbellcs dant pralia ccrvi
Sciiicet f — Jnte omnes
^ qua pralia fcilicet VEL imbelles cervi :" v. iios ii. 534.
V. 267. mentem. Furorem : ut Hor. Od. i. xvi. 22. con- jeclurae igitur, quae in animum venerat, jam nunc pcenitet; pro Et mentem fcilicet — dementcs: \}x.Terentius dixit: Mitern et placidum D A B 0 .
V. 278. Hasc vulgo capiunt, quafi eflet contlnuanda negatio: Neque in Borean Caiirutnquc : at contrarium voluit poeta. Sic
/Elianus : 'S.^r.vsjxuj^a.i 01 iTnrni; 'srijXXay-K iTTTr&^o^oo» Tcx/AJj^tyir», «ai KU7X rcv N&Toy V ro'j l3o^fxv tpivyen' e-thrx bt to» ocvroy riotjjrr»' «7r«»*
Tccuv xan Bo^£r; Vi^xs-cxro ^^^.lo^ivwxv '. II. Y. 223«
Kai A^iroTtX»!? oIe, ut; £^£ >c»iv, Kot-ou» ciriiGs»', ciSi' ruv 'ur^oei^rj[/,i'juv uvsfiut
NCG
io6 P. VIRGILII MARONIS
Nec fum animi dubius, verbis ea vincere magnurn
Quam fir, ct anguftis hunc addere rebus honorem. 290
Sed me Parnafli delerta per ardua dulcis
Raptat amor: juvat ire jugis, qua nulla priorum
Caftaliam molli divertitur orbita clivo.
Nunc, vcneranda Pales, magno nunc ore fonandum.
Incipiens, ftabulis edico in mollibus herbam 295 Carpere oves, dum mox frondofa reducitur xftas : Et multa duram ftipula filicumque maniplis Sternere fubter humum ; glacies ne frigida lasdat Molle pecus, fcabiemque ferat, turpefque podagras. Poft, hinc digrefius, jubeo frondentia capris 300
Arbuta fufficere, et fluvios prsebere recentes ; Et ftabula a ventis hyberno opponere foli Ad medium converfa diem -, cum frigidus olim Jam cadit -, extremoque irrorat Aquarius anno.
Ha^ quoque non cura nobis leviore tuendse, 305 Nec minor ufus erit ; quamvis Milefia magno Vellera mutentur, Tyrios incofla rubores. Denfior hinc foboles, hinc largi copia ladlis.
V. 287. " Agitare; aut curare, aut pafcere." Servius, et alii, Imo nec hoc nec illud. Agitare hic eft— rm traSlare — de illis dicere: fic rem agitare — dixit Cicero: V. etLucret. i. 42. vi. 906.
V. 290. hunc honorem. Quem vero, fodes, honorevi? De nullo enim adhuc locutus eft. Tu lege, nec de emendatione dubita :
Nec ftim animi dubius^ "NERBIS ea vincere magnum ^amjitf et angujiis hinc addere rebus honorem,
hinc : — i. e. per verba.
V. 292. juvat ire. Locutio poetarum maxime folennis : et hinc fanitati fuae reftituo morbofum ante omnes luxatumque Culicis Virgiliani (fi modo VirgiUani) locum :
Mollia fed tenui decurrere carmifia verfu, Virihus apta^ JUVAT : Phoebo diice ludere gaudeS Et tu^ fan£ie puer ! — Vencrabilis^ ct tibi CERT A Qloria, perpetuujn LUCET ^naiifura per avum: v. 34.
Quam
GEORGICA. LIB. III. 107
QLiam magis exhaufto fpumaveric ubere muldlra •, Laeta magis preflis manabunt flumina mammis. 310 Nec minus interea barbas incanaque menta Cinyphii tondent hirci fetafque comantes, Ufum in caftrorum et miferis velamina nautis, Pafcuntur vero fylvas, et fumma Lycsei, Horrentefque rubos, et amantes ardua dumos. 315 Atque ipfas memores redeunt in tefta, fuofque Ducunr, et gravido fuperant vix ubere limen. Ergo omni ftudio glaciem ventofque nivales, Qlio minus eft illis curas mortalis egeftas, Avertes ; viftumque feres, et virgea Isetus 320
Pabula : nec tota claudes foenilia bruma.
