This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
τ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
4 Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
*- Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
Ὁ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web athttp://books.google.com/|
I y 4
εἴγε LATINORUM, SIVE GRUECORUM, QUI ΑΒ ;EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII IIl (AN ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA (ANN. 1439) PRO GR
RECUSIO CHRONOLOGICA - OMNIUM QUE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PH ECCLESUE S/ECULA,
AUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTJS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTANIIS, YARIISQUE LECTIONIBUS CONTINE? OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONKS QUA& TRIBUS NOVISSI/ IDETÉCTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICS, SINGULOS SIVE TOMOS SIYE αὐ MOMENT! SUÜBSEQUENTIDUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSOM TEXTUM RITE DISPOSI TITULIS SINGULARUM. PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINOUENTIBUS SUBJECT| RIAM SIGNIFIGANTIDUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIS. TUM APOCRYPHIS, ALI
Ὁ 1216) PRO LATI! IS FLORUERUNT.
QUINDECIM PRIORA
IDUCENTIS XT AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM BICUT KT OPERUM, ALPHABETICI 'STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS. IN QUODQUE RELIGI LYTÜHGIGUM, CANONIGUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA N '"BERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENKRALIBUS, ALTERO sciLickr RERUM, Quo QUIQUID NON BOLUM TALIS TALISVE PATER, YERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, OMISSO, IN QUODLIDET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR IACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERU SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIDRONUM 8, SCRIPTURE VERSUS, A PRDMO GENESEOS USQUE AD NOYISSDIUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT. RIDITIO ACCURATISSIMA, CETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTER! CMARTA& QUALITAS, INTEORITAS TEXTUS, PERPECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIE| NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGLE DECURSU CONS. SIMILIS, PRETI EXIGUITAS, PR.ESERTIMQUE ISTA COLLEGTIO, UNA, METHODIC, BEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS MIC ILLIC SPARSORUM, JN NOSTRA BIBLIOTHECA,EX OPERIBUS ET M58. ADOWNES JTATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE. PERTINENTIBUS COADUNATORUM,
SERIES GRJECA IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES, SCRIPTORESQUE ECCLESLE GIUECJE Α S. BARNABA AD BESSARIONEM, " ACGURANTE J.P. MIGNE, Bibliotheeze €lerl universe, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGLE GRJECJE TOMUS XX.
^ B. GREGORIUS NAZIANZENUS.
————————M—
N PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSO! IN. VIA DICTA: AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE, H1
1886
/ Cliehy. — Ex typis PAUL DUPONT, 1$, vià dictá Bac-d'Asniéres 24.5.85.
| Pa ^36
———
S/ECULUM IV. TOY ἘΝ ἉΓΊΟΙΣ ITATPOZ HMON
Ll'PHIOPIOY
TOY GEOAOTOY, APXIEHIXKOIOY KONZTANTINOY. ΤΑ EYPISKOMENA IIANTA
SANCTI PATRIS NOSTRI
VULGO NAZIANZENI, ARCHIEPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI,
OPERA QUE EXSTANT OMNIA,
^D MISS. CODICES GALLICANÓS, VATICANOS, GERMANICOS, ANGLICOS, NEC NON AD ΑἹ EDITIONES CASTIGATA, MULTIS AUCTA ET ILLUSTRATA, CURA ET STUDIO MONACHORUM ORDINIS S. BENEDICTI E CONGREGATIONE 8, MAUI
ACGEDUNT
VAIJORUM COMMENTARII ET SCHOLIA IN OMNIA OPERA SANCTI GREGORII ;
ACCURANTE ET RECOGNOSCENTE J.-P. MIGNE,
BIBLIOTHECJE CLERI UNIVERSE, τινε
ουπδυῦμ COMPLETORUM IN SINGULOS ΒΟΙΕΝΤΙ ΑΕ ECCLESIASTICA: ΝΆΜΟΒ EDITORE.
o —————
. TOMUS SECUNDUS.
IT eme
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSO. IN. VIA DICTA. AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE,
ILLI
ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QU/É IN HOC TOMO VI CONTINENTUR Que stellula pranotantur, ea nunc primum inter opera S. Gregorii comparent. S. GREGORIUS ἀφεοιοουο, ARCHIEPISCOPUS CONSTANTINOPOLITANUS
Orationes XXVII-XLV.. ν Col.9 — 62
APPENDIX. Significatio in Ezechielem. 666 Metaphrasis in Ecclesisjten. 670 De fide orthodoxa. 614 * Fragmentum ex omÁtione contra astronomos. f 678 * Liturgia duplex. er * Precatio et exoyismus ad immundos spiritus ejiciendos. 184 Rufini prologus δὲ libros S. Gregorii. 736 EiL& metropoligÉ Crete commentarius in orationes S. Gregorii. XIX , nunc primum ex codice
Basileensi ejitus curis D. Alberti lahnii theologi et philologi Bernatis - Helvetii. 788 Nicer& Serrofii commentarius in orationem I et II S. Gregorii, ex editione Christ. Frid.
Matthei. κα 943 ' Now ablglis historia, ex edit. Montacutii et card. Maii. 985 * Basin guinimi Scholi ἃ in Gregorii orationem duplicem contre Julianum imp., et de Herone philosoph$, edente Boissonadio, οἱ δὰ orationem funebrem in Cesarium fratrem edente Lnd. de Sinner. . 1203 ἈΝΟΝΎΜΙ scholia in easdem orationes contra Julianum imp., ex editione Montacutii 1245 : ; |
256339 ὌΝ oc
)
A
* ΝΣ
^s
|
^" PT TTA
20 ΤΟΥ EN ATIOIX ΠΑΤΡῸΣ HMQN
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ TOY OEQAOTOY
APXIEUILEKOID KüNZTANTINOTITOAEOS ἢ
AOPOI. ] : . &. P. N- GREGORII THEOLOGI -
ARCHIEPISCOPI. GONSTANTINOPOLITANI ORATIONES. ]
A86 MONITUM IN QUINQUE SEQUENTES THEOLOGICAS ORATIONES. LT ΤῊΣ
1. Devenimus tandem ad celebres illas Gregorii « Dc theologia » Ones, gu ipsi merito qnidem egregium « Theologi » cognomen sompararunt. In dies enim, ut Jam vidi- mus, increbrescebat Constantinopoli linguarum | prurigo; ac timendum erat, ne effrenata impietatis el. erroris audacia venerandam fidei ac Trinitatis doctrinam exstingue- ret, Dudum autem desiderabatur vir, qui morum integritate, ingenii vi et ine, pie- lalis el doctrinz excejlentia, czculientem. populum ab errorum tenebris ad veritatis lumen benigne revocaret. Ad tale EA arduum opus nemo Gregorio aptior, i- lior nemo; quippe qui, in sacrarum Liltcrarum sludio apprime versatus, absWusiora queque eirca res divinas mira ingenii facilitate interpretari ac enucleare possel. Jam enim, ex quo Constantinopolitauze Ecciesie regimen susceperat, plurima sane prabuerat tum doctrine tum DU argumunta; atque totus in id unum iucubuerat, ut, ons heresi, labefaetam Trinitatis doctrinam instauraret. [deirco nunquam ig omnibus quas Constanipoli habuit oratiouibus, aliquid de Trinitate intexere destitit, nec a labore et inito cum haereticis pretio conquievit. At ne id quidem satis. Ipsi etiart cominus et aperta fronte cum hoste dimicandum erat; et quas amno precedenti promiserat (1) « De theolo- gia » orationes, nunc in lucem profert. Tanta fuit illarum vis, ut heresis, valido prostrata iclu, nusquam exinde caput erigere potuerit. -
1l. Inter hereticos quibuscum certamen inierat Gregorius, audaciores se preebebant Eu- nomiani. Ko enim impietatis ac stultitie proruperant, « se scire omnia, etiam profun Dei*, » eaque docere profiterentur (2). Preterea, ornate dicendi cupiditate flagrantes, tum rerum novitate, tum verborum lenocinio, sibi eleganti? laudem ambitiose affecta- bant Eos primum oppugnat Gregorius, atque hortatur (3), ut, « frenata, si modo queant, aliquandiu lingua, » sibi aures praebeant. Tum in tota orationis serie unice docet, qua- lem esse oporteat rei theologi: doctorem ac CRT alque assignat (6), « quando, et apud quos, el de quibus, et quousque » de Deo disserendum sit, ne intempes- live loquentes, et ipsi et nobis injuriam inferamus. Hzc est prior « De theologia » ora- lio, quz, juxta eruditos, velut eceterarum ΕΝ seu praefatio habenda est. In altera vero (5), invocata Trinitate, de Deo ipso, licet trepidans, sermonem aggredilur. Dei exsi- ^ stentiam jinviclissime statuit, quamvis ma naturam nullis quidem verbis explicari, multo — minus intellectu comprehendi posse, fateatur. Deinde transit ad idololatrie originem, ἢ
jua cxci homines, omnia ad sensus referentes, sibi terrestres, coelestes ac subterrraneos - eos stulte ac stolite finxerunt, cum Deus sola rerum naturalium contemplatione cognosci possit. Tertia Theologica (6) « De Filio » inscribitur, Quecunque ad Christi divinita: lem et 487 humanitalem pertinent, fuse ac nervose tranctantur. ldem argumentum i quarta (7) prosequitur Gregorius, ac plurima excutiens Scripture testimonia, qua
^ I Cor, πὶ 10.
4) Or. xxi, n. 14. (5) Or. xxvui.
τ, xxvi, n. 2. Ὁ) Or. xxix. y 3) Ibid., n. 2. (1) Or. xxx. p. 3) lvid., n. 3.
ParnoL, Gn. XXXVI. s^.
^
!
NIMM
homini conveniunt, ea omn
ie. (B), sancti Spiri cipue Macedoniangs bus sancti Sjyri y ob.cgusas, ien'ita express
porisiet. Ill, Analyticam i
linopoli habitas fuisse anno
oratione enim
8, GREGORII THEOLOGI Christum referuntur, singulaque "ànumerans - a i " Ὁ ü
majemque causas pie ac erudite exponit, In quinta deni- nitatem ac processionem contra Arianos, Eunomianos et pr&- - asserit; idque sapienter observat, non ideo plurima, ex qui- ius-"divinitas apertissime colligi possit, rejicienda esse, quod ipsa, certas e sacrarum Literarum monumenlis consignata sit, nex anxie nóminum sono litigandum, cum res ipsas Scripture auctoritate comprobatas esse
orationum synopsim mone illarum aciem, si ita loqui fas est, obtunderemus. Consentiunt eruditi eas Constan- Ὁ Gregorius ipse nobis hujus rei argumenta suppeditat. In
12 to, tom ut Verbo, tum ub -
ucis quidem attigimus, ne fusiori ser-
adragesima secunda, sequenti anno pronuntiata, de Scriptura testimo-
niis, que a Catholi s ju hereticos, vel ab istis in orthodoxos torquebantur, agens, sic loquitur (9) : « Et quidem Scripture testimonia, que czcutientibus molestiam exhibent, alis relinquimus, eum a multis jam sepe, tum etiam a nobis haud perfunctiore et negli- genter litteris mandata fuerint. » Quae verba, juxta interpretes, non solum theologicas
orationes designani
1 verum eas etiam jam scriplas, summaque cum cura elaboratas indi-
cant. Conjici quoque potest, singulas quidem ipsas, primo pro concione habitas, postea vero maturius digestas,ab ipso Gregorio fuisse litteris consignatas. Hinc ille orationes non
immerito vi: versus Eun quatuor sa seu libro,
sunt Hieronymo libri formam referre. Scribit enim hac de re (10) : « Ad- ium liber unus, De Spiritu sancto liber unus. » Ex quibus manifestum est, priores, utpote quie secum arctissime cohereant, unica tantum oratione, sancto Doctore comprehendi. Hanc etiam ob causam, neque vulgatum earum
ordinem mature, neque aliam ab alia separare voluimus, licet alie interim orationes dictae
et interjecte videri merito possint.
ὃ or Es n. 18.
d ra ee eccl., cap. 117, Opp. t. II, col,
ORATIO XXVII. THEOLOGIA PRIMA. Adversus Eunomianos pravia dissertatio.
I. Ad eos,qui ornate dicendi cupiditate flagrant, mihi sermo erit. Et ut Scripture verbis exordiar, Ecce ego adversum le eontumeliosam ?,tam in do- cendo, quam in audiendo,el cogilando.Sunt enim,
-8unt quidam,quibus non 488 aures duntaxat, sed ᾿ς eliam lingua atque adeo manus quoque ipse, ut |. video, ad sermones nostros pruriunt;$ quique ina-
nibus verbis, et contentionibus falso nominate
scientiz, ac dispulationum pugnis 4, quee nullam
utilitatem afferunt, oblectanlur. Sic enim, quid-
quid in verbis, vel supervacaneum, vel curiosum
est, vocat Paulus, ille breviati verbi 5 preco et
assertor, ille piscatorum discipulus,ac przeceptor,
- Hi vero de quibus orationem habemus, utinam,
quemadmodum linguam volubilem habent, atque
, mobilioribus et probalioribus verbis insectandis
3Jer. 1,91. 51] Tim. iv. 8, 4ITim. vi, 4.
^- Alias XXXIII, Quz autem 27 erat,nunc 36.— Habita anno 380.
J|
πρὶ πιρὶ
ΛΟΓῸΣ KZ, ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΡΩΤῸΣ, Κατὰ Εὐνομιανῶν (44) προδιάλεξις,
Α΄, Πρὸς τοὺς ἐν λόγῳ κομψοὺς ὁ λόγος, Καὶ ἵνα ἀπὸ τῆς Γραφῆς ἄρξωμαι" "Hob ἐγὼ ἐπὶ σὲ τὴν ὑδρίστριαν, καὶ παίδευσιν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνοιαν (1). Εἰσὶ γὰρ, εἰσί τινες, οἱ τὴν ἀκοὴν (43) προσανώ- βένοι καὶ τὴν γλῶσσαν, Um δὲ, ὡς ὁρῶ, καὶ τὴν χεῖρα (44) τοῖς ἡμετέροις λόγοις, val χαίροντες (15) παῖς βεδήλοις κενοφωνίαις͵ καὶ ἀντιθέσεσι τῆς ψευδ- ωνύμου γνώσεως, καὶ ταῖς εἰς οὐδὲν χρήσιμον φε- ρούσαις λογομαχίαις, Οὔτω γὸρ ὁ Πεῦλος καλεῖ πᾶν τὸ ἐν λόγῳ περιττὸν καὶ περίεργον, ὁ τοῦ συντετμη- μένου (16) λόγου κῆρυξ καὶ βεδαιωτὴς, ὁ τῶν ἁλιέων
Ὁ μαθητὴς καὶ διδάσκαλος. Οὔτοι δὲ, περὶ ὧν ὁ λόγος,
εἴθε μὲν͵ ὥσπερ τὴν γλῶσσαν εὕστροφον ἔχουσι, xal δεινὴν ἐπιθέσθαι λόγοις εὐγενεστέροις τε καὶ ὅοκι-- μωτέροις, οὕτω τι καὶ περὶ τὰς πράξεις ἡσχολοῦντο, Μιχρὸν οὖν, καὶ ἴσως ἧττον ἂν ἦσαν σοφισταὶ καὶ 5 Rom. ix, 28,
(49) καὶ παίδευσιν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνόιαν, ως desunt in plerisque codd. Nec esse Gregrrii putat Billius, Agnoscit tamen Elias.
(15) Τοῖς ἡμετέροις λύγοις, καὶ χαίροντες, Hime desunt in Re; ad Or. j e mui». Hic alludit ad hune locum ν in quo Paulus, Evangelium nominat, λ verbum, » quod res maximas paucis verbis complectatur,
13
ORATIO XXVII, —
THEOLOGICA I. 1
κυδισταὶ λόγων (17) ἄτοποι καὶ παράδοξοι, ἵν' εἴπω A acrem eL vehementem,sic etiam inagendo eamdem
τι καὶ γελοίως περὶ γελοίου πράγματος.
operam collocarent? Parum igitur, et minns for-
lasse cavillatores essent, si id facerent, nec lam absurde atque insolenter in verbis, perinde atque
in aleg ludo, versarentur, ridicule dereridicula loquar.
B, Ἐπεὶ δὲ πᾶσαν εὐσεδείας ὁδὸν «αταλύταντες, πρὸς ἕν τοῦτο βλέπουσι μόνον, ὅ τι δήσουσιν ἤ λύ- vous. (48) τῶν προδαλλομένων (χαθάπερ ἐν τοῖς θεάς προῖς οἱ τὰ παλαίσματα δημοσιεύοντες, καὶ τῶν πα- λαισμάτων oby ὅσα πρὸς νίκην φέρει κατὰ νόμους ἀθλήσεως, ἀλλ᾽ Gay τὴν ὄψιν χλέπτει τῶν ἀμαθῶν τὰ ποιαῦτα͵ καὶ συναρπάζει τὸν ἐπαινέτην), val δεῖ πᾶ- sav μὲν ἀγορὰν περιδομδεῖοθοι τοῖς τούτων λόγοις, πᾶν δὲ συμπόσιον ἀποκναίεσθαι φλυχρίᾳ καὶ ἀηδίᾳ, πᾶσαν δὲ hopes καὶ πένθος ἅπαν, τὴν μὲν ἀνέορτον εἶναι καὶ μεστὴν κατηφείας, τὸ δὲ παραμυθεῖσθαι συμφορᾷ μείζονι (49) τοῖς ζητήμασι, πᾶσαν δὲ à-
JM. Quoniam anie oisi pietatis via sublata et deleta, hoc unum sibi proponunt, ut quastiones vel stringant, vel solvant (quemadmodum qui in theatris vulgi oculis certamina ostentant, el. qui« dem ejusmodi certaminum genera, quz non juxta paliestro leges victoriam comparant, sed imperi- torum duntaxat oculos perstringunt, ac laudem a speclatoribus captant): et res huc redit, ut horum disputationibus, et forum omne circumstrepat, et convivia omnia hujusmodi nugarum tedio obtun- dantur,et festum omne infestivum sit ac mestitias plenum, et luctus omnis majori calamitate, hoc.