At vero, Zephyris cum lasta vocantibus seftas,
V. 312. " Tondent paftores, ut fit genitivus fingularis Cym-* phii hirci." Philargyrius. Veriflime.
V. 314. pafcuntur filvas: — i. e. *' pafc^ntur per filvas :** et ita Callimachus :
OYPEA BorKElGAi. H. Dian. 155. Et Theocritus :
Ov Tc-aa-ai BOXKONTAI kai/ /3oa»v, aS' lyx XflPON : XXV. S, unde fortafse defendi poterit Callimachusj ibid. v. 193.
riatTraAa T£ y.^fAvii^; T£.
nifi quis malit — nai7rax'a>a, y.^,fji.'^ni TE : cujus non eft opus, ut ipfe monftrat infra v. 234.
KHpxq
Ovpix 's:'KxQjiJA\ixq x^etinx.
Hinc valedicimus fomniis Servii et Philargyrii : pafcutitur pro depafcuntur.
V. 316. ipfae. Sponte ; vel etvdm per fe — fola — fne duce : undc fortafsc Theocritus ad i. 127. citatus felicius corrigatur:
AYTOX ■.Tr'x>n^.
V. 322. Locus fane falebrofu*:, nec fatis pro more Firgiliana plajius facilifque.
In
io8 P. VIRGILII MARONIS
In faltus utrumque gregem atque in pafcua mittes : Luciferi primo cum fidere, frigida rura Carpamus : dum mane novum, dum gramina canent, Et ros in tenera pecori gratifllmus herba eft. 326
Inde, ubi quarta fitim coeli collegerit hora, Et cantu querulse rumpent arbufta cicadae; Ad puteos, aut alra greges ad ftagna jubeto Currentem ilignis potare canahbus undam ; 330
At verOy Zephyrls cum lata vecantibus tsJlaSy Injaltus utrumque gregem atque in pafcua mittes.
" Subaudi, advenerit :" Servius. Adlum eft, inquam, de ac- curata oratione, fi ita fcribere concedatur. Melius quidem fubaudi, y«^n/ — verbum fubftantivum. At ne hoc quidem, 11 bene auguramur, fatis commendabitur hominibus elegantiori- bus et judicium habentibus. Quid fi fic corrigamus?
Jt, VENIT Zephyris cum lata vocantihus ajias^ Jnfaltus
vel potiiis, fi uno fpiritu perlegatur locus, atque ita leviori cor- redione reftituatur : et hoc quidem verius :
At veroy Zephyris cum leeta vocantihus ajias In faltus utrumque gregem atque in pafcua MITTET, Luciferi primo cum fidere frigida rura Cavpamus. ■
Similiter locutus eft Livius iii. 69. Infequens dies hojiem in confpeSium dedit. Et alii.
V. 329. Error manifeftiflimus in hunc verfum irrepfitj dat enim praeceptum in propria perfona Firgilius. Lege :
Adputeos aut alta greges adjlagna jubebo Currentem ilignis potare canalibus undofn :
fic fupra 295.
Incipiens Jiabulis EDlco- et V. 300.
Po/i^ hinc digreffus^ j u B E o. — —
v. lEn. xii. 189. Hor. Ep. i. xvii. 8. Art. Poet. 317. De cmend.Ttione non eft dubitandum ; in textum vero admittere non aufim : hoc autcm poft me editoribus curatum veliem.
^ftibus
GEORGICA. LIB. III. 109
JEftibus at mediis umbrofam exquircre vallem j Sicubi magna Jovis antiquo robore quercus Ingentes tendat ramos, aut ficubi nigrum Ilicibus crebris facra nemus accubet umbra. Tum tenues dare rursus aquas, et pafcere rursus ^^^ Solis ad occafum-, cum frigidus aera Vefper Temperat, et falcus reficit jam rofcida luna, Litoraque halcyonem refonant et acanthida dumi.
Quid tibi paflores Libya;, quid pafcua, verfu Profequar; et raris habitata mapalia teftis ? 340
Saspe diem nodemque et totum ex ordine menfem Pafcitur itque pecus longa in deferta fine ullis Hofpitiis; tantum campi jacet. Omnia fecum Armentarius Afer agit ; tedumque, laremque, [trara, Armaqiie, Amyclseumque canem, Crcfsamque phare- Non fecus ac patriis acer Romanus in armis 346
Injufto fub fafce viam cum carpit, et hofti Ante expedlatum pofitis ftat in agmine caftris.
At non, qua Scythias gentes, Msoticaque unda, Turbidus et torquens flaventes Ifter arenas ; 350
Quaque redit medium Rhodope porre6la fub axem. Iliic claufa tenent ftabulis armenta: neque ulte Aut herbse campo apparent, aut arbore frondes ; Sed jacet aggeribus niveis informis ct alto Terra gelu late, feptemque aflfurgit in ulnas: 355
Semper hyems, femper fpirantes frigori Cauri. Tum fol pallcntes haud unquam difcutit umbras : Nec cum invedus equis altum petit asthera -, nec cum
V. 334. Mihi bene perfuafum eft fenfum vocis accuh^t huic loco minime convenire j et legendum efle :
-facra nemiis occubet umhrd.
fautorem emendationis habemus ipfum Maronem :
crudeUbus occubat umbris: JEn. i. 551.
V. 3^ I . porredta : — i. t.feporrigens : medla vocis participium.
Pras-
uo P.VIRGILII MARONIS
Prjeciplteni Oceani rubro lavit sequore currum. Concrefcunt fubitae currenti in flumine cruftEC ; 360 Undaque jam tergo ferratos fuftinet orbes, Puppibus illa priCis patulis, nunc hofpita plauftris : ^raque difllliunt vulgo; veftefque rigefcunt Indutse-, cseduntque fecuribus humida vinaj Et totsE folidam in glaciem vertcre lacuna^, 2^^
Stiriaque impexis induruit horrida barbis. Interea toto non fecids aere ningit : Intereunt pecudes ; ftant ciicumfufa pruinis
V. 362. illa vlcc Gr^rci artlcuU fungitur, propter Ilnguse cgeftatem.
V. 363. iEraqiie (liiTiliunt vulgo. Hinc certiflima emcnda- tione magiflrum Fir^ilinninn dono :
DiJfiUuiUque FERE ferventi^at^ vapore: i, 492.
ferventi autem dcbco Lucreti') Bentleiano penes me.
Non autem, qua folet, elegantia atque proprietate conflruc- tionis nofter : vtjhs rigefcunt^ ct cadunt homines, Ita fcribendo poterat evitare:
vejlefqiie rigefcunt
Indutis c^duntque fecuribus hutnida vina.
V. 368. ftant circumfufa pruinis. Nec accurate fcribltur, nec rede legitur hic locus, fi quid valet quae efl in me medio- critas judicii. Eft quidem .ffin. ii. 63.
Undiqtic vifcndi Jiudio Trojana juventus
ClRCUMFUSA ruit.
et ibid. 383. magis ad rem :
dt^fis et ciRCUMFUNDiMUR armis :
adeb ut incptus nierito atidirem, fi negaverim bene dici pofTe — drcurnfifa pruinis. Sed furgere debet, non demitti oratio :
luTEREv ur pccudes: Jlant circumfusa pruinis
Coipora magna houm.
quod quidcm hohus in Angliiiy vel etiam Italia oHm, oplnor, ac- cidit, hyeme interea non tantopcre faevienti. Nunc autem, antequi^m progrediamur, emendandus eft m <mx2j^u Longus Paft.
Cor-
I
GEORGICA. LIB. TII. m
Corpora magna boum ; confertoque agmine cervi Torpent mole nova, et fummis vix cornibus extant. Hos non immifiis canibus, non cafTibus ullis, 371
Punicesve agitant pavidos formidine penns :
p. 86. Kat "ars^jQftj s^jXjjo-if, oior e» t»j ri^^ei Avy.xi-A-iv '. lcge — ;iai nEPIXYGEIS i<ptX-naiv.
Ad hunc vero moJum mihi videtur res cum FirgUio conci- lianda
Intereunt ptciules : Jiant CIRCUM fusa pruinh Corpora tnagna boum,
Jlant circum: utpote periclitantes, ideoque in unum congre- gati : ita mox conferto agmine. £t fufa pruinis : Jirata^ humi dejeSla^ vi frigoris. Enimvero clamabit aliquis : " Quidnam audio?y?a«/ boves humi fufa!" At, mi homo, fcias velim, et a me accipias, omnia verba tam Graca quam Latina^ quae pofe- tum corporis fignificant, fimpliciter valere verbum fubftantivum To ejfe : quod tibi milie exemplis probare poffum, atque inde multos interpretum et criticorum errores refellere, fi opus eflet; fed veritatem rei ftatim agnofcent do6tiores, et nos non lente ieftinamus :
Namfugtt interea, f^Zi^ irreparahile tempus Singula dum capti circum ve£lamiir amore,
Sin autem interpretatio jam in medium prolata cui forte difpli- cebit, ille quidem ita commode poterit agere cum loco :
Jlant circum TVSA. pruinis
Corpora niagna boion.
ita enim ipfe VirgiUus: ^
Gens ejfrana vitum Riphao TUNDITUR Eura.
et Shakefpearus nofter, nulli veterum fecundus, dixit : Tbe Pelting ofthe Storm.