σχλεῖσθαι γυναικωχῖτιν, ἀπλότητι σύντροφον, καὶ τὸ B 6S1, qumslionum argutiis, mitigetur, ac denique τῆς αἰδοῦς ἄνθος ἀποσυλᾶσθαι τῇ περὶ λόγον τὰχυ- Bynecea omnia, sapliclati dense lurbentur, τῆτι" ἐπειδὴ ταῦτα οὕτω, καὶ τὸ καχὸν ἄσχετον καὶ pudoris llos precipiti hac contendendi libidine ἀφόρητον, καὶ κινδυνεύδι τεχνύδριον (30) εἶναι τὸ compiletur; quoniam, inquam, hec ita se habent, μέγα ἡμῶν μυστήριον; φέρε, τοσοῦτον γοῦν ἡμῶν adeoque intolerenda est vis hujus mali,ut pericu- ἀνασχέσθωσαν οἱ κατάσκοποι (31), σπλάγχνοις πα- [ἀπ sit, ne magnum fidei nostra mysterium exi- τριχοῖς κινουμένων, καὶ, ὄ φησιν δ᾽ θεῖος ᾿ερεμίας, δἃ quadam arlicula esse videatur: age, nos pa- ena, τὰ αἰσθητήρια, ὅσον μὴ τραχέως τὸν lernis visceribu: ncilatos, atque, ut Jeremiae ver- περὶ τούτων δέξασθαι λόγον, καὶ τὴν γλῶσσαν μικρὸν ὑ18 Ular 6, sei distortos οἱ laniatos,explora- ἱπισχόντες, ἄν ἄρα καὶ (39) δύνωνται, τὴν ἀχοὴν lores isti hactenus perferant, n de his rebus ἡμῖν ὁποθέτωσεν. Πάντως δὲ οὐδὲν ζημιωθήσεσθε, dicturi sumus, fequo animo excipiant; ac lingua, UH yàg εἰς ὦτα ἐλαλήσαμεν ἀκουόντων, καί vx Si modo queant, aliquandiu frenata, nobis aurcs wapmóv ἔσχεν ὁ λόγος, τὴν ὠφέλειαν τὴν ὑμετέραν prabeant. 1n qua re nihil profecto est, cur damni (ἐπειδὴ σπείρει μὲν ὁ omini τὸν λόγον ἐπὶ πᾶταν, quidquid melualis.Aul enim ego in aures audien- διάνοιαν, χαρποφορεῖ δὲ ἡ καλὴ τε καὶ γόνιμος)" 5 tium 7 loquar, alque ita fructum aliquem,hoc est, ἀπήλθετε γαὶ τοῦτο (33) ἡμῶν διαπτύσαντες, καὶ utilitutem vestram, 489 oratio allatura est (quan- πλείονα λαβόντες ὕλην ἀντιλογίας τε χαὶ τῆς καθ᾿ quam enim is qui verbum Dei seminat 8, in ani- ἡμῶν λοιδορίας, ἵνα xxi μᾶλλον ὑμᾶς αὑτοὺς ἑστιά. mos omnes seminal, tamen probi duntaxat alque cw. Μὴ θαυμάσητε δὲ, εἰ παράδοξοι ἐρῶ λόγον, fecundi fructum ferunt); aut ila discesserilis, ul. καί παρὴ τὸν ὑμέτερον νόμον, οἵ πάντα εἰδέναι τε hunc quoque sermonem nostrum explodatis, ube- καὶ διδάσκενν ὑπισχνετόθε λίαν νεχγιχῶς καὶ γεν- rioremque contradicendi, nobisque convitiandi - ναίως, ἵνα μὴ λυπῶ λέγων ἀυαθῶς καὶ θρασέως, materiam nanciscamini,quo plenius etiam animos vestros pascatis, Nec vero mirum vobis videatur, si quid a vestra opinione, ac lege vestra alienum dixero, qui scire vos omnia et docere profilemini, perquam forliter ac generose; non enim dicam stulie et temere, ne quid animos vestros offendam. T^, Οὐ παντὸς, ὦ οὗτοι, τὸ περὶ Θεοῦ φιλοσοφεῖν, ΠῚ. Non cujusvis est, o viri, de Deo disserere, eb παντός" οὖχ οὕτω τὸ πρᾶγμε εὔωνον, xxi τῶν mon, inquam, cujusvis; non adeo vilis ac protrita. χαμαὶ ἐρχομένων, Προσθήσω δὲ, οὐδὲ πάντοτε, οὐδὲ hac res est, οἱ eorum, qui humi adhuc reptant. πᾶσιν, οὐδὲ πάντα͵ ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε, καὶ οἵς (24), vxi Addam etiam non cujusvis lemporis, uec apud ὁ de! ὅσον, Οὐ πάντων μὲν, ὅτι τῶν ἐξητασμένων καὶ quovis, nec de quibusvis; sed certo tempore, et διαδεδηκότων ἐν θεωρίᾳ xxl πρὸ τούτων, καὶ ψυ- Dapud certos homines, et aliquousque hoc lacien: χὴν «αἱ σῶμε κεκαθαρμένων͵ ἤ καθαιρομένων͵ τὸ dum est.Non cujuslibet quidem,quoniam hocmu-- μετριώτατον, Μὴ καθαρῷ γὰρ ἄπτεσθχι χαθαροὺ vo- neris his duntaxat incumbit,qui exactissime explo- | χὸν οὐδὲ ἀσφαλὲς͵ ὥσπερ οὐδὲ ὄψει σαθρᾷ ἡλιχχῆς rali sunt, ac contemplando longe proccesserunt,.
6 jer. n, 49, 7 Eccli, xxv, 413. 8 Matth, xin, 4. ᾿
(41) Κυδισταὶ λόγων. « Sermonum urinalores, » id est, «qui se in sermones praicipites devolvunt.» Sic designantur Eunomiani, D. , urinatorum in- slar, sursum ac deorsum argulando ferantur. In nonnullis,zx»6:ur2!, « aleatores, « |, 8) λήσουσιν fi, Acron, In quibusdam, δήσωσιν
ἤλύσωσι.
{{9)-- Παραμυϑεῖσθαι συμφορᾷ μείζονι, Id est, y gravior onerosior efficiatur,» Sic enim
ES XVI, 2, « onerosos consolalores » amicos ip- ellat. 4 áü (20) Τεχνύδριον, Billius in prima ed. la- iricem quamdam artem. »
(231) Κατάσκοποι" Eo nomine falsos significat, p
(32, Kai Deest in Regg. ἃ, bm, et Or, 2.
33) τεῦτο, Or. 1, τοῦτον. “πν
(24) Kal οἵτ, Coisl. 4, xxi ἐφ᾽ οἷς.
15 8. GREGORII THEOLOGI B priusque etiam, et corpus, et animum a viliorum A ἀκτῖνος, "Ὅτε δὲ ; "Hvlvz ἂν σχολὴν ἄγωμεν ἀπὸ τῆς, : Tordibus purgaront, aut, αἱ parcissime loquar jam ἔξωθεν doc (35) xal ταραχῆς, καὶ μὴ τὸ ἡγεμονικὸν hoc agunt, υἱ se a vitiorum labe purgent. lmpuro ἡμῶν συγχξηται τοῖς μοχϑηροῖς (26) τύποις xal πλα- enim rem puram attingere, ne periculo quidem νωμένοις, οἷον γράμμασι πονηροῖς ἀναμεγνύντων forlasse earet, quemadmodum nec egris oculis κάλλη γραμμάτων, ἤ βορδόρῳ μὺρων εὐδίαν, At
solis radios intueri.Quando autem? Tum videlicet, €um ab externo luto ac ti Iu quielem agimus, mec princeps nostri pars improbis vagisque simu- laeris confunditur, dum deformibus litte elegantes lilleras, ccenoque unguentum admisci mus, Vacare enim haud. dubie oporlet, el Deum cognoscere: eumque tempus acceperimus,id agen- dum est, ut divinze inm rectitudinem judice- mus. Apud quos porro? Nempe apud eos, qui rem hujusmodi studiose mon ut quidpiam aliud, sic hoc quoque inepta mugacitatle prosequuntur, posl circenses ludos et spectacula, pos! canliones, posl denique quam ventri, δὲ iis, que sub ventre sunt, indulserint;
quidem ita perdite affecti sunt, ut hoc quoque in oblectamentorum parte numerent, nimirum de
serio amplectuntur, quique p
γὰρ τῷ ὄντι σχολάσαι, καὶ γνῶναι Θεόν (RT) καὶ ὅταν λάδωμεν καιρὸν (28), κρίνειν θεολυγίας εὐθύτη- τα, Τίσι δέ ; Οἷς τὸ πρᾶγμα διὰ σπουδῆς, καὶ οὐχ ὡς ἕν τι τῶν ἄλλων, καὶ τοῦτο φλυαρεῖται ἡδέως, μετὰ τοὺς ἱππικοὺς, καὶ τὰ θέατρα, καὶ τὰ ἤσματα, xal τὴν γαστέρα, καὶ τὰ ὑπὸ γαστέρα' οἷς καὶ τοῦτο μέ-- gos τρυφῆς, ἡ περὶ ταῦτα ἐρεσχελία καὶ κομψεία τῶν ἀντιθεσεων, Τίνα δὲ φιλοσοφητέον, καὶ ἐπὶ πόσον ; Ὅσα Wut. ἐφιχτὰ, καὶ ἐφ΄ ὅσον ἡ τοῦ ἀκούυντος ἕξις ἐφιχνεῖται (39) καὶ δύναμις ἵνα μὴ καθάπερ αἱ ὑπερδάλλουσαι τῶν φωνῶν fj τῶν τροφῶν, τὴν ἀκοὴν βλάπτωσιν (30) ἤ τὰ σώματα" εἰ βούλει δὲ, τῶν φορτίων τὰ ὑπὲρ δύναμιν τοὺς ὑποδαίνοντας (84), ἤ τὴν γῆτ τῶν δετῶν οἱ σφοδρύτεροι" οὕτω δὴ καὶ οὗτοι τοῖς στεῤῥοτς, ἵν τως εἴπω, τῶν λογων καταπιεσθέντες, καὶ Ba ρονϑέντος ζημιωθετεν xal εἰς τὴν ἀρχαίαν βύναμιν.
divinis rebus nugari, alque argula disputatiune concerlare, Jam de quibus, et quousque disputan-
dum? De his solui
m, quie ingenii nostri 480 modulum, alque auditoris caplum non excedum
alioqui, ut nimia vocis intentio atque immodicus cibus, aures et corpora labefaclat : aut, si mavis,
ibus graviores bajulorum humores, ac crebriores pluvia terram opprimunt : ita etiam au-
ài iestionibus gravioribus ac durioribus oppressi atque confecti, pristinas quoque vires amittant.
ΤΥ. Neque vero nec quisquam ita accipiat, qua- si Deum perpetua memoria colendum esse negem, me rursus adversum nos irruant, qui omnia. faci- le ac statim in calumniam tradunt. Nec enim tam sepe spiritum ducere, quam Dei meminisse de- bemus : imo, si hoc eliam dici potest, nihil aliud
A. Καὶ ob λέγω τοῦτο, μὴ δεῖν πάντοτε μεμνῆσθαι Θεοῦ" μὴ πάλιν ἐπιφυέσθωσαν ἡμῖν οἱ πάντα εὔκολοι καὶ ταχεῖς, Μνημονευτέον γὰρ θεοῦ μᾶλλον ἤ áva- πνευστέον" καὶ εἰ οἷόν τε τοῦτο (32) εἰπεῖν, μηδὲ ἀλ-- Ao τι ἢ τοῦτο πρακτέον’ Κἀγὼ τῶν ἐπαινούντων εἰμὶ τὸν λόγον (33), ὃς μελετᾷν ἡμέρας καὶ νυχτὸς διακε--
quam hoc, faciendum.Nam eLego inlereos nomen λεύεται" καὶ ἑσπέρας καὶ πρωΐ καὶ μεσημδρίας δι-
meum profiteor, qui verbum illad probant, quod mos die ac nocle jubet medilari?,vespere,et mane, et meridie narrare !0,ac denique benedicere Do- ᾿ς minum in omni tempore !!; sive, ut verbis Moysis utatur. dormiamus, sive consurgamus,sive iler fa- ciamus "5, sive quid alius agamus, atque hac ipsa recordatione ad puritatem informari,Quocirca, ne quis perpetuo Deum memoria teneat, haud veto, sed ne de Deo disputet : imo nec hoc prohibeo, ne de Deo disputes, velut quid impium, sed ne intempestive : nec hoc ago, ul docendi munus explodam,sed ne mediocrilatis fines transiliat. An vero,cum mellis quoqoe ipsius, quantumvis dulcis,
γτῖσθαι, xal εὐλογεῖν τὸν Κύριον kv παντὶ καιρῷ" el δεῖ χαὶ τὸ Μωυσέως εἰπεῖν, κοιταζόμενον, διανιστά-- βένον, ὀδοιποροῦντα, ὅ τι οὖν ἄλλο πράττοντα, καὶ τῇ μνήμᾳ τυποῦσθαι πρὸς καθαρότητα, "Ὥστε οὐ τὸ μεμνῆσθαι διηνεκῶς κωλύω, τὸ θεολογεῖν δέ. οὐδὲ τὴν θεολογίαν ὥσπερ ἀσεδὲς (34), ἀλλὰ τὴν ἀκαι- ρίαν" οὐδὲ τὴν διδασκαλίαν, ἀλλὰ τὴν ἀμετρίαν, H pi λιτος μέν πλησμονὴ καὶ κόρος ἐμετὸν ἐργάζεται, καίπερ ὄντος μέλιτος, καὶ καιρὸς τῷ παντὶ πράς Ἴματι, ὡς Σολομῶντι κἀμοὶ δοκεῖ, καὶ τὸ καλὸν οὗ καλὸν, ὅταν μὴ καλῶς γίνηται (ὥσπερ ἄνθος ἐν gei μῶνι παντελῶς ἄωρον, καὶ γυναιξὶ κόσμος àviprtos, ἢ, γυναικεῖον ἀνδράσι, καὶ πένθει γεωμετρία, xal πότῳ
salielas vomitum moveat!?, suumque cuique ne- p δάκρυον), ἐνταῦθα δὲ μόνυν τὸν καιρὸν ἀτιμάσομεν, gotio destinatum sit terpus ^4, ul ego cum Salo- οὗ μάλιστα τιμητέον τὸ εὔκαιρον ; mone censeo; cumque ea quie per se bona sunt, nisi bene tractentur, boni gratiam perdant(non aliter
9 Psal. 1, 2. — '0 Psal. ziv, 18. !! Psal. xxxru, 9. 43 Deut. vr, 7. 15 Prov. xxv, 27. 4 Eccle. πὶ, 4.
(25) ἔξωθεν ἰλύος. « Ab externo luto, » ld est, ἃ ἃ carnis studio el lerrestris negotiis. » (86) M; οἷς, « Laboris ac molestiz plenis.» (27) Kat γνοναι Θεόν, Billius : « ut ad. Dei co- nem perveniamus. s 198) ^ ἂν wa'gdv, ete, Alluditad bzc verb. : « Cun accepero tempus, ego ju
i. : Lem julicdbo. à
(0) "Egieetzat. Coisl. 4, Or. 1, etc., ἐξικνεῖται, 90) Βλάπτωσι, Reg. bm, βλάπτουσι, (31) Ὑποθαίνοντας, Reg. bm, ὑπερδαίνοντας,
(32) Τοῦτο. Deestin Reg bm et Or. 4.
33) Λόγον. Duo Colb., νόμον, « legem. »
34) “Ὥσπερ ἀσεδές͵ Reg. bm, duo Colb., Cois]. 3, Or. 4, ὅπερ εὐσεδές, « quod pium est.»Sic eliam legit Billius,
"n ORATIO XXVII.
— THEOLOGIA 1. 18
atque hieme intempestivi sunt flores, nec mulieribus virilis, nec viris muliebris ornatus convenit, nec - luctui geometria, nec convivio lacrymz), hic solum nullam temporis ralionem habebimus, ubi maxima
ejus ralio habenda est ?