V. 371. Verfus hic -ajcAtirjypiaTt^f*, ideoque nimis fibilat : fcripfiffe videtur Firgi/ius:
Hos non ifnmijfis canihus^ non cajftbus ULLI, Puniceave agitant pavidos formidine penna.
Ita Ecl. V. 24.
Non ULLI pajlos illis egere diehus Frigida^ Daphni, boves ad flumina.
Sed
112 P. VIRGILII MARONIS
Sed frun-ra oppofitum trudentes pedlore montem
Cominus cbtruncanc ferro, graviterque rudentes
Ca^dunt, et magno Iseti clamore reportant. 3'/^
Ipfi in defoffis fpecubus fecura fub alta
Otia agunt terra-, congeftaque robora, totafque
Advoivere focis ulrnos, ignique dedere.
Hic nodem ludo ducunt, et pocula l^ti.
Fermenco atque acidis imitantur vitea forbis. 380
Talis Hyperboreo fepcem fubjecta trioni
Gens eirr<Tna virum Ripliseo tunditur Euro:
Et pecudum fulvis velantur corpora fetis.
Si tibi ianicium curse •, primum afpera fylva, LappjEque tribulique abfmt; fuge pabula Iseta, 385 Continuoque greges villis lege mollibus albos. Illum autem, quamvis aries Cn candidus ipfe, Nigra fubeft udo tantum cui lingua palato, Rejice, ne maculis infuket vellera pullis Nafcentum : plenoque alium circumfpice campo. 390 Munere fic niveo lans, fi credere dignum eft, Pans Deus Arcadiae captam te, Luna, fcfcllitj
V. 373. Muho elegantius et magis more fuo dediflet nofter :
Sedfntjlrd orrosiTO trudcntes pe^orc mojitem
i. e. " trudentcs inontem pc6lore fe fruftra opponente."
V. 376. His finiilia hahet Longus PalL p. 70. quce cum duo- bus mendi?, et iis quidcm gravillimis, laborent, libet hic ap- ponere, enicndata :
AvctryY.onur^ n: ctKa^iar; iiziyiia^'; «Tratra,-, oi p.j» aX^as yiu^yo\ xa* >o/A«f tya.\^QV^ 'criiiv Tt cf.itr^.a.y^/.ivoi iff^^ oXtyoi, y.cti r^oipaj EnQYIAS eo-9»- «rrec, J'*' y.a.iiiva^juTS'; p.axgov (/•nrvaii' uts- at/To»j tov p^m^uvcc ooKei» xui ^ipni xa.t fjt,eTo'!ru^u xoci t,^^ a.vr'<J yX:;y.vri^ov' X?.o»i de y.ui Act^»t; tv lJi->yiiJ.'n ytfo-
fxEvot r.>:v v.a.rcC£i<p^iv~o:') ri^iism ■ , vjy.To.; t« aypvTrva^ ^ir,yov >ia.t
J^fTrn^ar, y.a\ rvv EIAPINMN uqxv ctv^y.ivov sx Bavxru "moLMyyiviciaw
V. 379. pocuja la-ti. l'aullo fupra — LiETi clamorc: pauUo infra — pabula l^ta ; xindc mallem in hoc loco :
Hic no5lcm huh ducitnt., et pocula LAUTi Fc) mento atque acldis iniiiaiitur viteajcrhis.
GEORGICA. LIB. III. 115
In nemora alta vocans : nec tu afpernata vocantem. At cui lacftis amor, cytii^jm lotofque frequentes Ipfe manu falsasque ferat prsefepibus herbas. ^95
Hinc et amant fluvios magis, et magis ubera tendunt, Et falis occukum referunt ir> ladte faporem.