Ε΄. Μηδαμῶς, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί’ ἀδελφοὺς vxo 4 — V.Absit,o amici ac fratres:fratres enim adhuc vos
ὑμᾶς ἔτι καλῶ, καίπερ οὐκ ἀδελφιχῶς ἔχοντας" μὴ οὕτω διανοώμεθα͵ μηδὲ καθάπερ ἵπποι οἱ θερμοὶ (35) καὶ δυσκάθεκτοι (36), τὸν ἐπιβάτην λογισμὸν ἀποῤ- ῥίψαντες, καὶ τὴν καλῶς ἄγχουσαν εὐλάδειαν ἀπο- πτύσαντες͵ πόῤῥω τῆς νύσσης θέωμεν" ἀλλ᾽ εἴσω τῶν ἡμετέρων ὅρων φιλοσοφῶμεν, χυὶ μὴ εἰς Αἴγω- πτὸν (37) ἐκφερώμεθα, μηδὲ εἰς ᾿Ασσυρίους wava- συρώμεθα, μηδὲ ᾷδωμεν τὴν ᾧδὴν Κυρίου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας, πάσης ἀκοῆς λέγω, ξένης vt καὶ ἡμετέ- ρας, ἐχθρᾶς καὶ φιλίας (38), εὐγνώμονος καὶ ἀγνώ- μβονος (39), ἢ λίαν ἐπιμελῶς τηρεῖ τὰ ἡμέτερα, val βούλοιτο ἂν νόν σπινθῆρα τῶν ἐν ἢμῖν κακῶν vei σθαι φλόγα, ἐξάπτει τε καὶ ἀναῤῥιπίζει, καὶ εἰς οὖς pré» αἴρει ταῖς παρ᾽ ἑαυτῆς (40) αὔραις λανθάνου- σα, καὶ ποιεῖ τῆς Βαδυλωνίας φλογὸς τὰ xbv) χα- ταφλεγούσης ὑψηλοτέραν, Ἐπειδὴ γὰρ οὐκ ἐν τοῖς ἑαυτῶν δόγμασιν ἔχουσι τὴν ἰσχὺν, ἐν τοῖς urn. po: σαθροῖς ταύτην θηρεύουσι, xal διὰ τοῦτο, (re περ αἱ μυῖαι τοῖς τραύμασιν, οὕτω τοῖς ἡμετέροις ἐπιτίθεται, εἴτε ἀτυχήμασι χρὴ λέγειν, εἴτε ἁμαρτή- ματιν, "Αλλ᾽ ἡμεῖς γε μὴ ἔπὶ πλεῖον ἡμᾶς αὐτοὺς ἀγνοήσωμεν, μηδὲ τὸ περὶ ταῦτα κόσμιον ἀτιμάσω- μεν" ἀλλ' εἰ μὴ τὴν ἔχθραν καταλύσασθαι δυνατὸν, ἐκεῖνό (M). γε συμδῶμεν ἀλλήλοις, μυστικῶς τὰ gue στικὰ φθέγγεσθαι, καὶ ἀγίως τὰ ἅγια, καὶ μὴ ῥίπτειν εἰς βεδήλους ἀχοὰς τὰ μὴ ἔκφορα, μτιδὲ σεμνοτέρους ἡμῶν ἀποφαίνωμεν τοὺς προσκυνοῦντας τοῖς δαιμο- νἵοις, καὶ τῶν αἰσχρῶν μύθων κεὶ πραγμάτων ϑερα--
a ppello,lametsi parum fraterno erga nos animositis: absit t ita sentiamus, ac velut equi feroces et indo miti,ralione, quasi sessore, excussa, religiosaque gravitate,qua pr:clarecompescimur repudiata, pro« cul extra metam curramus ; verum finibus nostris disputationes nostras coerceamus,nec in Egyptum pricipites feramur, necad Assyrios pertrahamur, nec canticumDomini in terra aliena cantemus 5, hoc. est,apud quosvis auditores,tam nostrates quam ex- lraneos, tam hostesquam amicos, tam benignos quam malignos ac491 preposteros, quisummo stu- dio res nostras explorant, nihilqueavidiusexpetunt, g Quam ut malorum nostrorvm scintilla in flammam surgat, quam etiam furtim exsuscitant,alque accen- dunt,aurzque sue afflatu in celum attollunt,etBa- bylonica flamma !6,in orbem ornnia populánte, su- blimiorem reddunt.Quoniam enin: in suis dogmali- bus nihil sibi prisidii roborisque constitutum vi« dent,hoc in nostrarum rerum imbecillitate venan- tur. Ac proinde, quemadmodum musca vulneribus, ita nostris calamitatibus, aut, si mavis,erratis im- minent. At nos quidem nosmetipsos diutius ne ignoremus, nec moderationem, qua in his rebus tenenda est, aspernemur. Quod si inimicilias alque odia exstinguere non possumus, illud saltem inter nos conveniat,ut mystica myslice,et sancta sancte. proloquamur,nec in p as aures, quae in vulgus efferri nefas est, projiciamus, nec patiamur reli-
πευτὰς͵ οἵ θᾶττον ἂν τοῦ αἴνατος, T λόγων ἔστιν ᾧν C griosiores quam nos videri eos, qui daemones ad-
μεταδοτεν τοῖς ἀμυήτοις" ἀλλ᾽ εἰδῶμεν, ὥσπερ ἐσθῆ- τος, χαὶ διαίτης, καὶ γέλωτος, καὶ βαδίσματος οὖσάν τινὰ κοσμιότητα (49 ovo καὶ λόγων καὶ σιωπης, ὅτι καὶ Λόγον πρεαδεύομεν μετὰ τῶι ἄλλων τοῦ Θεοῦ πγοριῶν, καὶ δυνάμεων" ἔστω καὶ τὸ φιλόνεικον (43) ἐμῶν ἔννομον.
orant,et turpium fabularum ac rerum cultum profi- lentur; quippe qui iis, qui non iisdem sacris ini- liat sunt, cruorem potius suum imperlirenlur, quam sermones, quibus mysteria sua detegerent. Agnoscamus, ut in vestitu, viclu, risu, atque In Cessu,sicin sermone ac silentio modum quemdam
ac decorum tenendum esse, prasertim cum inter toL Dei virlules ac nomina Aóyov quoque, hoc est, Verbum, colamus; atque contingat, ut ipsa eliam contentio nostra legitima sit.
ς΄, τί γέννησιν (4) ἀκούει Θεοῦ κεὶ κτισεν, καὶ Θεὸν ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ τομὴν, καὶ διαίρεσιν, καὶ ἀνάλυσιν, ὁ πιχρὸς τῶν λεγόμένων ἀκροκτής (45); ΤΊ δικαστὰς τοὺς κατηγόρους χαθίζομεν ; Τί τὰ ξίφη ποῖς ἐχθρεῖς ἐγχειρίζομεν : Πῶς, οἴει, δέξεται τὸν
VI.Cur Dei generationem el creationem, atque Deum ex nihilo ortum,cur sectiones,et divisiones, ac resolutiones. ille audit, qui sievo atque infenso animo hujusmodi sermones expendit?Cur accusa tores ipsos judices constituimus? Cur hostibus
in περὶ τούτων λόγον, ἢ μεϑ' οἵας τῆς διανοίας, ὁ τὰς D perniciem nostrau gladios porrigimus?Quo Em ᾿
15 Psal. xxxvi, 4. 16 Dan. m, 22. e» Οἱ θερμοί, Deest οἱ in Regg. a, bm, Coisl. 3, et Or, 1.
(96) Καὶ δυσκάθεχτοι, Sic Reg. bm, Coisl. 3, et Or. 1. In editis, καὶ δυσκαθετος.
(37) Εἰς Αἴγυπτον, » In Egyptum. » [ἃ est, « ne aliena dogmala sectemur, »
38) Φιλίας, Duo Coisl., φίλης.
89) Εὐγνώμονος χαὶ ἀγνώμονος, Elias vertit, « recle ratiocinantem, et judicii expertem, «
(40) 'Ἑαυτῆς. Or. 4, ἑαυτοῖς, τ (AM) 'Ἔχεῖνο, [n nonnullis, ixeivy.
Κοσμιοτητα, Sic. duo Regii. Alii xospótnzx
ios . Billius ad marginem Bas. scri-
psit, τὸ φιλότιμον, Sic eliam legunt. Elias et Leuv, Combef, vero, φιλονεικεῖν ἡμῖν" « ipsnm boe quod. contendimus, sit nobis legitimum. w κί (44) Γέννησιν, ete, Gregorius hic pu nomianos, qui, apud gentiles, quibus non li talia audire, de Deo arroganter et cum osteni disserebant, cum ipsi in deorum suorum nium sermones etiam adhibere possent, nomiani creatum esse Filium Det,ortumi hilo contendebant. sicque eumdem
dissecatum separabaut. » Collin, 4, ἑξεταιν illius."
45) ' e. « Auditor, στῆς, « indagator, » Sic eam legit
censes, qui adulleria,el puerorum :
efferunt, qui vitia adorant, nec quidquam supra corpus cogilare possunt, qui heri et nudius tertius deos sibi condiderunt, Lurpissimis facinori bus claros et. nobiles ? Annon erasse? Non fede ? Non inepte? Non suo denique more ? Nonne deo- rum suorum ac vitiorum 499 patrocinium a theo^ logia tua haurient? Nam cum his vocibus ipsi per summam calumniam utamur, quo tandum modo illos adducere queamus,ut philosophiam nostram amplectantur?Cumque per se ipsi incommiscendis malis solertes sint,quando landem ab oblatis absti- mebunt? Hzc nobis bellum civile atque intestinum attulit, Hzc illi, qui proVerbo acrius, quam Verbo
S. GREGORII THEOLOGI quove animo,eos hujusmodi sermonem acce ^
e καὶ τὰς παιδοφθορίας,
δυνάμενος, ὃ Bie καὶ πρώην ἑαυτᾷ στήσας θεοὺς xal τούτους ἐπὶ τοῖς αἰσχίστοις γνωριζομένους ; Οὐχ, ὁλικῶς ; Οὐκ αἰσχρῶς ; Οὐκ ἀμαθῶς ; Οὐχ ὡς εἴωθεν; Οὐ συνήγορον τῶν οἰκείων θεῶν καὶ παθῶν τὴν σὴν" θεολογίαν ποιήσεται ; Εἰ γὰρ αὐτοὶ (46) ταῖς φωναῖς ταύταις ἐπηρεάζιμεν, σχολῇ γ᾽ ἀν ἐκείνους πείσαιμεν φιλοσοφεῖν ἐν τοῖς ἡμετέροις" καὶ εἰ παρ᾽ ἑαυτῶν εἶσιν ἐφευρεταὶ κακῶν, ποτὲ ἂν τῶν διδοχένων ἀπόσχοιντο, Ταῦτα ἡμῖν ὁ πρὸς ἀλλήλους πόλεμος" ταῦτα οἱ πλεῖον ὑπὲρ τοῦ Aooo μαχόμενοι, ἢ ὅσον ἀρέσκει τῷ Λόγῳ, καὶ ταυτὸν πάσχοντες τοῖς μαινο-: μένοις, οἵ τοὺς ἰδίους οἴκους ἀνάπτουσιν͵ ἤ τοὺς παῖδας σπαράττουσιν, ἢ τούς γονέας περιωθοῦσιν,
j καὶ μηδὲν ὑπὲρ τὸ σῶμα διανσηθῆναι
ipsi gratum sit, depugnant ; nec hominibus furore B ὡς ἀλλοτρίους νομίζοντες. correptis dissimiles sunt, qui suas domos incendunt, vel liberos dilacerant, vel parentes protrudont,
utpote qui pro alienis eos habeant.
VII.Jam vero posteaquam eos,qui a nobis alieni sunt, a divinarum rerum auscullatione submovi- mus, alque in porcorum gregem numerosam le- gionem in profundum ruentem ablegavimus (7,se- quitur jam,ut nosmetipsos inspiciamus,ac, staluz cujusdam inslar,theologum ad omnem elegantiam expoliamus.llluc vero prius expendendum est,quee hiec tanta disputandi cupiditas,ac linguz prurigo? Quis novus hic moi viditasque inexpfebilis?Cur manibus vinctis,linguam armavimus?Nonhospitali- talem,non fraternam charitatrem,non mutuum con- jugii amorem, non virginitatem laudamus?Non pau- perum alendorum curam,non psalmorum cantum,
Ζ΄, Ἐπεὶ δὲ ἀπεσχευασάμεθα τοῦ λόγου τὸ A3Ad- πρίον, xal εἰς τὴν ἀγέλην τῶν χοίρων ἀπεπεμψά-: μεθα τὸν πολὸν λογεῶνα κατὰ βυθῶν χωρήσαντα, ὅ δεύτερόν ἔστι (47), πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς ἴδωμεν, καὶ δεσωμεν εἰς κάλλος, ὥσπερ ἀνδριάντα, τὸν θεολόγον. ᾿Ἐχεῖνυ δὲ πρῶτον (48) λογισώμεθα, τίς ἡ τοσαύτη περὶ τὸν λόγον φιλοτιμία, καὶ γλωσσαλγία ; Τίς ἢ χαινὴ νόσος αὕτη καὶ ὁπληστία ; Τί τὰς χεῖρας δή-- σαντες, τὰς γλώσσας ὡπλίσαμεν ; Οὐ φιλοξενίαν ἐπαινοῦμεν ; Οὐ φιλαδελφίαν, οὐ φιλανδρίαν, οὗ παρθενίαν, οὗ πτωχοτροφίαν θαυμάζομεν ; Οὐ ψαλμ- ῳδίαν, ob πάννυχον στάσιν, ob δακρυον ; Οὐ τὸ σῶμα νηστείαις ὑποπιέζομεν ; Οὐ δι᾽ εὐχῇς πρὸς
non noctunam stationem ,nonlacrymasadmiramur?Q Θεὸν ἐκδημοῦμεν ; Οὐ τῷ κρείττονι τὸ χεῖρον ὑπο-
Non corpus jejuniis premimus?Non per orationem ad Deum peregrinamur?Non, ut eos facere par est, qui justos se humano temperamento judices prze- bent, deleriorem parlem prastantiori, hoc est, faber spiritui, subjicimus? Non pr:wsentem
inc vitam morlis meditationem facimus ? Non, nobilitatis divinitus inditee memores, imperium in animi perturbationes arripimus ? Non iram intu- mescentem ac sevientem cicuramus, non dejicien- tem superbiam ,non merorem inconsideratum,non stolidam voluptatem,non procacem et meretricium risum, non przcipitem aspectum, non inexplebi- lem audiendi,non immodicam loquendi libidinem, mon absurdas cogitationes,non denique quidquam eorum qua nobis contra nos perversus ille hostis
ΟΠ Luc, vir, 30 seqq.
᾿ (46) Εἰ γὰρ αὐτοί, εἰς, Eunomiani, audito « ge- neralionis » ΕἸ vocabulo, eam modo naturali et corporeo factam esse objiciebant,ac proinde Chri- stum creatum esse conlendebant,Quod disputandi genus plurimum favebat gentilium errorihus, ipsis- que scandalum erat, quominus catholicam fidem
am . 7) δεύτερόν ἔστι, Coisl. 4 addit, τοῦτο x: « m secaudum est, id faciamus, »
ἰρῶτον.. . a, bm, πρότερον, /49)'üc àv M en. etc. n « Siculi nt qui justam de temperamento, quod est in
»mino, sententiam ferunt. »
ζεύγνυμεν, τὸν χοῦν λέγω τῷ πνεύματι, ὡς ἄν οἱ τῷ spdyam (49) δικαίως δικάζοντες ; Οὐ μελέτην Davi τοῦ τὸν βίον ποιούμεθα ; Οὐ τῶν παθῶν δεσπόται χαθιστάμεθα, μεμνημένοι τῆς ἄνωθεν (50) εὐγενείας; Οὐ θυμὸν τιθασσεύομεν ἐξοιδοῦντα xal ἀγριαίνοντα ; Οὐκ ἔπαρσιν καταδάλλουσαν (5l), οὗ λύπην ἀλό- qurow, οὔγ ἡδονὴν ἀπαίδευτον, οὐ γέλωτα πορνικὸν, οὐκ ὄψιν ἄτακτον, οὖν ἀκοὴν ἄπληστον, οὐ λόγον ἄμετρον, οὗ διάνοιαν ἔκτοπον, οὐχ, ὅσα παρ᾽ ἡμῶν ὁ Πονηρὸς καθ᾿ ἡμῶν λαμδάκει, τὸν διὰ τῶν θυρίδων, ὡς ἡ Γραφὴ φησιν, εἴτηυν αἰσθητηρίων, εἰσάγων θάνατον ; Πᾶν μὲν οὖν τοὐναντίον, καὶ τοῖς ἄλλων πάθεσιν ἐλευθερίαν δεδώκαμεν, ὥσπερ οἱ βασιλεῖς τὰς ἐπινικίους ἀφέσεις (59), μόνον ἄν πρὸς ἡμᾶς νεύσωσι (88), καὶ κατὰ Θεοῦ φέρωνται (BA) ϑρασύτε--
(B0) Τῆς ἄνωθεν, » Nobilitatis quam e ccelo tra- himus. »
(B1) Καταδάλλουσαν, Leuvenk. legil, καταδάλ Xoucv. Alludit forsan.Gregorius ad bzec verba psal. uxxi, 48, « Dejecisti eos dum allevarentur.
(52) ᾿Αφέσεις -« Vacationes, » I4 est, inquit Elias, « quietem a laboribus militiz, et liberationem ab omni servitute. »
(53) Νεύσωσι, Sic Reg. bm, Bas., et Comb. In ed, , νεύουσι,
(54) Φέρωνται, Sic Coisl. 1, Bas. In. ed., φέρον--
ται
?i ρον, ἢ ἀσεδεστερον καὶ χαχὸν οὐ καλοῦ ΡΥ ive puri cidi di τῆς ἀσεδείας τὴν παῤῥη-
vitiis libertatem damys (non secus ac parta victoria reges militibu:
ORATIO XXVII. — THEOLOGICA I. A accipil; per fenestras, ut Scriptura loquitur !8,hoc
est, per sensuum organa, mortem introducens? mo contra omnino facimus, atque 495 aliorum. wis vocaliones concedunt), hac
duntaxat lege et conditione, ut in nostras partes propendeant, atque adversus Deum majori eum au-
dacia et impielate ruanl; ac malum non bon: rei mercedem ipsis
peccandi licentiam ipsis lventes.
π΄, Καίτοιγε, ὦ διαλεχτικὲ xal λάλε, ἐρωτήσω σέ τι μιχρόν᾽ σὺ δὲ ἀπόκριναι, φησὶ τῷ ᾿Ιὼδ ὁ διὰ λαί-- λαπος καὶ νεφῶν χρηματίζων, Πότερον πολλαὶ ub- ναὶ (56) παρὰ τῷ Θεῷ, ὅπερ ἀκούεις, ἢ μία; Πολ- Jai, δώσεις δηλαδὴ, καὶ οὐ μία" Πότερον δὲ πληρω- θῆναι Det πάσας, ἤ τὰς μὲν, τὰς δὲ οὔ, ὡς εἶναι we νὰς, καὶ μάτην ἡτοιμασμένας ; Ναὶ πάσας" οὐδὲν γὰρ εἰκῆ τῶν παρὰ Θεοῦ γενομένων. Γαύτην δὲ, ὅ τί ποτε θήσεις τὴν μονὴν, ἔχοις ἄν εἰπεῖν ; Ἄρα τὴν ἐκετθεν ἀνάπαυσίν τε καὶ δόξαν τὴν ἀποχειμένην τοῖς nare
pendimus, pro impielate nimirum t
VII. Aqui, o dialectice et loquax, nonnihil te interrogabo : tu vero responde, ut inquiebat ille, quiad Job per turbinem gc nubes oracula edebatt9, Multene apud Deum Wr us sunt, quemadmo- dum Scriptura docet 30, an una tantum? Mule, inquies, non una Recte, Age vero, easne omnes impleri, an quasdam quidem, celeras autem. mi- nime, ut inanes el frustra paratas? Utique omnes. Neque enim a Deo quidquam temereatque incas- sum factum est. An porro hot quoque dicere queas,
οίοις (57), ἡ ἄλλο τι; Οὐκ ἄλλο τι, f, τοῦτο, ᾿Επειδὴ P quid landem sit hic mansio? Num requies et glo-
τοῦθ΄ (58) ὡμολογήσαμεν, κἄχετνο προσεξετάσωμεν᾽ "Eevi- πὶ τὸ, ταῦτας προξενοῦν τὰς μονὰς, ὡς o. ἐμὸς λόγος, ἢ οὐδέν » "Een. πάντως, Τί τοῦτο ; Τὸ διαφό- ρους εἶναι πολιτείας καὶ προαιρέσεις, καὶ inv ἀλ- λαχοῦ φέρειν χατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως, ὅπερ καὶ ὁδοὺς ὀνομάζομεν, Πάσας οὖν δδευτέον, V, τινας τῶν ὁδῶν, τούτων; KU «μὲν οἿὝν τε τὸν αὐτὸν, πα- αας (80). εἶ δὲ μὴ, ὅτι πλείστας: εἶ δὲ μὴ, τινάς" εἰ δὲ μηβὲ τοῦτο, μέγα κἂν εἰ μίαν διαφερόντως, ὡς qi μοι φαίνεται, Ὀρθῶς τοῦτο ὑπολαμδάνεις, Τί οὖν; Ὅταν ἀκούτῃς μίαν ὁδὸν εἶναι καὶ ταύτην στενὴν, τί σοι φαίνεται δηλοῦν ὁ λόγος ; Μίαν μὲν, διὰ τὴν ἀρετήν" μία γὰρ, κἄν εἰς πολλὰ σχίζηται" στενήν, δὲ διὰ τοὺς ἱδρῶτας, καὶ τὸ μὴ πολλοῖς. εἴναι
ria,quie beatis in ccelo recendita est,an quid aliud? Nihil aliud, quam hoc, inquies. De hoc igitur quando inter nos constat, illud insuper expenda- mus:Estne aliquid,quod nobis mansiones has con- ciliet, ut mea est sententia, an omnino nihil? Est sane, inquis. Quidnam hoc ? Hoc nimirum, quod diversa sint vivendi genera et instituta, ita tamen ut omnia sint fidei consentanea, quodque nos vias appellamus. Quid ergo? Hisne omnibus incedere necesse est,an quibusdam solum? Omnibus,si qui- dem unus atque idem hoc possil; sin riinus, com- pluribus; aut certe quibusdam, Quod si ne hoc quidem concedatur, amplum tamen, ut mihi vide- lur, fuerit, vel unica duntaxat eximie incidere,
βατὴν, ὡς πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ἐναντίων, καὶ ὅσοι διὰ c; Recte hoc existimas. Quid igitur? Cum audis viam
τῆς καχίας ὁδεύουσιν, Οὕτω κἀμοὶ owet, TÜ οὖν, ὦ βέλτιστε, εἴπερ τοῦτο οὕτως ἔχει, ὥσπερ τίνὰ πενίαν, καταγνῶντες τοῦ ἡμετέρου λόγου, πάσας τὰς ἄλλας ὁδοὺς ἀφέντες, πρὸς μίαν ταύτην φέρεσθε val ὠθεῖσθε τὴν διὰ λόγου καὶ θεωρίας, ὡς αὐτοὶ οἴεσθε (00), ὡς δὲ ἐγώ φημι, ἀδολεσχίας καὶ τερατείας ; Ἐπιτιμάτω Παῦλος ὑμῖν, τοῦτο πικρῶς ὀνειδίξων μετὰ τὴν ἀπ- ἀρίθμησιν τῶν χαρισμάτων, bw οἷς φησιν' Μή πάν- τὲς ἀπόστολοι; Μὴ πάντες προφῆται ; καὶ τὰ ἑξῆς.
wnam esse, eamque perangustam ?!, quid iis verbis significari putas? Unam sane esse, si vir- tutem spectes; hiec enim vnica est,licet in multas parles secetur; verum angustam propter sudores, et quia nona multis lerilur, si quidem multitu-. dinem eorum cogites, qui contrario ilinere per vitium gradiuntur. Ita mihi quoque videtur. Quid ergo cause est, vir optime, cum ita se res ha- beant, quod, ceteras omnes vias repudiantes, lanquam pauperiem, explosa nostra agendi ra-
tione, ferimini ac protrudimini omnes ad hanc unam, qu: per disputationes ac speculationes, ut ipsi pulatis, ut 494 aulem ego, nugas οἱ prastigias, teritur? Objurget vos Paulus, post graliarum enumeralionem acriter his verbis invehens : Num omnes apostoli? Num omnes prophete **'? et quae
sequntur. Θ΄, "Ἕστω δὲ, ὑψηλὸς, σὺ, καὶ ὑψηλῶν πέρα, καὶ ὑπὲρ τὰς νεφέλας εἰ βούλει, ὁ τῶν ἀθεάτων θεατὴς,
45 Jer, ix, 94,
49 Job xxxvi, 8. 30 Joan. xiv, 2.
IX. Esto autem : sis ipse altus et sublimis, et sublimibus sublirior,atque ipsis etiam nubibus,Si
3. Matth. vir, 13. 1 Cor. xir, 29.
42 ᾿λσεβέστερον. Deest in Reg.a,duobus Colb., p dem lumine spirituali splendorem haurientibus, et Or.
1. Nec Billius vertit.
456) Πολλαὶ μοναί, Mansiones mulla. « Non pro- pter locorum discrimina, » inquit Elias,« sed pro- pter domorum ordinem, Nam ut si unam domum una tantum lucerna splendore suo collustret, qui- libet seorsim lucem peculiarem percipit, quanquam
- lumen in multas laces non dividatur.Sic in futuro seculo universi hominesjusti recipientur eodem lo- €o et non separatim,singulis pro suo modo,et eo-
rationeque sibi conveniente gaudium ac leetitiam capientibus. » (57) Μαχαρίοις, Reg. bm, δικαίοις, « justis, » (58) ᾿Επειδὴ τοῦθ᾽, Reg. bm, et Or. 4, [ἐπειδὴ τοῦτο. f (89) Πάσας. Reg. bm, οἱ Or. 1, ἁπάσαςν (60) ὡς αὐτοὶ οἴταθε, Hoc dosunLjin] Regg.
€ ἽΝ
8. GREGORII THEOLOGI 3, ita oculorum ἡ m mot, wet nr degit s nas τῶν ἀκροατὴς, ὃ μέτα ᾿Ηλίαν μετάρσι
lor 35, post Eliam in sublime raptus 24, post Moysen Dei conspectione donatus 35, post Paulum in cis evectus 30 : quid tandem est, quod alios quoque unins diei momento sanctos fingis, οἱ theologos creas, eruditionemque ipsis yelut inspiras,et multa imperite doctorum ili facis?Cur aranea- rum telisinfirmioresillaqueas,ex eoque tibi scitum aliquid ac preclarum facere videris?Cur adversus fidem crabones excitas? Qur dialecticorum agmen nobis ex tempore producis, non aliter ac fabvlie olim, gigantes? Cur levissimos quosque viros, ac virorum nomine indignos, velut colluviem quamdam in unam voraginem
5,ac verborum illecebris y
Μωυσέα θεοφανείας ἠξιωμένος, καὶ μετὰ Παῦλον οὐράνιος" τί καὶ τοὺς ἄλλους αὐθημε-- βὺν πλάττεις ἁγίους, καὶ χειροτόνεῖς θεολόγως, καὶ οἷον ἐμπνεῖς τὴν παίδευσιν, xal πεποίηκας λυγίων ἀμαθῶν πολλὰ συνέδρια : Τί τοῖς ἀραχνείοις ὕρέ- σμασι (61) ἐνδεσμεῖς τοὺς ἀσθενεστέρους, ὡς δή τι σοφὸν καὶ μέγα ; Τί σφηκίας (02) ἐγείρεις κατὰ τῆς πίστεως ; Τί σχεδιάζεις pts διαλεκτικῶν ἀνέδοσιν, ὥσπερ οἱ μῦθοι πάλαι τοὺς γίγαντας p Τί τῶν dN- δρῶν ὅσον κοῦφον, καὶ ἄνανδρον, ὥσπερ τινὰ συρφε- τὸν, εἰς μίαν χαράδραν συναγαγὼν, xal κολακείᾳ πλέον θηλύνας, καινὸν ἐργαστήριον (03) ἐδημιούργτι- σας, οὐχ ἀσύόφως τὴν ἄνοιαν αὐτῶν ἐχχαρπούμενος, "αντιλέγεις καὶ τούτοις ; καὶ οὐδαμοῦ σοι τἄλλα τ
magis ac magis effeminans,novam ex ipsis impie- καὶ τὴδ γλῶτσαν Get δυναστεῦειν πάντως, καὶ E
tatis officinam condidisti, astute interim eorum amentia ad ulililatem tuam abutens, atque ex ea messem faciens? Num his refragaris? Num alia
κατέχεις τὴν ὦδινα τοῦ λόγου ; ἔχεις (04) xal ἄλλας ὑποθέσεις πολλάς τε καὶ φιλυτίμηυς" Ἐκεῖ τρέψον μετὰ τοῦ χρησίμου τὴν νόσον (05).
pra nihilo reputas? Num linguam tuam omnino do:ninari necesse est, nec tu parturientem sermonem reprimere poles?Habes etiam alia multa et honorifica disputalionis argumenta.Morbum hunc ad hzc
utiliter converte.
- X, Pythagora silentium, et fabas illas Orphicas insectare,recentemque horum verborum arrogan- liam : Ipse dizit. Platonis illeas impete, animo- rumque nostrorum in alia atque alia corpora migrationes et circuitiónes, et reminiscentias, ac denique non pulchros amores per pulchra corpora inanimum subeuntes.Epicuriimpium Numiniscon- Lemptum,elatomos, atque alienam philosopho vo-
luptatem exagita;Aristotelis prparcam et angustis
finibus circumscriptam 4935 Providentiam, et arti - ficium, mortales de anima sermones, alque humana dogmata confuta; Stoicorum supercilium, Cynico- rum ingluviem et circumforaneam levitatem inces- 86. Vacuum item,et plenum, ac quecunque illi de
Y. Βάλλε μοι Πυθαγόρου (66) τὴν σιωπὴν, καὶ τοὺς κυάμους τοὺς Ὁρφιχοὺς, καὶ τὴν περὶ τὸ, Αὐτὸς ἔφα, χαινοτέραν ἄλαζονείαν. Βάλλε gw Πλέτωνο: τὰς Ἰδέας (67), καὶ τὰς μετενσωματώσεις, καὶ περιόδους τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, καὶ τὰς ἀναμνήσεις, καὶ τοὺς o) κχαλοὺς διὰ τῶν καλῶν σωμάτων ἐπὶ ψυχὴν ἔρω-- τας ᾿Επικούρου τὴν ἀθείαν (08), καὶ τὰς ἀτόμους, καὶ τὴν ἀφιλόσοφον ἠδονήν" ᾿Αριστοτέλους τὴν pae χρολόγον Πρόνοιαν (09), καὶ τὸ ἔντεχνον, wal τοὺς θνητοὺς περὶ ψυχῆς λόγους, καὶ τὸ ἀνθρωπικὸν τῶν δογμάτων" τῆς Στοᾶς (10) τὴν ὀφρὺν, τῶν Κυνῶν (TL) τὸ λίχνον τε καὶ ἀγοραῖον, Βάλλε μοι τό κενὸν, τὸ πλῆρες τῶν ληρημάτων, ὅσα περὶ θυσιῶν (12), περὶ εἰδώλων, περὶ δαιμόνων ἀγαθοποιῶ, τε (73) xxl
*3IECor. xu, 4. *3IV Reg. τι, 11. 85 Exod. xxxi, 92, 96 [I Cor, xit, 4.
m m) pum Deest in duobus Regg., duobus
(62) Σφηχίας, « Crabrones, » id est « elhni-
C05. » . (63) ᾿Ἐργαστήριον, Coisl. 4, et Or. 1 addunl, ἀσεδείας, « Impielalis. » Sic legit Billius.
, (64) "Ἔχεις, etc. Ostendit Gregorius Eunomia- nis,plura alia ac honorifica esseargumen!a,ea sci- licet ex gentilium scriptis depromi possunt,
᾿ tum ut loquendi prurigini satisfaciant, tum ul sibi docirinz et eloquenliz nomen comparent.
ret. Vulgavit etiam animarum in alia ex aliis cor- poribus migrationem.Hoc autem dogma aPythago- ra acceperat Plato. 3. b :
(68) ᾿Επικούρου τὴν ἀθείαν. « Epicuri athei smum. » Deum negavit Epicurus.Summum bonum in voluptate ponebat, id est in absentia. omnium dolorum. Providentiam e rebus humanis sustu- lit.
(69) ᾿Αριστοτέλους τὴν μικρολόγον Πρόνοιαν. Aristoteles docuit ccelestia sola a Deo gubernari, non aulem humzna, utpole que sint parvi mo-
5) Τὴν νόσον, « Morbum hung;» loquendisci- D menti. Tradidit etiam animam non esse immorta-
licet ac contradicendi pruritum. .(66) Βυθλγόρου, ete, Pythagoras discipulis suis Silentium per quinquennium et ἃ fabisabstinenti:m ribebat. Cum autem interrogarentur de quo lam ipsias doctring dogmate, nihil aliud responde bant, quam, « Ipse dixit, »
7) Πλάτωνος τὰς ἰδέας, « Platonis ideas. 1d est,sinquit Billius.« rerum:quz fiunt exemplaria,» &eu « exemplares rerum formas. » In hoc erravit
Plato, quod ideas extra Deum statoebat, aiebatque Deum,in hiiac quasi exempla respicientem, res sen - ᾿ Sibiles condidisse.Przterea docebat idem philoso- phus nostrum scire, nihil aliud esse. quam remi - Disci,guasi animus noster imbutus esset hujusmodi cogaítione ac scienlia,antequamin corpus immigra-
lem
(70) τῆς Στοᾶς. Athenis erat « porlicus, » in quaZeno philosophus discipulos docebat, Unde hi losophi « Stoici» nuncupati sunt, qui antea a. Ze- none magistro « Zenonici » dicebantur.
1) Τῶν Κυνῶν᾽ Antisthenes primus novum hoc philosophie genus intzoduxit, Dicti sunt « Oyni- ci, » sive a Cynosarge gymnasio, in quo Anlisthe- nes profitebatur, sive a canina mordacilate,qua in hominum vitas nullo discrimine invehebantur.
(12) "Ἢ θυσιῶν. Or, 1, καὶ θυσιῶν, Comb., περὶ ϑυσιῶν,
(13) ᾿Αγαθόποιῶν τε, Reg. bim, et quo Colb., ἀγαθῶν zt, : bonis et malis. »
25 ORATIO XXVIII, — - χακοποιῶν, ὅσα περὶ μαντείας, θεαγωγίας Quyaqu- A qim, ἄστρων δυ' , ερατεύονται, Eb δὲ σὺ
ταῦτα μὲν ἀπάξιοῖς λόγου, ὡς μικρὰ τε καὶ πολλά-- xi ἐληλεγμένα, περὶ δὲ τὰ σὰ στρέφῃ, xal ζητεῖς πὸ ἐν τούτοις (14) φιλότιμον " ἐγώ σοι κἀνταῦθα (75) παρέξομαι πλατείας ὁδεὺς, Φιλοσόφει μοι περὶ κόσμου ἢ κόσμων, περὶ ὕλης, περὶ ψυχῆς, περὶ λογικῶν φύ-: σεῶν βελτιόνων τε καὶ χειρόνων (76), περὶ ἀναστάω σεως, κρίσεως, ἀνταποδόσεως, Χριστοῦ παθημάτων, "Ew τούτοις yàp καὶ τὸ ἐπιτυγχάνειν οὖν ἄχρηστον, καὶ τὸ διαμαρτάνειν (TT) ἀκίνδυνον, Θεῷ δὲ ἐντευξό- μεθα, νῦν μὲν ὀλίγα, μιχρὸν δὲ ὕστερον ἴσως τε- λεώτερον, ἐν αὑτῷ Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἢ ὅοξα εἰς τως αἰῶνας (78). ᾿Αμήν.
THEÓLOG!CA II.
36 diis, de sacrificiis, de simulaeris, de demonibus, tum beneficis, tum maleflcis, quecunque de divi- natione, de deorum el an:marum evocatione, ae postremo de vi et siderum vonissime dis- putant, Quod si m de his rebus, ut par- vis, ac sepe confulàtis, disputationem instituere recusas, in tuis vero versari gestis, iisque gloriam ac nominis celebritatem affectis : hic ego quoqne latissimum tibi eampum aperiam, De mundo vel mundis philosophare, de materia, de anima, naturis ratione praeditis, tam bonis quam mali resurrectione, de judicio, de premiis ac penis, de Christi eruciatibus. In hisenim argumentis, et scopum assequi vtile est, et aberrare minime peri-
culosum. A! vero cum Deo, in hac quidem vita parcius, aliquanto post autem fortasse plenius, com- mercium habebimus, in ipso Christo Jesu Domino nostro, cui sit gloria in sweeula, Amen,
(74) Ἐν τούτοις. Or. 4, ἐν λόγοις,
(15) Κἀνταῦθα, Reg. bm, καὶ ἐντεῦθεν,
(16) Βελτιόνων τε καὶ χειρόνων, Elias id « de bo- nis et malis angelis » exponit.
(77) Τὸ διαμαρτάνειν, εἴς, Scholium Regii codi- cis sic habet : '"A&ov ἀπορῆσαι, πῶς περὶ Χριστιανῶν ζητημάτων εἶπεν εἶναι ἀκίνδυνον περὶ ταῦτα διαμαρ- πεῖν " τὰ γὰρ πολλὰ τῶν ζητημάτων πρὸς τοὺς alpt- πικοὺς περὶ τούτων ἡμῖν" « Mirandum sane, cur di- xerit Gregorius periculosum non esse, si quis, in his questionibus, quz inter Christianos versantur, a aberret.Illze enim controversiz sunt, ut plu- rimum inter Catholicos el hereticos.»Conjicimus
lamen difficultatis nodum solvi posse, si vox 2i- αμαρτάνειν accipiatur, non pro «a scopo,a recta via aberrare,» circa quaestiones, quiin controversiam vocantur, quod semper periculosum est ; sed pro «spe frustrari,»circa eos quibuscum disputationes aggredimur,qui in erroribus obstinate perseverant, licet tum verbo,tum seriptis illorum error invicle
confutetur. Sic enim recte dicitur « minime peri- Praes » Leuvenklaivs hunc contextum sic red- idit
« Nam ut. in his est ulile prestare quod ic exspeclalioni voloque animi non sa-
periculo caret, »
Αἰῶνας. Reg, bm, el Or.4 addunt, τῶν αἰώνων.