Multi jam excretos prohibent a matribus hcedos, Primaque ferratis prsefigunt ora capiftris. Quod furgente die mulsere horifque diurnis, 400
Node premunt; quod jam tenebris et fole cadente, Sub lucem exportans calathis adit oppida paftor ; Aut parco fale contingunt, hyemique reponunt. Nec tibi cura canum fuerit poftrema •, fed una Veloces Sparts catulos, acremque MoloITum 405
Pafce fero pingui : nunquam, cuftodibus illis, Nodurnum ftabulis furem, incurfufque luporum, Aut impacatos a tergo horrebis Iberos. SaEpe etiam curfu timidos agitabis onagros -, Et canibus leporem, canibus venabere damas. 410 Ssepe volutabris pulfos fylveftribus apros Latratu turbabis agens ; montefque per altos Ingentem clamore premes ad retia cervum.
Difce et odoratam ftabulis accendere cedrum, Galbaneoque agitare graves nidore chelydros. 415
Saspe fub immotis prsefepibus, aut mala tadu
V. 413. ingentem. Ledlio eflet et melior, et aptior loco :
Ingenti clamore premes ad retia cervum
latratu turbabls — ingenti clamore premes. Sic fupra 375.
' MAGNO lceti CLAMORE reportant,
Cum CLAMORE ruit magno : iv. 439.
V. 416. Non fme magna loci utilitate atque elegantia mihi moiiftratur alius ordo verluum ad hanc normam :
Sapefub immoiis prafepibus, aut mnla taBu (Pejiis acerbn boum ! ) pecorique afpergere virus^ npera dcUtuity ccelumque exterrita fugit :
H Vipera
114 P.VIRGILII MARONIS
Vipera delituit, coelumque exterrita fugit ; Aut tedto afluetus coluber fuccedere et umbrae, (Peftis acerba boum) pecorique afpergere virus, Fovit humum. Cape faxa manu, cape robora, paftor; Tollentemque minas et fibila coUa tumentem 421
Dejice: jamque fuga timidum caput abdidit alte; Cum medii nexus, extremseque agmina caudae Solvuntur, tardofque trahit finus ultimus orbes.
Eft etiam ille malus Calabris in faltibus anguis, Squamea convolvens fublato peftore terga, 426
Atque notis longam maculofus grandibus alvum: Qui, dum amnes ulli rumpuntur fontibus, et dum Vere madent udo terrse ac pluvialibus Auftris, Stagna colit, ripifque habitans hic pifcibus atram 430
Aut U5lo ajfuetus coluber fuccedere et umbrar, Fovit humum,
Id quldem — mala ajpergere virus — efTet in primis elegans : fic boni inflare : Ecl. v. i. — Kax.ai ytu^yeiv x«f e? • Eur. Rhef. 176.
a^ts-a» TifAiei* u7.y.x : Call. H. Dian. lyg. — ea^X©' 'Sj^o^avjvcct — Ap»
Rhod. i. 106. — Utcunque autem de hoc flatuet nafutus leftor, voces — pej?is acerba boum — intra parenthefin poni debent.
V. 424. Solvuntur: — \. ^. folvunt fe : voce media^ ut Eur. Hec. 438. AYETAI ^E /x» fj.i-Kn.
Verum enimverb, dum in manibus eft Hecuba Euripidis, paulo emendatiorem dimittamus. Modo ibi praeceflerat :
il ^wj' 'a^offHirei» yx^ eron oia^*, E|sri /*st.
Quid autem, fodes, fibi vult haec locutio — <m^o<ref7ret» 0*0/*« ? Refcribe ocyus:
f2 «twj* <a^oiTH7reiv ya.^ cot OMM i^er^ i^oi.
Solem alloqui folebant morientes ; ut Akejlis v. 242.
A^t£, xai <px^ i|U,£^a{ ■
fed hoc notum eft. Nonnus etiam vocat folem — «jftfg^ o^fui : et Sophocles — a/AE^a? 0M(po(.^o>: Antig. 104.
V. 429. madent udo. Quaenam haec eft turpis tautologia f Verendum fcilicet poetae fuit, ne ledlores ejus fufpicarentur vere potiflimum «io ARiDAS futuras eflb terras ! Depellantur a li-
Im-
GEORGICA. LIB. III. 115
Improbus ingluviem, ranlfque loquacibus explet. Poftquam exhaufta palus, terraeque ardore dehifcunt,
matifllmo Firgilio hse ineptiae, et in caecutlentes librarios, ut par eft, redundent. Hoc profeflo in codicibus fuis videre po- terant ; fi per lippitudinem licuifTet :
^ui^ dum amnes ulli rumpuntur fontibus, et dum Vere natant udo terra ac pluvialibus aujlris.