(18)
AOTOZ KH' ΘΕΟΛΟΓΊΚΟΣ AEYTEPOZ, Περὶ θεολογίας (79). A^, Ἐπειδὴ (80) ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεο-
c
ORATIO XXVIII', THEOLOGICA SECUNDA. De theologia. 1. Quoniam sermone theologum repurgavimus,
λόγον, οἷόν τε εἶναι χρὴ διελθόντες, xal οἴστισι qo- cum illud exposuimus,el qualem eum esse,et apud συφητέον, xxl ἡνίκα, wal ὅσον " ὅτι ὡς οἷόν τε xaÜa- — quos, e! quando, et quatenus philosophari oporteal: ρὸν (81), ἵνα φωτὶ καταλαμδάνηται φῶς * καὶ τοῖς nam eleum quam maxime purum esse necesse est, ἐπιμελεστέροις, ἵνα μὴ ἄγονος ᾧ εἰς ἄγονον χώραν ut luce lucem percipiat, et apud studiosos, el di- ἐμπίπτων à λόγος wal ὅταν γαλήνην ἔχωμεν ἔνδον ligentes auditores orationem habere, 496 ne alio ἀπὸ τῆς ἔξω περιφορᾶς, ὥστε μὴ, καθάπερ οἱ λυτ- qui in sterilem lerram sermo indicens. sterilis πῶντες (82), τῷ πνεύματι διακόπτεσθαι " val ὅσυν quoque ipse sil 7 ; εἰ lum demum, cum ab externa- ἐχωρήσαμεν͵ fj χωρούμεθα, ᾿Επειδὴ ταῦτα οὕτω, xai rum rerum jactatione tranquillum animum habue- ἐνεώσαμεν ἑαυτοῖς θεῖα νεώματα (83), ὥστε μὴ rimus,ne, quod siugultientibus accidere solel, spi- σπείρειν ἐπ᾿ ἀχάνθαις, καὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ritus nobis interrumpatur ; ac deniue haclenus ὡμαλίσαμεν, τῇ Γραφῇ τυπωθέντες τε xal τυπώσαν- disserendum, qualenus vel ipsi concepimus, vel τες " φέρε, τοῖς τῆς θεολογίας ἥδη προσδῶμεν λό- ab alienis concipimur. Quoniam, inquam, haec ifa γοῖς, προστησάμενοι τοῦ λόγου τὸν Πατέρα, καὶ τὸν p se habenl, ac, ne super spinas seramns 38, nobis. YÜw, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, περὶ ὧν ὁ λόγος, ὥστε divina novalia novavimus *9. terrzeque superficiem τὸ μὲν εὐδοκεῖν, τὸν δὲ συνεργεῖν, τὸ δὲ ἔμπνετν "5 complanavimus 30, Scriptura virelicet sacra, tum μᾶλλον δὲ μίαν bx τῆς μιᾶς θεότητος γενέσθαι τὴν ipsi informati, tu n alios informantes : age, jam ad
31 Math. xni, 5 et seqq. 38 ibid, 7, 39 Jer. ιν, 3. 90 Isa, xsvitt, 25.
3 Alias XXXIV.Qui autem 28 erat, nunc96, — — e' auditori puritas necessaria est, « ut lux luce » Habita anno 380. percipiatur,ab iis scilicet «qui majorem curam at- (79) Περὶ θεολογίας, Sic editi, Eadem inscriptio- — lerinl, » τοῖς ἐπιμελεστέροις. Ὁ πὸ gaudet in plerisque codicibus. (82) Οἱ λυττῶντες. Bas , οἱ λύζοντες. ^ (80) Ἐπειδή, Qr. 1, ἐπειδέ [f. pro ἐπεὶ δέ]. (83) θετα νεώματα, Alludit profecto ad bec Je- (81) Καθαρόν. Coi]. 1, Or. 4, elc, καθαροῖς. rem. verba, 1v, vate nobis novae, et nolite befisius utramque vocem simu| admitlendam — serere super sp! » Alluditeiiam ad hac Isaia putat,qua admissa sic reddi: «ut purus puris au-. xxvi, 25: * Nonne cum adequaverit faciem Tibus sermonem infundat.» Utrique enim, oratori ejus, seret ». etc,
21 S. GREGORII THEOLOGI 38.
iheolegia sormones accedamus, Palrem, οἱ Ei- Ὥλαμψιν adi διαφωμέαν (85, xil. συναπτομένην, lium, et Spiritum Mnctam lA yer insti- διαιρετῶς, ὃ καὶ παράδοξον, - luimus, orationi ποβίγα p les, uL el Paler propensa erga nos voluniale sit, et Filius adjutri-- cem manum porrigat, et Spiritus vim suam afflet; vel, ut rectius loquar, unus ab una e di- vinitate ortus fulgor nos ἢ re conjunctim distinctus, ac distinctim conjunctus, id quod valde mi--
randum est.
Ti. Mibi porro in montem alacriter ascendenti?!, Β΄. ᾿Ανιόντι δέ μοι προθύμως ἐπὶ τὸ ὅρος, ἢ τό γε aut, nt verius dicam, ascendere proponenti simul ἀληθέστερον εἰπεῖν, προθυμουμένῳ τε ἅμα wal ἀγω-- ac li, illud propler spem, hoc propterim- νἱιῶντι, τὸ μὲν διὰ τὴν ἐλπίδα, τὸ δὲ διὰ τὴν cüé- becillitatem, ut nubem penetrem,ac cum Deo com- vezv. (85), ἵνα τῆς νεφέλης εἴσω γένωμαι (86), xal mercium habeam (Deus enim ita jubet) :si quis θεῷ συγγένωμαι (τοῦτο γὰρ χελεύει Θεός) * εἰ μέν τις Aaron est, comitem se ascensus praebeat, alque in. "Aapüw, συνανίτω, καὶ στηκέτω πλησίον, x&v ἔξω propinquo stel, etiam si extra nubem sibi manen- μένειν τῆς νεφέλης δέῃ, τοῦτο δεχόμενος, El δέ τις dum sit, zqui bonique consulens. Si utem Nadab Ναδὰδ, ἢ 'AGtoo, ἢ τῆς γερουσίας, ἀνίτω plv, ἀλλὰ quispiam, au Abiud, aul ex seniorum ordine, στηχέτω πόῤῥωθεν, xai τὴν ἀξίαν τῆς καθάρσεως, ascendat ille quidem, verum procul insislat, pro- Εἰ δέ τις τῶν πολλῶν καὶ ἀναξίων ὕψους τοιούτου xal purgationis suz merito ac dignitate. Si vero quis- θεωρίας, εἰ μὲν ἄναγνος πάντη, μηδὲ προσίτω, οὗ piam e vulgo, atque hujusmodi sublimitaje ac spe- xe (87) ἀσφαλές " εἰ δὲ πρόσκαιρα γοῦν (88) ἦγνι- culalione indignus, si quidem omnin impurus ac" σμένος, κάτω μενέτω, καὶ μόνης ἀχουέτω τῆς φωνῆς profanus sit, nullo modo accedat, neque enim ea καὶ τῆς σάλπιγγος, τῶν ψιλῶν τῆς εὐσεδείας |y res periculi expers est : si aulem sallem ad horz τῶν * καπνιζόμενόν τε τὸ ὅρος βλεπέτω (89) καὶ κατ- lempus purgatus, infra subsistat, ac solam vocem ἀστραπτόμενον, ἀπειλήν τε ὁμοῦ γεὶ θαῦμα τοῖς et buccinam, hoc est, nuda pielatis verba audial, ἀνιέναι μὴ δυναμένοις, Εἰ δέ τις θηρίον ἐστὶ movn- Montem etiam fumo circumfusum ac coruscantem ρὸν, xal ἀνήμερον, xal ἀνεπίδεκτον πάντη λόγων (90) cernat, terrore simul eosetadmirationeafficientem, θεωρίας xal θεολογίας, μὴ ἐμφωλευέτω ταῖς ὕλαις quibus ascendere minim licet. Quod si quis mala κακούργως καὶ χαχοήθως, ἵνα τινὸς λάδηται δόγμα- el seva bestia est, nec speculationis et theologiz τος ἢ ῥήματος, ἀθρόως (04) προσπηδῆσαν͵ καὶ σπαα ullo modo capax, ne, velut in silvis, versule ac ράξῃ, τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους ταῖς ἐπηρείαις ἀλλ᾽ malitiose latitet, ut impetu repente facto verbum — ἔτι πόῤῥωθεν στηκέτω, xal ἀποχωρείτω τοῦ ὅρους * aliquod, vel dogma rapiat, alque obtrectalionibus ἢ λιϑοδοληθήσεται, xal συντριδήσεται͵ καὶ ἀπολεῖται et calumniis saluberrimam doclrinam discerpal, κακῶς κακός * λίθοι γὰρ τοῖς θηριώδεσιν, ol ἀληθεῖς verum longius adhuc consistat, atquea monte rece- λόγοι καὶ στεῤῥοί, Εἴτε πάρδαλις εἴη, συναποθνησαέ-- dat : alioqui lapidibus opprimelur, et obterelur, C τω τοῖς ποικίλμασιν " εἴτε λέων ἁρπάζων xal ὡρυό-- malusque male perdelur 33, 497 (Lapides enim μένος, καὶ ζητῶν ἤντινα βρῶσιν ποιήσεται τῶν ἧμε- sunt belluinis hominibus veri ac solidi sermones.) τέρων ψυχῶν ἢ λέξεων " εἴτε σῦς καταπατῶν τοὺς xx-
Sire pardus sit, simul cum variis suis nolis el ma- tulis moriatur35: sive leo rapiens el rugiens, ac querens quamnam animarum aut dictionum no- slarum devoret 54; sive porcus, egregias et pellu- cidas veritalis margaritas conculcans ?5; sive lupus Arabicus 35 et peregrinus, aut etiam his, quoad so- phismala et captiosas dispulationes, acutior ; sive vulpes?! hoc est, versuta quedam anima, fideque an- cipiti prodita, et pro lemporum varielate alia atque Alia;novamque subinde, ut id rebus suis conducere arbitratur,formam assumens,quam mortua et feti- dacorporanutriunt, aut humilesvinecs, cum ad altas
Job. τε καὶ διαυγεῖς μαργαρίτας τῆς ἀληθείας" εἴτε Moe ᾿Αραδικὸς (99) xai ἀλλόφυλος, ἢ xal τούτων ὀξύτερος τοῖς σοφίσμασιν * εἴτε ἀλώπηξ, δολερά τις ψυχὴ xal ἄπιστος, xal ἄλλοτε ἄλλη τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμμορφουμένη, ἢν νεχρὰ τρέφει καὶ ἀδῳδότα σώματα, ἢ ἀμπελῶνες μιχροὶ, τῶν μεγάλων διαπεφευγότων " εἴτε τι ἄλλο τῶν ὠμοδόρων, καὶ ἀποδλήτων τῷ νόμῳ, καὶ οὐ καθαρῶν εἰς βρῶσίν τε xal ἀπόλαυσιν, Βούλεται γὰρ τούτων ἀποχωρήσας ὁ λόγος, οὕτω πλαξὶ στεῤῥαῖς καὶ λιθίναις ἐγγράφεσθαι, καὶ ταύταις ἀμφοτέρωθεν, διά τε τὸ φαινόμενον τοῦ νόμου, xal τὸ κρυπτόμενον " τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς (99)
aspirare nequeat; sive denique aliud quoddam crudivorum animal, legisque edicto rejectaneum, 51 Exod.xix, 24.32 Matth xxi, 41 53 Jer.xiri,23,34 [ Petr.v,8.35 Matth. vi,6.36 Habac.1,8.37Cant.r1,15.
(84) 'Ενικῶς διχιφουμένην, etc. « Conjunctim di- slinctus,ac distinctim conjunclus, » id est, «sicut unus permanel,etiamsi distinguatur, ila quodam- modo. distinguitur, etsi cohereat. »
(85) ᾿Λσϑένειαν, Or. 14, ἀλήθειαν, v veritatem, » et ad marg., ἀσθένειαν.
86) Γένωμαι, Reg. a, γενώμενος. [s Προαίτω, οὐ γάρ, Or. 4, προσιτέτω, οὐδὲ γάρ, Πρόσκαιρα γοῦν. «Saltem ad horz tempus.» voce significat Gregorius tempus el horam, lex a certis immunditiis abslinere ju-
bebat. Bill. : « leviter saltem. »
(89) Βλεπέτω, In nonnullis, βλέπων.
(90) Λόγων, Comb., λόγου.
191) ᾿Αθρόως, Comb., καὶ ἀθρόως.
(92) Λύκος ᾿Αραδικός, Alludit ad hec verba ἤδ- bacuc, 1, 8 : « Velociores lupis vespertinis, » In Septuaginta legitur : « lupis dnbie; » qui czete- ris robore et proceritate sunt crudeliores.
(93) Τὸ μὲν τοῖς xo4Aotc,elc. Bill. : sillis pleris- que, et humi manentilwus, hoc paucis, sursumque tendentibus, »
29 «αἱ κάτω μένουσι, τὸ δὲ ποῖς δλίγοις xal ἄνω φθά-.
νοῦσιν,
et lapideis tabolis inscribi, idque utrinque, quod
ORATIO XXVIII. — THEOLOGICA II.
30 A nec purum, ul iis et vesci et frui liceat, Vult enim
nostra doctrina ab his abscedere, atque ita solidis nimirum Iex partim perspicua partim abdita οἱ
abstrusa : illud quidem plerisqne ad radices montis subsistentibus, hoc aulem paucis in montem as-
cendentibus. τ΄, τί τοῦτο ἔπαθον, ὦ φίλοι, καὶ μύσται, καὶ τῆς
Ill. Verum quid mihi accidit, o amici,ac iisdem
ἀληθείας συνερασταί ; "'Expryow (04) piv, ὡς Θεὸν sacris initiati, ejusdemque veritatis studiosi? Cur- καταληψόμενος, xal οὕτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ ὅρος, καὶ rebar hoc animo, quasi Deum percepturus,sicque τὴν νεφέλην διέσχον, εἴσω γενόμενος ἀπὸ τῆς ὕλης in montem ascendi,ac nubem penelravi, a maleria καὶ τῶν ὑλιχῶν, καὶ εἰς ἐμαυτὸν, ὡς οἷόν τε, συστρα- rebusque maleria constantibus reductus, alque in φείς, Ἐπεὶ δὲ προσέδλεψα, μόλις εἴδον Θεοῦ τὰ ὀπί- meipsum, quoad ejus fleri poterat, collectus. Ut σθια (95) * καὶ τοῦτο, τῇ πέτρᾳ σκεπασθεὶς, τῷ σαρ- aulem oculorum aciem a4jeci, vix lioc eliam sum χωθέντι δι' ἡμᾶς Λόγῳ (96). Καὶ μικρὸν διαχύψας, conseculus, ut Dei posteriora cernerem 3$, idque ob τὴν πρώτην τε xal ἀκήρατον φύσιν, καὶ ἑαυτῇ, petra, hoc est, Verbo nostrz salutis causa incar- λέγω δὴ τῇ Τριάδι, γινοσκομένην, xal ὅση τοῦ πρώ- nalo, conteclus.A!que aliquantum prospiciens,non που καταπετάσμοτος εἴσω μένει, καὶ ὑπὸ τῶν χε- primam illam et purissimam naturam, sibique ipsi, ρουδὶμ. συγκαλύπτεται (9T), ἀλλ᾽ ὅστ, τελευταία xal id est Trinitali.notam, queque primo velo obtecta εἰς ἡμᾶς φθάνουσα, Ἡ δέ ἔστιν͵ ὅσα (98) ἐμὲ qwó- — manel, et a cherubim obtegilur, conspicatus sum. exei, ἣ ἐν τοῖς κτίσμασι, wal τοῖς ὑπ᾽ αὑτοῦ προῦε- — verum postremam atque ad nos pertingentem, Ea δλημένοις καὶ διοικουμένοις μεγαλειότης, ἣ, ὡς ὁ θεῖος, P autem est,ut quidem ipse coguilione assequor,ma- Δαβὶδ ὀνομάζει, μεγαλοπρέπεια, Ταῦτα γὰρ Θεοῦ τὰ — jestas illa,vel,ut. David appellat, magnificentia 39, ὀπίσθια (99), ὅσα μετ' ἐκεῖνον balvoo γνωρίσματα, qui in rebus ab eo creatis productisque el guber- ὥσπερ αἱ oxaü' ὑδάτων ἡλίου axial xal εἰκόνες ταῖς natis elucet. Dei quippe posteriora sunt ea,quz post. σαϑραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἤλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτὸν eum exstiterunt. nobisque ipsius lumen declarant, προσδλέπειν (1) οἷόν τε͵ τῷ ἀκραιφνεὶ τοῦ φωτὸς νικῶντα — non secus videlicet ac solis in aquis umbrz alque τὴν αἴσθεσιν, Οὕτως οὖν θεολογήσεις, κἂν ἧς Μωσῆς, simulacra infirmisoculis solem reprzsentant,quan- xai Φαραῶ Bebe κἂν μέχρι τρίτου (3) κατὰ τὸν Παῦλον, doquidem eum obtueri non possumus, ulpole qu! οὐρανοῦ φθάσῃς xal ἀχούσῃς ἄῤῥητα ῥήματα " κἂν ὑπὲρ lucis puritate 498 sensum omnem superat. Ad ἐχείνους (8) γένῃ, ἀγγελιχης τινος ἢ ἀρχαγγελικῆς στά- — hunc ilaque modum theologi munus obibis,quam ctc τε καὶ τάξεως ἠξιωμένος, Κἂν γὰρ οὐράνιον (4) vis etiam. Moyses sis, Deusque Phoraonis&o,quam- ἅπαν, κἂν ὑπερυυράνιόν τι, καὶ πολὺ τὴν φύσιν DynAd- — vis ad teriium usque celum, instar Pauli *,abre- τερον ἡμῶν f, xal ἐγγυτέρω Θεοῦ, πλέον ἀπέχει Θεοῦ — ptus fueris,alque arcana verba audiveris; quamvis xal τῆς τελείας καταλήψεως, ἢ ὅσον ἡμῶν ὑπεραίρει τοῦ etiam supra illos evectus, angelicam quamdam aut συνθέτου, xal ταπεινοῦ, καὶ χάτω βρίθοντος χράματος, archangelicam sedem et ordinem sis consecutus. Creatum enim omne, sive coleste sive superccleste, licet sublimiori quam nos nalura preditum, Deoque vicinius, longiori lamen intervallo a Deo, ac plena illa el absoluta cognitione distat, quam. quo compositam hanc nostram, et abjectam alque humi vergentem massam superat. A'. ᾿Αρχτέον οὖν οὕτω πάλιν " Θεὸν νοῆσαι piv, C — IV Esto igitur hoc allerum orationis exordium, χαλεπόν * φράσαι δὲ͵ ἀδύνατον, ὥς τις τῶν (5) παρ᾽ Deum intellectu percipere diíficileest:eloqui autem Ἕλλησι θεολόγων ἐφιλοσόφησεν, οὐκ ἀτέχνως ἐμοὶ impossibile, ut profanorum theologorum quidam
δοκεῖ, ἵνα καὶ κατειληφέναι δόξῃ τὸ χαλεπὸν εἰπεῖν, κοὶ διαφύγῃ τῷ ἀνεκφράστῷ τὸν ἔλεγχον. ᾿Αλλὰ φράσαι μὲν, ἀδύνατον, ὡς à ἐμὸς λόγος “ νοῆσαι δὲ, w. Τὸ μὲν γὰρ νοηθὲν, τάχα ἂν λόγος ϑηλώσειεν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ᾽ ἀμυδρῶς γε τῷ pi πάντη τὰ ὦτα διεφθαρμένῳ, καὶ νωθρῷ τὴν διά- 38 Exod. xxxur,23. 39 Psal. vm, 3. 0 Exod.
194) "Expryov. Reg. a, tres Colb. οἱ Or. 1, εἴχον, Sic etiam videlur legisse Leuv., qui vertit : e kuimus erat Deum comprehendere, » elc.
. (85) Τὰ ὀπίσθια Schol. : Οἰκονομίαν * « Incarna- lionem. »
Λόγῳ, Reg. à, θεῷ Λόγῳ.
ped Hoc propitiatorii velamen,de quo Exod.xxvi,31, significat in sensu Gregorii pro- hibitionem contemplationis summze illius natura.
(98) “σα, Reg. a, ὡς.
(99) Τὰ ὀπίσθια, Quemadmodum « facies Dei» substantiam οἱ deitatem, mundi creatione priorem, p posteriora » creationem et Providentiam in-
docuil, meo quidem judicio, non incallide, nempe vut ex eo quod intellectu difficilem affirmat,opinio- nem hominibus afferat, se eum cognitione perce- pisse;ex eo autem quod nullis verbis eum explicari posse ait, hoc agat, ne inscitia sua prodi alque convinei queat.Ego vero ita potius dicendum cen-.
vi, 1. € Il Cor. xir, 2.
(1) Προσδλέπειν. Reg. a, βλέπειν, (2) Τρίτωυ, Comb., τοῦ alo, Reg. bm,
"
τοῦ, duo Colb. et Or. 1,
D (4) κἂν γὰρ οὐράνιον, ete. Id intelligit Elias de
« ccelo, » et de « angelis, » qui super ccelos sunt.
(δ) “Ὡς τις τῶν, etc. Plato hic intelligitur, qui
in Tímao ila habet : Τὸν μὲν οὖν ποιττὴν καὶ mz-
à πανθὸς εὑρεῖν τὸ ἔργον, καὶ εὑρόντα εἰς
ἔχειν, Quod. Tullius lib. De uni -
versitate sic reddit : « Illum quide paren-
lem hujus universitatis invenire difficile est, et, cum jam inveneris, indicare in vulgus, nefas. »
31 8. GREGORIT
complexus fuerit, id quoque fortasse sermone de- clarare queat, si ne mediocriler quidem,at obscure, modo auditorem nactus sit non omnino surdum tardique et stupidi ingenii. At rem tantam animo comprehendere,omnino impossibile est, non 1nodo ignavis οἱ languidis, deorsumque vergenti- bus, sed magnis etiam el excelsis viris Deique amore przditis, ac morlalibus perzeque omnibus, quibus ad veri cognitionem caligo hzc et carnis
THEOLOGI
νοιαν, Τὸ δὲ τοσοῦτο (6) E δεῖν, πάντως ἀδύνατον wal ἀμήχανον, μὴ ὅτι τοῖς χαταδεδλαχευμένοις (T) xal κάτω νεύοοσιν͵ ἀλλὰ καὶ ποῖς λίαν blot: τε καὶ φιλοθέοις, καὶ ὁμοίως πάσῃ, γεννητῇ (8) φύσει, καὶ οἷς ὁ ξόφος οὗτες. (A καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον, πρὸς τὴν τοῦ : κατανόησιν * οὐκ οἵδα δὲ (9), εἰ μὴ xal ταῖς ἀνωτέρω, καὶ νοεραῖς φύσεσιν * at, διὰ τὸ πλησίον εἶναι Θεοῦ, «αὶ ὅλῳ τῷ φωτὶ καταλάμπεσθαι, τυχὸν ἂν καὶ tonc νοῖντο, εἰ χαὶ μὴ πάντη, ἀλλ᾽ ἡμῶν to τελεώ- τερόν τε καὶ ἐκτυπώτερον, καὶ ἄλλων ἄλλαι πλεῖον ἢ ἔλαττον͵ κατὰ τὴν ἀνυλυγίαν τῆς τάξεως,
erassities tenebras offundit. Atque haud scio an hoc quoque sublimioribus illis et intelligentibus na- luris, negatum non sit; quz quia Deo. propius junctee sunt, ac toto illa splendore collucent cernere utique fortasse queant, si non prorsus, ac certe plenius quam nos et solidius, atque alic aliis, pro cu
jusque ordine, vel uberius, vel parcius.
V. Sed de hac re hic sit finis.Quod autemad nos & attinet, non pax tantummodo Dei exsuperat omnem mentem et cognitionen: €, nec quaecunque iis, qui justitiam coluerint, A99 in divinis pollicitationibus recondila sunt,quie nec oculis cerni, nec auribus excipi,nec animo cogilari ac perspici??, nisi Lenuis- sime, possunt,nec exacta el absoluta rerum crea- larum cognitio (nam h»rum quoque te solas um- bras tenere haud dubites, cum Scripturam ad hune modum loquentem audieris: Videbo celos,opera di- fitorum tuorum lunam et stellas **, eamque,quae ipsis inest, firmam et stabilem rationem, perinde seilicet atque in hac vila ea minime videns sed ali quando perspecturus) : sed multo magis natura illa his sublimior, et ex qua liec originem traxe- runt,captum omnem et comprehensionem superat. Nec vero hiec verba ita accipi velim, quasi percipi non posse dicam,quod sit Deus, sed quid, et quale sit. Neque enim inanis est pradicatio nostra, nec vana fides nostra impietatis et calumniz argumentum trahas, ac nobi: les). Plurimum namque interest, certo tibi persuade: tum habeas.
VI. Etenim quod Deus sit, ac princeps quedam Causa,quee res omnes procrearit,atque conservet, tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent; illi, dum rebus in aspectum cadentibus aciem affigunt, eas- que et pulchre fixas et stabiles esse, et progredi, atque immote,u! ila dicam, moveri volvique pers- piciunt: hzc autem,dum per res oculis subjectas,
E. Τοῦτο μὲν οὖν ἐνταῦθα κείσθω * τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐχ ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ μόνον ὑπερέχει πάντα νοῦν καὶ κατάληψιν, οὐδὲ ὅσα τοῖς δικαίοις ἐστὶν ἐν bre γελίαις ἀποκείμενα, τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς (10) ὁρατὰ, μήτε ὡσὶν ἀκουστὰ, μήτε διανοίᾳ θεωρητὰ, κατὰ με΄ xpiw γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς χτίσεως ἀχριδὴς (καὶ γὰρ καὶ ταύτης πείσθητι τὰς σκιὰς ἔχειν μό- νον, ὅταν ἀκούσῃς " ᾿Ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην χαὶ ἀστέρας͵ «αὶ τὸν ἔν αὐτοῖς πάγιον λόγον * ὡς οὐχὶ νῦν ὁρῶν, ὀψό- μένος δὲ ἔστιν ὅτε) " ἀλλὰ πολὺ πρὸ τούτων, ἡ ὑπὲρ ταῦτα͵ καὶ ἐξ ἧς ταῦτα, φύσις ἄληπτός τε καὶ dme. ρίληπτος * λέγω δέ, oby ὅτι ἔστιν, ἀλλ" ἤ τις ἔστιν, Οὗ γὰρ κενὸν (14) τὸ κήρυγμα ἡμῶν, οὐδὲ ματαία ἡ πί- στις ἡμῶν, οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ὃ δογματίζομεν (μὴ mde λιν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἀθείας λάδῃς ἀρχὴν καὶ συκοφαντίας, xal κατεπαρϑῇς ὡς (19) ὁμολογούντων τὴν ἄγνοιαν), Πλεῖστον γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι πε- πεῖσθαι, τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι.
; nec id est, quod astrumus (ne rursus id quod probe candideque diximus, im
is, ut ignorantiam confitentibus, arroganter insul- as aliquid esse, an,qaid tantem illud sit, comper-
C'. Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν, xal τὴν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεχτιχὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδά- σκαλος͵ καὶ ὁ φυσικὸς νόμος" ἡ μὲ, τοῖς ὁρωμένοις προσδάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς͵ καὶ ὁδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵνα οὕτως εἴπω, κινουμένοις καὶ q- ρομένοις * ὁ δὲ, διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων, τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος, Πῶς γὰρ ἂν καὶ
ac Tecto ordine collocatas, auctorem earum certo Ὀὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ θεοῦ τὰ πάντα υπυΐδεπι γαιἰοείπαπάο assequilur.Quonam enim mO- καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος ; Οὐδὲ γὰρ κιθάραν
do universa hzec rerum moles vel productaunquam Tuissel, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum
Δ philip. iv, 7. 9 1Cor. 1,9. Ps. vn, 4. Mnmin. Regg. a, bm εἰ Or. 4, τοιοῦτο,
(1) Καταδεδλακευμένοι-, Duo Colb, Or. 4 et
da χατεδλακευμένοις,
) Γεννητῇ, Reg. ἃ et Or. 1, γενητῇ.
δ 3a δέ, Sic gii et Colbertini plures. Deest. δὲ ἴπ ed.Nullum ce:te est dubium,quinangeli Deum videant, eumque visuri sint. homines, cum cler-
Js adipiscentur.
τις ὁρῶν κάλλιστα ἤῥῥκημένην, xal τὴν ταύτης shape μοστίαν καὶ εὐταξίαν ἢ τῆς κιθαρῳδίας αὐτῆς
55 [ Cor. xv, 14,
(40) Τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς, etc. Observat Elias Cre- tensis hiec Apostoli verba mutuala fuisse ex apo- crypho libro, qui ab Elia propheta scriptus dici- tur. Quidni potius desumpta ex Isai Lxiv, 4, « oculus nou vidit, » elc.
(11) Kevév. Par. καινόν, « nova. »
(12) Kai κατεπαρῆῃς ὡς, elc. Id est, « et adver- sum.nos insurgas, quasi nos profiteamur ignora- re an sit Deus. »
33 ORATIO XXVIII.
EM E τὸν τῆς κιϑέρας δημιουργὸν, «al
τὸν κιθαρξὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμετται τῇ διανοίᾳ, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν " οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητιχὸν δῆλον, xai τὸ κινοῦν, xal τηροῦ) τὰ πεποιημένα, xlv μὴ διανοίᾳ περιλαμδάνηται " καὶ λίαν ἀγνώμων, ὁ μὴ μέχρι τούτων προϊὼν ἔκουσιως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἐπόμενος ἀποδείξεσιν " ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο εἶναι Θεὸν, ὅπερ ἐφαντάσθημεν, ἢ ἀνετυπωσά-. μεθα, ἢ λόγος (13) ὑπέγραψεν, Εἰ δὲ τις ἐν περινοίᾳ τούτου ποτὲ (44) xdv bg ποσὸν ἐγένετο, τίς ἢ ἀπό-: δειξις ; τίς οὕτως εἷς ἔσχατον σοφίας ἀφίκετο ; τίς τοσούτου χαρίσματος ἐξιώθη, ποτέ ; τίς οὕτω τὸ στό- μα τῆς διανοίας ἤνοιξε, καὶ εἴλκυσε Πνεῦμα, ἵνα τῷ τὰ πάντα ἐρευνῶντι καὶ γινώσκοντι, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ͵ Πνεύματι, Θεὸν καταλάδῃ, καὶ μηκέτι τοῦ πρόσω δέηται, τὸ ἔσχατον ὀρεχτὸν ἔχων ἤδη, καὶ εἰς ὃ πᾶσα σπεύδει καὶ πολιτείά τοῦ ὕψηλου καὶ διά-
vox;
ἡ gomento id probabit? Ecquis enim eo sapienlim pi aruit, ac Spiritum attraxit 46, ut Spiritus omnia perserutantis, ope atque adjumento, Dei naturam comprehenderit, nec jam progredi necesse habeat, utpote qui extremum illud appelendum jam habeat, ad quod ommis
conseculus est? Ecquis os mentis ita aj atque eliam Dei profunda cognoscenti: vlteri sublimium virorum et vila et cogitalio contendit?
Z'. Τί γάρ ποτε ὑπολήψῃ τὸ θεῖον, εἴπερ ὅλαις (15) ταῖς λογικαῖς πιστεύεις ἐφόδοις (46] ; 4 πρὸς τί σε ὁ λόγος ἀνάξει βασανιζόμενος (17), ὦ φιλοσοφώτατε σὺ, καὶ θεσλογιγώτατε, καὶ χαυχώμενε εἰς τὰ ἄμετρα - Πότερον σῶμα ; καὶ πῶς τὸ ἄπειρον, καὶ ἀόριστον, χαὶ ἀσχημάτιστον͵ xai ἀναφὲς, καὶ ἀόρατον ; ἤ xal ταῦτα σώματα ; “Ὦ τῆς ἐξουσίας 1 οὐ γὰρ αὑτὴ φύ- σις . B σῶμα μὲν, οὐχὶ ταῦτα δὲ ; "D τῆς παχύτητος (18}} ἵνα μηδὲν πλέον ἡμῶν ἔχῃ τὸ Θεῖον. Πῶς γὰρ σεπτὸν (49), εἰ περιγραπτόν ; ἢ πῶς φεύξε-- ται τὸ ἐκ στοιχείων συγκεῖσθαι, καὶ εἰς αὐτὰ πάλιν ἀναλύεσθαι, J| καὶ ὅλως λύεσθαι ; Σύνθεσις γὰρ, ἀρ- χὰ μάχης * μάχη 8, διαστάσεως * ἡ δὲ, λύσεως " λύ- wu δὲ ἀλλότριον πάντη Θεοῦ, καὶ τῆ. πρώτης φύ- σεως, Οὔχόον διάστασις, ἵνα μὴ λύσις " οὐδὲ μάχη, ἵνα μὴ διάστασις " οὐδὲ σύνθεσις, ἵνα μὴ μέχῃ " θιὰ τοῦτο οὐδὲ σῶμα. ἵνα μὴ σύνθεσις, "Ex τῶν το- λευταίων Ἐπὶ τὰ πρῶτα ὁ λόγος ἀνιὼν, οὕτως ἴστα- ται,
— "THEOLOGIA II. 84
^ naturam protulisset, atque conservaret? Quemad-- modum enim quispiam citharam pulcherrime eon- fectam et elaboralàm conspiciens, ejusque concin nitatem et constitutionem, aut etiam ipsius cithara cantum audiens, nihil aliud. quam ipsum citliarze conditorem et cilharedum mente reputat,atque ad eum cogitatione fertur,etiamsi de facie ignotum : eoden quoque modo nobis,is, qui res effecit, effe- tlaique movebalque conservat, manifestus est, etiamsi menle minime comprehendatur. Ac nimis profecio hebes et stolidus. est, quisquis non huc- usque sponte sua progreditur, naturaliumque de- monstrationum vestigiis insislit: atque adeo hoc sibi persuadet, ne id quidem Deum esse, quod vel 8. imagine quadam animi coneepimus, vel informavi- mus, vel oralionis 00 penieillo utcunque descri- psimus. Quod si quis unquam cogitatione Deum quoquo modo comprehendit, quonam,obseero, ar- erveniL? Ecquis unquam tantam gratiam divinitus
VII Quid euim tandem Deum esse censebis, si argumentis a ratione pelitis fidem omnino habes? Aui quo tandem te subvehet luec disputatio, si ac- curatius examinelur Te,inquam, appello, qui phi- losophi- ac theologie principatum tibi vindicas, atque in immensum gloríaris.An corpus eum esse dices? Quonam ergo modo immensus, infinitus, fi- gurz expers est,ac denique ejusmodi,ut nec langi, mec oculis cerni queat? An hiec quoque in eorpora caduul? O licentiam! Non enim hec corporum nà- lura est.An corpus quidem esse slalues,immensum
C vero, atque infinitum, cseteraque hujus generis esse negabis? Ὁ crassitiem! ut ulla re Deus nobis pre- stel.Quid enim afferri potest, cur colatur atque ado- retur, si cireumscriptus est? Aut quid cause esse dicemus, quin ex elementis conflatus sit, alque in eadem denuo redigalur, aut etiam prorsus inler- eal ? compositio quippe pugne initium est, pugna autem dissidii, dissidium solutionis : solutio porro
nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit, Quocirca nullum dissidium aduittendum est, ne solutio consequatur: nec pugna, ne dissidium oriatur:nec composilio, ne pugna exsistat-Ac proinde ne cor- pusquidem esl,ne alioqui compositum quidem eum necesse sil.Sic ab extremis ad prima recurrens ora-
lio insistit.