Lucretius vi. 265.
Nec tanto pojfent hac terras opprimere imbri^ Flumina abundare ut facerent, campofque natare,
Et ipfe nofter :
■ ■" cmnia plenis
Rura n AT AfiT fojjis : i. 371.
et fimiliter iEn. iii. 625.
V. 430. riprfque habitans, hic. Ut, quod in animum venit, eloquar, haec locutio mihi videtur praeter folitum fcabiofa, et judicio Firgilii indigna. Cui ineft vel mica elegantiae, non folet inter tot verba — rumpuntur — madcnt — colit — partici- pium frigidum intrudere. Qui in fcriptoribus venuftiflimis bene verfatus eft, et Mufas excepit hofpitio liberaliori, de his rebus poterit judicare : czeteri fruilra docentur. Mihi interim videre videor, quomodo locus corrigi debeat, et unde error primum irrepferit. Hoc igitur modo refingendum efle verfum autumo :
^ui^ dum amnes ulli rumpuntur fontibus^ et dum Fere natant udo terra ac pliaralibus Aujlris., Stagna cclit, ripifque habitat : HiNC pifcibus atram hnprobus ingluviem ranifque loquacibus explet.
Unde autem, quis dicet, profluxifle errorem putas ? A vana fcribarum folicitudine ob metrum ; quae et multis erroribus originem dedit. Pauca vcro exempla rei hiijufce in medium conferamus. Sic igitur lege Platoriis bene notum Epigrammu, falvis omnibus metri legibus :
H aoQa.^o)i yiKa.voi.ffot. Ha6'EAAAA.A, r) IIPIN tia,-U)i
'Eajji.ov iii "srpoOvpoi^ Aat^ i^dau nuv^ T15 n«^»>) To xaToTTTgcy' tTra TOIHN /xe;/ o^uff^at
0^>t fGs^ift)* OIHN ^ *!>■ 'zrag^ y o't?a/x«<.
et redx dedimus Tom o§«7G«t — et otr,*: nolo talem me videre.
H 2 Exilit
ii6 P. VIRGILII MARONIS
Exilit in ficcum-, et, flammantia lumina torquens, Ssevit agris, afperque fiti, atque exterritus seftu.
Recepta ledlio non ferenda ; haec unicc elegans et indubitata. Quinetiam 'st^iv pro rov re<£le ponimus : articulum enim in hoc loco refpuit linguae G^aca ratio.
Ita etiam fupple epig, xv. ejufdem apud Brunck.
To» $fiOfji.ni r»Tt'goi' ME T£%>>37aTo oxioa.Xtv) %«f, 'K.!i)(po3 — x.r.X.
Hinc porrb ad fanitatem redigendum eft epigramma, quod nobis t^>i\\\ht\. Demo/ihenes in Orat. de Corona; ex quo poematio nemo adhiic, quod equidem novi, vel tolerabilem fenfum extundere valuit :
Oioe, 'srocr^aci tvv/.oc a^pfnpx;;^ «5 oripiv ihiyro
OtiXu^ y.on ocvTiTrccXaiv iJo^iv a.Trecy-eaacrecv. Mx^vxi/.£vot ^APETHf, EK ^eiaxr©^ n/. ijocui^aci
"Vv^xq — x.T.X.
Et quis dubitat, quin ita legendus fit Vtrgilius iEn. iii. 69.
Inde, iibi prima fides pelago^ placataque venti
Dant maria-i et lene crepitans vocat Aujler in altum.
atque fic fcriptum jam video Pierium teftari in antiquis aliquot codicibus.
Corona fit his exemplis Jniiti epig. xii. apud Brunck. vol. i. et fi in hoc caftigando manu audaciori ufus videar, in animum vocet Ic6tor juftiflimum poetK diiflum :
CuuSia priiis tentanda j fed immedicabile vulnus Enfe recidendu?n.
Oi-y.zn Qfi 'srXuTriaiv a.yciX>\o^ivl^ 'mTi^vyt<7a»
A.:y(iv ccvx^pi^u (jvcrao&ev o^Vf/AcV^' Oioi nEPI SKAPGMOISI nw? TE-sgix.aMsa ;y;«X5}
n&l^^|i', TUUX Tep'!rD[JI.SV:^ '^ffpOTOIAO..