H', Πῶς δὲ xl σωθήσεται τὸ διὰ πάντων διήχειν, xal πληροῦν τὰ πάντα Θεὸν, κατὰ τὸ, Οὐχὶ τὸν οὖς piv καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ ; λέγει Κύριος" καὶ, Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωχε τὴν οἰκουμένην, εἰ τὸ μὲν περιγράφοι (30), τὸ δὲ περιγράφοιτο ; Ho γὰρ διὰ κενοῦ χωρήσει τοῦ παντὸς, xal τὰ πάντα οἴχήσε-
D VIII. Jam vero quoraodo illud tueri ροιϊογίπηυδ, quod ait Scriplura, Deum omnia pervadere atque implere, juxta illud : Nonne calum et terram ego impleo? dicit Dominus 9; et, Spiritus Domini re- plevitorbem terrarum 9; si Deus partim circum- scribat, partim circumscribatur? Aut enim per ya-
Ab Ps.cxvum, 131. 471 Cor. n, 10. 49 Jer. xxm, 94. 49 Sap. 1, 7.
(13) Λόγος. Hic Elias «rationem,» non « sermo- nem » intelli (14) ποτὲ, Deest in Or. 1. 15) θλαις, Coisl. 3 et Or. 1, ὅλως, «omnino.» - ἢῥ)᾽ ἐφόδοις, Coisl. 4, ὁρμαῖς, — M1) Βασανιζόμενος, Coisl, 2, βιαζόμενυς. 48) "0 τῆς ἐξουσίας... ὦ τῆς mayotnras! 516
Coisl. 1. Deest ὦ in ed.
419) πῶς γὰρ σεπτόν, elc. «Quomodo enim eum colamus,si circumscribi polest? Aut quomodo con- cedere detrectabimus, eum ex elemenlis confla- tum esse,atque in eadem denuo redigendum, de nique prorsus interiturum. 2 ,
(20) Περιγράφοι. Reg. ἃ, περιγράφει.
35 cuam universitalem grassabitur,et res. tob ut sic Deus contumelia afficiatur, nim: rum ot qui corpus sit,et iis quz procreavit careat: aut corpus in corporibus erit,id quod fieri non po- lest : aut implicabitur, el oppone!ur, quemadmo- dum ea,quip liquiditate predita sunt, 501 inter se miscentur; atque alia secabil,et ab aliis rursus se- cabitur,quod ipsis etiam Epicuri atomis absurdius et anilius est; sicque nobis collabetur, nec corpus, nec solidi quidquam habebit Lic dispulatio, qua torpus Deo Iribuere conamur. Quod si eum corpus materi expers esse conlenderint, si qui- dem quintum illud, ut nonnulli censuerunt, et in orbem volubile; sit sane corpus quoddam quintum, eta materia semoltum,atque eliam,si ipsis i'a col- libuerit, incorporeum; quandoqvidem ila sermone
8. GREGORII THEOLOGI omnes nobis A «x ἡμῖν, ἵν᾽ ὑδριοθῆ, θεὸς, καὶ σῶμα
οὐκ ἔχων ὅσα πεποίηκεν " ἢ σῶμα ἐν σώμασι ἕστα ὅπερ ἀδύνατον " ἢ πλακήσεται καὶ ἀντιπαρατεθήσε- ται, ὥσπερ (34) ὅσα τῶν ὑγρῶν μέγνυται " καὶ τὸ μὲν τέμνει, ὑπὸ δὲ τοῦ τμηθήσεται, ὃ xal τῶν "Eme χουρείων ἀτόμων ἀτοπώτερόν τε καὶ
pov (29) * καὶ οὕτω διαπεσεῖται ἡμῖν, καὶ σῶμα oby ἕξει, οὐδὲ mni τινα ὃ περὶ τοῦ σώματος i. . Εἰ δὲ ἄυλον φήσομεν, εἰ μὲν τὸ πέμπτον, ὡς τίσιν Dots QM), καὶ τὴν κύκλῳ φορὰν φερόμενον ᾿ ἔστω μὲν ἄυλόν τ: καὶ πέμπτον οῶμα, εἰ βυύλογται δὲ; καὶ ἀσώματον, κατὰ τὴν αὐτήνομον αὐτῶν τοῦ λόγου φος piw καὶ ἀνάπλασιν " οὐδὲν γὰρ νῦν περὶ τούτου Buol- aot (38). Κατὰ τί δὲ τῶν κινουμένων ἔσται καὶ φε- ρομένων, ἵνα μὴ λέγω τὴν ὕδριν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς πεποιημένοις ὁ πεποιηκὼς χινηθήσεται, καὶ τοῖς gt-
comparati sunl, ul pro arbitrio in omnem parlem p ρομένοις ὁ φέρων, εἴ γε xal τοῦτο δώσουσι ; Τί δαὶ
sese versent, ac quidvis effingant; nihil enim hac de re in praesentia cum illis allercabor. Ceterum. quo landem in genere erit earum rerum,quie motu cienlur et agilantur,ut interim taceam ,quam gra- vus sit contumeli:, asserere, Creatorem eodem,quo res ab eo crealas, motu incitari, atque eum, cujus vi ac numine res condit: volvuntur, si tamen hoc eliam daturi sunt, eodem modo cum iis volvi ac circumferri? Quzro etiam, quidnam sit quod uni-
τὸ (86) τοῦτο πάλιν κινοῦν ; τί δὲ τὸ πᾶν κινοῦν ; χἀκεῖνο τί ; καὶ τί πάλιν ἔκεῖνο; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρονν Πῶς δαὶ οὐκ ἐν τόπῳ πάντως, εἴ γε φερόμενον ; Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ τὸ πέμπτον φήσουσιν, εἰ μὲν
λικόν " πόθεν ὅτι ἄγγελοι (31) σώματα, καὶ τίνα ταῦ- τα καὶ πόσον (38) ὑπὲρ ἄγγελον εἴη Θεὸς, οὔ λει- τουργὸς ἄγγελος ; Εἰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, πάλιν εἰσήχθη σωμάτων ἐσμὸς ἀλόγιστος, καὶ φλυαρίας βυθὸς, τς: δαμοῦ στῆναι δυνάμενος,
versum hoe moveat? Quidnam vero quod vicissim illud moveat, ac rursum a quo illud movealur! Eo demque modo in infinitum progrediar. Qui etiam fieri potest, ut omnino non sit in loco, si quidem lerlur, ac motu incitatur? Jam si aliud quoddam corpus, preter quintum illud, Deum esse statuant » si quilem angelicum : unde probabunt angelos corpore constare, et quo tandem corpore? Quantum autem, si res ita se habeat, Deus angelum, quo ministro utitur, antecellet? Si corpus quoddam liis sub- limius esse dixerint, rursus corporum examen rationis expers inducetur, ac nugarum gurges adeo
profundus, ut nusquam pes figi possil.
IX Atque hinc constat, Deum corpus non esse, C Θ᾽. Οὕτω piv oov (29) οὐ σῶμα ἡμῖν ὁ Θεός οὐδέ
Neque enim adhuc quisquam eorum,qui divinitus afflati sunt,hoc vel diit, vel ab. aliis dictum com- probavit, nec nostri ovilis est hzc doctrina.Super- est igilur,u! incorporeum esse Deum existimemus. Verum, utcunque incorporeum dicamus, nondum tamen hoc naturam illius essentiamque complecti- lur el declarat; quemadmodum nec ingenitum, nec anarchum,id est, principii expers,nec immutabile,
(21) "Ὥσπερ, Sic duo Regg., tres Colb., Coisl, 1, Or. 1, etc. In ed., ἢ ὥσπερ,
(39) Τραωδέστερον, Coisl. 4 addit, ὡς οἱ περὶ παῦτα ἐσχολαχότες ἐλήρησαν, « anilius etiam iis de- liramentis, quz homines in hae. disciplina versati ec tamen desunt in plerisque codd. ias aulem agnoscit.
et ed.,
(25) Ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος. Hmc jungily
Leuv. cum his superioribus verbis, xai οὕτω &a- ᾿οπεισεῖται Aste, sicque reddit: « Atque hoc modo ratio, quz Deo corpus attribuit, subsistere nobis ποῖ; adeoque nec corpus, nec compagem ullam
(24) Ὃς τισιν ἔδοξε, Ex his fuit. Aristoteles, qui preter quatuor rerum principia, seu elementa, quz sunt « aqua, lerra, ignis et aer, » quintum, nempe « calum, » e materia quadam efformatum, ail mittebat,
(95) Διοίσομαι, Reg. a, διοίσομεν,
ἢ Τί δαὶ 54, ete. Reg.bm et Or.1, τί δὲ τό. Το- iunc locusm ic vertit Leuv. : « At enim, ob-
γὰρ ἤδη τις τοῦτο τῶν θεοπνεύστων, ἢ εἶπεν, ἢ παρε- δέξατο, οὐδὲ τῆς ἡμετέρας (30) αὐλῆς ὁ λόγος. Λείπεται δὴ ἀσώματον ὑπολαμδάνειν, "AAX εἰ ἀσώ- paco, οὕπω μὲν οὐδὲ τοῦτο τῆς οὐσίας παραστα- πικόν τε καὶ περιεκτικὸν (34), ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀγέν- νητον, val τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅσα περὶ Θεοῦ, ἢ περὶ Θεὸν εἶναι λέ-: γέται, Τί γὰρ ὄντι (38) αὐτῷ κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν
secro, quodnam erita quo universum hoc moye- itur? Quidnam illud vicissim movebit? Quid item illud? Idque adeo in infinitum.» Sic Greca videtur legisse : Τί δὲ πᾶν κινοῦν ; τί δὲ τοῦτο πάλιν κινοῦν ; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο ; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον,
(27) ἤλγχλοι, Reg. a, οἱ ἄγγελοι,
(28) Πόσον. Duo Colb, or. 4 addunt, ἄν,
(29) οὖν. Deest in Reg. bm et O. 1.
(30) οὐδὲ τῆς ἡμετέρας, elc. Dill. : «Atque ab hujusmodi sermone (ides Ecclesi abhorret. »
(31) Περιεκτικόν, Deest in nonnullis codd.
(32) Τί γὰρ ὄντι, etc. Bill.: « Primum enim,huic quidem certe, qui Dei mentem vere habeat,atque in contemplatione perfectior sit, considerandum et expendendum occurrit, quid Deus natura sua et substantia sit : ac postea hoc adjiciendum supe- resi,eum nec initium habere, nec a se unquam desciscere ; nec fine ullo circumscribi ac definiri, sed, o m in rerum nmalura est, ambitu suo complecti atque coercere, »
9 ORATIO XXVIII. — THEOLOGICA II. 38
" ὑπόστασιν ὑπάρχει, τὸ μὴ ἀρχὴν ἔχειν, μηδὲ ἐξίστα-- ^ nec incorruptibile, ezeteraque omnia, 509 quz de σθαι, μηδὲ παρατοῦσθαι ; 'AXA' ὅλον τὸ εἶναι περι-
λαμδάνειν λείπεται br opea τε χαὶ προσεξ- ετάζειν τῷ γε νοῦν Θεοῦ (Jd) ἀληθῶς ἔχοντι, xal τε- λεωτέρῳ τὴν θεωρίαν, Ὡς γὰρ οὐκ ἀρκεῖ τὸ σῶμα εἴπεῖν, ἢ τὸ γεγεννῆσθαι, πρὸς τὸ καὶ τὸ, περὶ ὃ ταῦ- τα, παραστῆσαί τε καὶ δηλῶσαι, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ ὑποκείμενον τούτοις εἰπεῖν, εἰ μέλλοι (34) τελείως καὶ ἀποχρώντως τὸ νοσύμεναν παραστήσεσθαι (ἢ γὰρ ἄν- [νον βοῦς, ἢ ἵππος τοῦτο τὸ ἐνσώματον καὶ γεννώ- μένον al φθειρόμενον)" οὕτως οὐδὲ ἔκετ στήσεται μέχρι τοῦ εἴπετν ἃ μὴ ἔστιν, ὅ τὴν τοῦ ὄντος πολυπραγμο- γῶν φύσιν᾽ ἀλλὰ δεῖ πρὸς τῷ [35] εἰπεῖν Bog ἔστι, καὶ ὅ ἔστιν εἰπεῖν' ὅσῳ καὶ ῥᾷον ἕν τι περιλαβεῖν, ἢ
τὰ πάντα καϑ' ἕκαστον ἀπειπεῖν, ἵνα ἐχ τε (36) τῆς
Deo, vel circa Deum, praedicantur. Quid enim prod- est ad indicandam ipsius naturam οἱ subsisten- tinm qua exsistit, si dicas eum initium non habere, nec ἃ 56 unquam deciscere,nec ullis terminis inclu- di? Verum totam ejus essentiam edisserendam et irquirendam huic relinquimus, qui vere Dei noti- liam babet, atque in contemplando perfectior est, Ut enim non satis est corpus dicere, aut procrea- um eese, ad hoc vel illud, cui hiec adjacent, expri- mendum et indicandem, sed quid ipsa quoque res subjecta sit, dicenduniesl,si modo volumus, in quod cogitamus, plene atque abunde repraesentare (po- lest enim vel homo, vel bos, vel equus esse, hoc quod corporeum ac procreatum et corruptibile esse
ἀναιρέσεως ὧν οὐκ ἔστι͵ καὶ τῆς οὗ ἔστι θέσεως, p pronuntiamus) : ad eumdem modum qui Dei natu-
περιληφθῇ τὸ νοούμενον, Ὁ δὲ, ἃ μὲν οὐκ ἔστι λέ- ἴων, σιωπῶν δὲ ὅ ἔστι͵ ποιεῖ παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν (31) εἰ τὰ πέντε δὶς ὅσα ἐστὶν ἐρωτώμενος, ὅτι μὲν οὐ δύο λέγοι (38), οὐδὲ τρία, οὐδὲ τέσσαρα, οὐδὲ πέντε, οὐδὲ εἴκοσιν, οὐδὲ τριάκοντα, οὐδέ τινα, ἵνα συνελὼν εἴπω͵ τῶν ἐντὸς δεχάδος͵ ἢ δεκαδιχῶν Ape
ϑμῶν " ὅτι δὲ εἴη δέκα μὴ λέγοι, μηδὲ ἐρείδοι τὸν νοῦν"
ποῦ ἐρωτῶντος εἰς τὸ ζητούμενον, Πολλῳ γὰρ ῥᾷον καὶ ἐκ τοῦ ὅ ἐστιν ὅσα οὖκ ἔστι δηλῶσαι, ἢ ἐκ τοῦ ἀνελεῖν ἃ μὴ ἔστιν, 8 ἔστιν ἐνδείξασθαι. Ἢ ποῦτο μὲν παντὶ δῆλον.
ram curiosiusinquirendam duxeril,non hic conqui - esce, ut dicat, quid non sit Deus, sed hoc quoque ipsi adjiciendum erit, ut, quid sit, exponat ; idque eo magis, quod minus difficile est unum quidp animo complecti, quam orania sigillatim infi
removere, ut rejeclis iis, quie non est, el co. luto eo, quod sit, comprebendalur id quod cogita- mus. Qui vero ita, quid res «liqua non sit, pronun- tiat, ut interim, quid sil, taceat, non absimilis est ei qui rogatus, bis quinque quot sint, respondeat qui- dem ea nec duo esse, nec tria, nec quatuor, nec
quinque, nec viginti, nec triginta, nec ut brevi compleclar, ullum numerum citra vel ultra denarium; esterum quod decem sint, non dicat, nec mentem ejus, a quo interrogatur, ad id quod quaesitum est, affigat. Multo enim facilius et compendius est, ex eo, quod, quid sil, dixeris, quidquin non sit decla- rare, quam ex eorum, quid non est, ablatione atque inlicialione, quz sit, demonstrare; quemadmodum
cuivis perspicuum esse arbitror.
Τ᾽, Ἐπεὶ δὲ ἐστιν ἀσώματον ἡμῖν τύθεῖον, μιχρόνο — X. Quoniamiigilur Deum corpore vacare nobis est.
πὶ προσεξετάσωμεν, Πότερον οὐδαμοῦ τοῦτο, J| ἐστιν ὅπου; Εἰ μὲν γὰρ οὐδαμοῦ, ζητήσαι τις ἂν τῶν ἄγαν Ἱξεταστικῶν (89), πῶς ἂν καὶ εἴη, Εἰ γὰρ τὸ μὴ ὃν, οὐδαμνῦ, τὸ μηδαμοῦ, τυχὸν οὐδὲ Qv. Εἰ δέ ἐστί που, E ἐπείπερ ἐστὶν, 4 ἐν τῷ παντὶ, ἥ ὑπὲρ τὸ πᾶν. ᾿Α)λ᾽ εἰ μὲν ἐν τῷ παντὶ, ἤ τινι, ἤ πανταχοῦ, Καὶ εἰ μὲν ἕν τινι, ὑπ᾽ ἐλάττονον περιγραφήσεται τοῦ τινος, Εἰ δὲ πανταχοῦ (40), ὑπὸ πλείονος καὶ ἄλλου πολλοῦ, λέγω δὲ, τὸ περιεχόμενον τοῦ περιέχοντος, Εἰ τὸ πᾶν ὑπὸ τοῦ παντὸς μέλλει (41) περισχεθήσεσθαι, «αἰ μηδένα τόπον εἶντι περιγραφῆς ἐλεύθερον. Ταῦτα μὲν [49], el ἐν τῷ παντί, Καὶ ποῦ, πρὶν γενέσθαι τὸ πᾶν;
τοῦτο μιχρὸν εἰς ἀπορίαν, Εἰ δὲ ὑπὲρ τὸ πᾶν, ἄρ᾽ οὐδὲν ἔν τὸ διορίζον αὐτὸ τοῦ παντός ; Πύῦ δὲ τὸ ὑπὲρ τοῦτο; Καὶ πῶς ἐνοήθη τὸ ὑπεραῖρον
exploratum, aliquanto ulterius in inquirendo pro- grediamur. Nusquamne ille est,an alicubi? Si enim nusquam, queeret fortasse aliquis ex iis qui inqui- rendi ac disputandi subtilitate impensius gaudent, quomodo esse quoque possit, Nam siid quod non est, nusquam est: id quoque quod nusquam est, ne quidem fortasse est, Quod si alicubi esse dixeris, proculdubio, quandoquidem est, vel in universo est, vel supra universum. Si in universo; vel in quadam ejus parte est, vel 503 ubique. Si quadam in parte, ergo a minori hac parte circumseribetur.Sin ubi- que, ab ampliore alioque multo majore, id est, a. continente continebitur.Heecsi dederimus, futurum est, ut univereum universi complexu teneatur, nec ullus a circumscriptione liber exstet locus, In has
καὶ ὑπεραιρόμενον͵ οὐκ ὄντος ὅρου τινὸς τοῦ τέμνον- p absurditates incidant necesse est, qui eum in uni-
τος ταῦτα καὶ διορίζοντος j Ἢ χρὴ πάντως εἶναι τὸ μέσον, καὶ ᾧ περατοῦται τὸ πᾶν, καὶ τὸ ὑπὲρ τὸ
(33) θεοῦ, Deest in Or. 1. ài) Μῶλοι, Reg. a, μέλλει.