A>vAa jjLt nOM*OAYri -CTovTa NOTOS ua-' iTri, %£j5-oa* Keijxxt S AAPANIAt Txvh 'srx^ r.wx,
-mXuT^^c-iv 'srTi^vyiffffiv — repofui ex mente fagaciflimi Brunck. In 'moi(pvaff0 — Suidas habet ■cragi* a-y.xp^fji.cicrtj unde dedi «ojEgi : — 1. e. •sri^i^rroi^pv^io : in not. V. 240. videat leftor fimilis argumenti epi- gramma; cujus a?.,a« relpondet hujufce yzacO/ixoje-t : et w,- Ey.-jxjjS)»
xt^ju», 'CJo[/.<po'hvyt tirovTH. nci/>t.!po?if|, ey.Q^xafA.^ loxT^'. oUld.
K«/xat o'a^^ana — jaceo vero in imbeciHitate — i. e. et eleganter quidem ; pro imbcllis —fme viribus •— moriuus-—jacco.
Ne
GEORGICA. LIB. III. 117
Ne mihi tum molles fub dio carpere fomnos, 435
Neu dorfo nemoris libeat jacuifle per herbas ; Cum pofuis novus exuviis, nitidiifque juventa Volvitur-,naut catulos tedlis aut ova relinquens, Arduus ad folem, et linguis micat ore trifulcis.
Morborum quoque te caufas et figna docebo. 440 Turpis oves tentat fcabies, ubi frigidus imber Altii^is ad vivum perfedit, et horrida cano Bruma gelu : vel ciim tonfis illotus adhsefit Sudor, et hirfuti fecuerunt corpora vepres. Dulcibus idcirco fluviis pecus omne magiftri 445
Perfundunt, udifque aries in gurgite viliis Merfatur, mifsufque fecundo defluit amni : Aut tonfum trifti contingunt corpus amurca, Et fpumas mifcent argenti, vivaque fulphura, Idseafque pices, et pingues unguine ceras, 450
Scillamque helleborofque graves, nigrumque bitumen. Non tamen ulla magis praefens fortuna laborum eft, QLiam fi quis ferro potuit refcindere fummum Ulcerisos: alitur vitium, vivitque tegendo ; Dum medicas adhibere m.anus ad vulnera paftor 455 Abnegat, et meiiora Deos fedet omina pofcens.
Qiiin etiam ima dolor balantum lapfus ad ofla Cum furit, atque artus depafcitur arida febris ;
V. 436, Ad hunc modum, ni fallor, commodius diftinguatur hic locus :
Meu dorjo nemoris libeai jacuijfe ; per herbas Cuni^ pojitfs novus exuviis nitidujque juventdy Volvitur
\. e. cumje volvit per herbas : v. Ecl. iii. 93. Geo. iv. 459.
V. 439. Vix mihi quis perfuaferit Virgilium ita dedille ver- fum duobus ablativis gravatum : aut ille fcripfit— —
linguis micat ora trijulcis
Aut.
LiNGUAs micat ore trisulcas.
H 3 Pro-
iiS P. VIRGILIIMARONIS
Profuit incenfos seftus avertere, et inter
Ima ferire pedis falientem fanguine venam : 460
Bifaltas quo more folent, acerque Gelonus,
Ciim fugit in Rhodopen atque in deferta Getarum,
Et lac concretum cum fanguine potat equino.
Qiiam procul, aut moUi fuccedere faspius umbrae Videris, aut fummas carpentem ignavius herbas, 465 Extremamque fequi, aut medio procumbere campo Pafcentem, et ferse folam decedere notW ; Continuo ferro culpam compefce, priufquam Dira per incautum ferpant contagia vulgus.
Non tam creber, agens hyemem, ruit ^quore turbo,
V. 464, CafTa eft, vel potius nulla, hujufce loci conftru6tio. Relativus enim aut habet cxprelTum pronomen, aut fubaudi- tum ; at hic neque hoc neque illud verum eft. ^am viderisy &c. quid cum illa faciendum eft ? Culpa?n compefce : quae funt prorsus incongrua. Facili quidem remedio opus eft :
QuuM procul aut molli
i. e. quotih videris aliquam. Nifi fortafse malis intelligere — cidpam iLLius quam videris: quod fatis durum, fed ferri poteft.
V. 468. Quse hic habent Servius et La Ccrda mera funt segroti fomnia. Quod hic nofter exprimit per culpa?n.y fupra per vitiu?n ; et Greeci per $x<x.Cvv exprimebant.
V. 470. InfeHciter omnino magnum numerum fignificare voluit Firgilius^ fi morborum, qui in pecudes incidunt, multi- iudincm aequare velit turbinum vel te?npeflatu?n in Oceano fre- quentife. Quivis ex ima cathcdra difcipulorum meHorem com- parationem nobis prasbere potuiflet. Veriim enimvero non ita eft operse infelix nofter ; librariorum enim incuria locum de- pravavit, nullo tameji negotio reftituendum ;
Non tam creher agens hyemem ruit ^quora iurboy ^a?n multce pecudum pejles.
ct ordo eft : Turbo^ agens hyeme?n (i. e. tempeftatem) non tam creber ruit aquora : — i. e. 7io?i ta?n crehro agitat — non tot FLUCTus in aquore excitat. Quod et planum et verum. Huc apprime facit Lucretius vi. 726.
Ciim ?nare permotum ventis RUIT intiis arenam,
Quam
GEORGICA. LIB. IIL 119
Quam multae pecudum peftes: necfingula morbi 471 Corpora corripiunt •, fed tota asftiva repente, [gentem. Spemque, gregemque fimul, cundamque ab origine Tum fciat, aerias Alpes et Norica fi quis Caftella in tumulis, ec lapidis arva Timavi, 47^5
Nunc quoque poft tanto videat, defertaque regna Paftorum, et longe faltus lateque vacantes.
Hic quondam morbo ccefi miferanda coorta eft Tempeftas, rotoque autumni incanduit «ftu, Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum ; Corrupitque lacus, infecit pabula tabo. 481
Nec via mortis erat fimplex : fed, ubi ignea venis Omnibus afta fitis miferQS adduxerat artus, Rursiis abundabat fluidus liquor-, omniaque in fe Ofl!a minutatim morbo collapfa trahebat. 485
Saepe in honore Deum medio ftans hoftia ad aram, Lanea dum nivea circumdatur infula vitta, Inter cundantes cecidit moribunda miniftros, Aut, fi quam ferro madaverat ante facerdos, Inde neque impofitis ardent altaria fibris, 490
Nec refponfa poteft' confukus reddere vates : Ac vix fuppofiti tinguntur fanguine cultri,
Et ipfe nofter ii. 107.
Aut^ uhi navigus violentior incldit Eurus, Nujje QUOT lonii veniant ad littora fluctus.
V^. 475. Caftella in tumulis. Hinc explicari poteft — dotnus ardua Daci: Stat. Silv. i. i. 7. de quo tani feftive difputant in- terpretes j et tardum infcedera montem : ibid. verf 80. fed tales auclores non digni funt quos explices, et opera in iis evolvendis luditur: v. nos iv. 125.
V, 492. Mihi videtur legendum. Ar vix. — Caeteriim voces hujufce loci tam exquiiito funt judicio feledlae, et per gradus tantopere afiurgunt, ut fruftra quai^res in toto Latio lo- cutionis magis curiofam felicitatcm. Nec nihil funt neque omnia, quae dicit Servius : " Signatis ufus eft verbis, nimifque libratis."
H 4 Sum-
120 P. VIRGILII MARONIS
Summaqne jejuna fanie infufcatur arena.
Hinc lastis vituli vulgo moriuntur in herbis, Et dulces animas plena ad praefepia reddunt. 495
Hinc canibus blandis rabies venit, et quatit aegros TufTis anhela fues, ac faucibus angit obefis.
Labitur, infelix ftudiorum atque immemor hcrbas, Vi6tor equus, fontefque avertitur, et pede terram Crebraferit: demiffae aures : incertus ibidem 500
V. 495. dulces animas. Similiter Hefiodus Scut. Herc. V. 428. Ed. Cant. in loco, ut mihi videtur, parum fano, quem tamen fic aufim corrigere :
■ I 'KtUV uq (TUlXOCTi xvpo-ocq
Or£ /*a^ tvovmiiiq ptvov x.^a,rs^on; ovv^tacrt
2;%»o-cr«?, oT7«T«;^ira MEAI<l>PONA ©YMON avw^»'
EN MENEOr ^a^a rayc xiXoiivov laifcm^^ixrxi dto^.
i. e. tixmfA,7rXa.r»t fA,en(^. Fidem faciet Homerus:
K.m<^ y a-K. eSeXw aZiaacn %oXo)', «XA iri jx»XKo» niMnAANETAI MENEOS : II. I. 674.
V. 497. Tuflis anhela fues. Ita Plautus Trin. ii. 4. 139.