1072044. s. Ü (3 Τῶν ἄγαν ἐξεταστιχῶν. « Qui scire ac in-
verso esse dixerint; Ac preterea,ubinam erat, am- lequam universa haec rerum machina exstitisset ?
vesligare omnia cupiunt, » ——
(40) Εἰ δὲ πανταχοῦ, elc. Bill: « Sin ubique, ergo ab alio multo majore continebitur: si quii luturum est,ut Deus totusuniversi complexu ten. tur,nec ulla ex parte circumscriptionis expers sit.»
AT) Μέλλει. eg. bm, tres Colb. et Comb. μέλλοι,
(43) Ταῦτα μὲν, εἰς. « Hiec quidem consequen- tur, si in hac universitate Deus constituatur. »
3 I"
quove animo,eos hujusmodi sermonem accepturos ^ censes, qui adulleria,et puerorum stupra laudibus efferunt, qui vitia adorant, nec quidquam supra corpus cogitare possunt, qui heri et nudius lertius deos sibi condiderunt, eosque turpissimis facinori bus claros et nobiles ? Annon erasse? Non foe ? Non inepte? Non suo denique more ? Nonne deo - rum suorum ac vitiorum. patrocinium a theo^
logia tua haurient? Nam his vocibus ipsi per summam calumniam utamur, quo tandum modo illos adducere queamus, ut philosophiam nostram
amplectantur?Cumque per se ipsi incommiscendis malis solertes sint, quando landem ab oblatis absti - nebunt? Hzc nobis bellum civile atque intestinum attulit. Hac illi, qui proVerbo acrius, quam Verbo ipsi gratum sit, depu, correptis dissimiles utpole qui pro alienis eos habeant.
VII.Jam vero posteaquam eos,qui a nobis alieni sun, a divinarum rerum auscultatione submovi- mus, alque in porcorum gregem numerosam le- gionem in profundum ruentem ablegavimus (7,se- quilur ἤδη, οἱ nosmetipsos inspiciamus, ac, staluze cujusdam inslar,theologum ad omnem elegantiam expoliamus.Illuc vero prius expendendum est,quze hac ianla disputandi cupidilas,ac lingue prurigo? Quis novushic morbus, aviditasque inexplebilis?Cur manibus vinctis, linguam armavimus?Nonhospital, i- talem,non fraternam charitatem,non mutuumcon- jugii amorem, non virginitatem laudamus?Nonpau- perum alendorum curam,non psalmorum cantum,
8, GREGORII THEOLOGI
90 | ἐπαινῶν καὶ τὰς παιδοφθορίας, xÉmpnae ] πάθη, καὶ μηδὲν ὑπὲρ τὸ σῶμα διανοηθῆναι
δυνάμενος, ὁ χϑὲς καὶ πρώην ἑαυτῷ στήσας θεοὺς, χαὶ τούτους ἐπὶ τοῖς αἰσχίστοις γνωριζομένους ; Οὐχ, ϑλικῶς ς Οὐκ αἰσχρῶς ; Οἷα ἁμαϑῶς ; οὐχ ὡξ οἴωβεν; Οὐ συνήγορον τῶν οἰχείων θεῶν καὶ παθῶν τὴν σὴν" θεολογίαν ποιήσεται ; Εἰ γὰρ αὐτοὶ (46) ταῖς φωναῖς ταύταις ἐπηρεάζυμεν, σχολῇ γ᾽ ἀν ἐκείνους πείσαιμεν φιλοσοφεῖν ἐν τοῖς ἡμετέροις" καὶ εἶ wap! ἑαυτῶν εἶσιν ἐφευρεταὶ καχῶν, ποτὲ ἂν τῶν διδομένων ἀπόσχοιντο, Ταῦτα ἡμῖν ὁ πρὸς ἀλλήλους πόλεμος" ταῦτα οἱ πλεῖον ὑπὲρ τοῦ Λογου μαχόμενοι, ἢ ὅσον ἀρέσκει τῷ Λόγῳ, καὶ ταυτὸν πάσχοντες τοῖς pato μένοις, οἵ τοὺς ἰδίους οἴκους ἀνάπτουσιν, ἤ τοὺς παῖδας σπαράττουσιν͵ ἢ τούς γονέας περιωθοῦσιν,
nt ; nec hominibus furore B ὡς ἀλλοτρίους νομίζοντες. , qui suas domos incendunt, vel liberos dilacerant, vel parentes protrudunt,
Z. Ἐπεὶ δὲ ἀπεσκευασάμεθα τοῦ λόγου τὸ ἀλλό- τρῖον, καὶ εἰς τὴν ἀγέλην τῶν χοίρων ἀπεπεμψά-- usüx τὸν πολὼὸν λογεῶνα κατὰ βυθῶν χωρήσαντα, ὃ δεύτερόν ἔστι (47), πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς ἴδωμεν, καὶ δεσωμεν εἷς κάλλος, ὥσπερ ἀνδριάντα, τὸν ϑεολήγονς "Exrtvo δὲ πρῶτον (48) λογισώμεθα, τίς ἡ τοσαύτη περὶ τὸν λόγον φιλοτιμία, καὶ γλωσσαλγίᾳ ; Τίς ἢ καινὴ νόσος αὕτη καὶ ὑπληστία ; Τί τὰς χεῖρας δή-- σαντες, τὰς Ἰλώσσας ὡπλίσαμεν ; Οὐ φιλοξενίαν ἐπαινοῦμεν ; Οὐἠ φιλαδελφίαν, οὐ φιλανδρίαν, οὗ παρθενίαν, οὐ πτωχοτροφίαν θαυμάζομεν ; Οὐ Ψψαλμ- iav, οὐ πάννυχον στώσιν, o) ὅακρυον ; Οὐ τὸ σῶμα νηστείαις ὑποπιέζομεν ; Οὐ B εὐχῇς πρὸς
non noctunam stationem,nonlacrymasadmiramur? Q θεὸν ἐχδημοῦμεν ; Οὐ τῷ κρείττονι τὸ χεῖρον ὑπο-
Non corpus jejuniis premimus?Non per orationem ad Deum peregrinamur?Non, ut eos facere par est, qui justos se humano temperamento judices prz- beni, deleriorem parlem prastantiori, hoc est, pulverem spiritui, subjicimus ? Non przsentem banc vitam mortis meditationem facimus ? Non, nobilitatis divinitus indit:e memores, imperium in animi perturbationes arripimus ? Non iram intu- mescentem ac savientem cicuramus,non dejicien- tem superbiam,non merorem inconsideratum, non stolidam voluptatem, non procacem el meretricium risum, non przcipitem aspectum, non inexplebi- lem audiendi,non immodicam loquendi libidinem, non absurdas cogitationes,non denique quidquam eorum quaa nobis contra nos perversus ille hostis
ΟἽ Luc, virt, 30 seqq.
᾿ (46) Εἰ γὰρ αὐτοί, εἰς, Eunomiani, audito « ge- nerationis » Filii vocabulo, eam modo naturali οἱ corporeo factam esse objiciebant,ae proinde Chri- slum creatum esse contendebant. Quod disputandi genus plurimum favebat gentilium errorihus, ipsis- que scandalum erat, quominus catholicam fidern amplexarentur.
47)."0 pus ἔστι, Coisl. 4 addit, τοῦτο mou; * quod secundum est, id faciamus, » 48) Πρῶτον. Regg. a, bm, πρότερον,
49) ᾿ς ἂν οἱ τῷ χράματι, elc. Leuv. : « Sicuti
debent qui justam de temperamento, quod est in domino, sententiam ferunt. »
ζεύγνυμεν, τὸν χοῦν λέγω τῷ πνεύματι, ὡς ἄν οἱ τῷ ἀράματι (49) δικαίως δικάζοντες ; Οὐ μελέτην θανά-: τοῦ τὸν βίον ποιούμεθα ; Οὐ τῶν παθῶν δεσπόται χαθιστάμεθα, μεμνημένοι τῆς ἄνωθεν (50) εὐγενείας; Οὐ θυμὸν τιθασσεύομεν ἐξοιδοῦντα xal ἀγριαίνοντα ; Οὐκ ἔπαρσιν καταδάλλουσαν (bl), οὐ λύπην Mie quiow, oby ἡδονὴν ἀπαίδευτον, οὐ γέλωτα πορνικὸν, oh. ὄψιν ἄτακτον, οὖν ἀχοὴν ἅπληστον, οὐ λόγον ἄμετρον, οὗ διάνοιαν ἔκτοπον, οὐχ ὅσα παρ᾽ ἡμῶν ὃ Πονηρὰς καθ᾿ ἡμῶν λαμδάκει, τὸν διὰ τῶν θυρίδων, ὡς ἡ Γραφὴ φησιν, εἴτουν αἰσθητηρίων, εἰσάγων θάνατον ; Πᾶν μὲν οὖν τοὐναντίον, καὶ τοῖς ἄλλων πάθεσιν ἐλευθερίαν δεδώκαμεν, ὥσπερ οἱ βασιλεῖς τὰς ἐπινικίους ἀφέσεις (59), μόνον ἄν πρὸς ἡμᾶς νεύσωσι (53), καὶ κατὰ Θεοῦ φέρωνται (4) ϑρασύτε--
(80) Τῆς ἄνωθεν, » Nobilitatis quam e ccelo tra- himus. »
(94) Καταδάιλουσαν, Leuvenk. legit, καταδάλ λομεν, Alludit forsan.Gregorius ad bzec verba psal. vxxir, 48, « Dejecisti eos dum allevarentur. »
(82) ᾿Αφέσεις .« Vacationes, » [ἡ est, inquit Elias, « quietem a laboribus militiz, et liberationem ab omni servitute. »
(83) Νεύσωσι, Sic Reg. bm, Bas., et Comb. In ed. , νεύουσι.
(S4) Φέρωνται, Bic Coisl. 4, Bas. In. ed., φέρον-:
ται
?( ORATIO XXVII. — THEOLOGICA I. [2
gov, ἢ ἀπεδεστερὸν (Bs καὶ χαχὸν οὐ χαλοῦ mpá- A accipil; per fenestras, ut Scriptura loquitur !8,hoc Ὕματος μισθὸν ἀντιδίδομεν, τῆς ἀσεδείας τὴν παῤῥη- est, per sensuum organa, mortem introducens? σίαν, Imo contra omnino facimus, atque 493 aliorum vitiis libertatem damus (non secus ac par!a victoria reges mililibus suis vocaliones concedunt), hac duntaxat lege et conditione, ut in nostras parles propendeant, atque adversus Deum majori cum au-
dacia et impielate ruant; ac malum non bonc rei mercedem ipsis pendimus, pro impietate nimirum
peccandi licentiam ipsis persolventes.
Η΄. καίτοιγε, ὦ διαλεκτικὲ καὶ λάλε, ἐρωτήσω σέ πὶ μικρόν" σὺ δὲ ἀπόκριναι, φησὶ τῷ ᾿ἸΙὼδ ὁ διὰ λαί-- Jamog καὶ νεφῶν χρηματίζων, Πότερον πολλαὶ μὺ- ναὶ (50) παρὰ τῷ Θεῷ, ὅπερ ἀκούεις, ἢ μία; Πολ- Jai, δώσεις δηλαδὴ, καὶ οὗ μία' Πότερον δὲ πληρω- θῆναι δὲῖ πάσας, ἤ τὰς μὲν, τὰς δὲ οὔ, ὡς εἶναι χε-- vac, xal μάτην ἡτοιμασμένας ; Ναὶ πάσας" οὐδὲν qup εἰκῆ τῶν παρὰ Θεοῦ γενομένων, Γαύτην δὲ, ὅ τί ποτε θήσεις τὴν μονὴν, ἔχοις ἄν εἰπεῖν ; Ἄρα τὴν ἐκεῖθεν ἀνάπαυσίν τε καὶ δόξαν τὴν ἀποκειμένην τοῖς μακα--
glow (57), ἡ ἄλλο τι; Οὐχ ἄλλο τι, Tj τοῦτο, ᾿Επειδὴ P quid tandem sit hac mansio
τοῦ (58) ὡμολογήσαμεν, κἀκεῖνο προσεξετάσωμεν"
VIII. Atqui, o dialeetice et loquax, nonnihil te interrogabo : tu vero responde, ut inquiebat ille, quiad Job per turbinem ac nubes oracula edebat!9, Multene apud Deum mansiones sunt, quemadmo- dum. Scriptura docet 9), an unà tantum? Multze, inquies, non una Hecte. Age vero, easne omnes impleri, an quasdam quidem, caleras aulem. mi- nime, ut inanes et frustra paratas? Ulique omnes. Neque enim a Deo quidquam temere alque incas- sum factum est. An porro hoc quoque dicere queas, um requies et glo« ria,quz beatis in colo recendita est,an quid aliud?
Ἔστι τι τὸ ταύτας προξενοῦν τὰς μονὰς, ὡς ὁ ἐμὸς Nihil aliud, quam hoc, inquies. De hoc igitur λόγος, ἢ οὐδέν ; ᾿Ἐστι πάντως, Τί τοῦτο ; Τὸ διαφό- quando inter nos constat, illud insuper expenda- ρους tlvai πολιτείας καὶ προαιρέσεις, καὶ ἄλλην ἀλ- mus:Estne aliquid, quod nobis mansiones has con- λαχοῦ φέρειν κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως, ὅπερ ciliel, ut mea est sententia, an omnino nihil? Est καὶ ὁδοὺς ὀνομάζομεν, Πάσας οὖν ὁδευτέον, ἤ τινας sane, inquis. Qnidnam hoc ? Hoc nimirum, quod τῶν ὁδῶν τούτων ; Εἰ μὲν οἷόν τε τὸν αὑτὸν, πα- diversa sint vivendi genera et instituta, ita lamen σας (89) εἰ δὲ μὴ, ὅτι πλείστας" εἰ δὲ μὴ, τινάς" sp ut omnia sint fidei consentanea,quodque nos vías δὲ μηδὲ τοῦτο, μέγα xw εἰ μίαν διαφερόντως, ὡς appellamus. Quid ergo? Hisne omnibus incedere qi μοι φαίνεται, Ὀρθῶς τοῦτο ὑπολαμδάνεις, Τί necesse est,an quibusdam solum? Omnibus,si qui- οὖν; Ὅταν ἀκούτῃς μίαν ὁδὸν εἶναι καὶ ταύτην dem unus atque idem hoc possil; sin rninus, come στενὴν, τί σοι φαίνεται δηλοῦν ὁ λόγος ; Μίαν μὲν, pluribus; aut certe quibusdam. Quod si ne hoc διὰ τὴν ἀρετήν" μία γὰρ, κἄν εἰς πολλὰ σχίζηται' quidem concedatur, amplum tamen,ut mihi vide- στενήν δὲ διὰ τοὺς ἱδρῶτας, καὶ τὸ μὴ πολλοῖς εἴναι dur, fuerit, vel unica duntaxat eximie incidere. βατὴν, ὡς πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ἐναντίων, καὶ ὅσοι διὰ. Recte hoc existimas. Quid igitor? Cum audis viam. τῆς καχίας ὁδεύουσιν, Οὕτω χἀμοὶ δοκεῖ, Τί οὖν, ὦ nnam esse, eamque perangustam ?!, quid iis βέλτιστε, εἴπερ τοῦτο οὕτως ἔχει, ὥσπερ τίνὰ πενίαν, verbis significari putas? Unam sane esse, si Vir- καταγνῶντες τοῦ ἡμετέρου Moo, πάσας τὰς ἄλλας fulem spectes; hiec enim unica est,licel in multas. ὀδοὺς ἀφέντες, πρὸς μίαν ταῦτην φέρεσθε xal ὠθεῖσθε — parles secelur; verum angustam propter sudores, τὴν διὰ λόγου καὶ θεωρίας, ὡς αὐτοὶ οἴεσθε (60), ὡς et quia nona multis lerilur, si quidem mullitu- δὲ ἐγώ φημι, ἀδολεσχίας καὶ τερατείας P ᾿Επιτιμάτω dinem eorum cogites, qui contrario ilinere per Παῦλος ὑμῖν, τοῦτο πιχρῶς ὀνειδίξων μετὰ τὴν ἀπ- vilium gradiuntur. Ita mihi quoque videtur. Quid αρίθμησιν τῶν χαρισμάτων, ἐν οἷς φησιν" Μή πέν- ergo cause est, vir optime, cum ita se res ha- πες ἀπόστολοι ; Μὴ πέντες προφῆται ; καὶ τὰ beant, quod, ceteras omnes vias repudianles, ἑξῆς. tanquam pauperiem, explosa nostra agendi ra- lione, ferimini ac protrudimini omnes ad hanc unam, quie per dispulationes ac speculaliones, ut ipsi putatis, ut 494 autem ego, nugas el prastigias, teritur? Objurgel vos Paulus, post gratiarum enumeralionem acriter his verbis invehens : Num omnes apostoli? Num omnes prophete **? et qua sequntur, Ν
θ΄, "Esse δὲ, ψηλὸς, σὺ, xal ὑψηλῶν πέρα, καὶ ΙΧ. Esto aulem : sis ipse altus et sublimis, I4 ὑπὲρ τὰς νεφέλας εἰ βούλει, ὁ τῶν ἀϑεάτων θεατὴς, sublimibus sublimior, atque ipsis etiam nubibi : 48 Jer, ix, 21. !? Job xxxvi, 3. Ὁ Joan. xiv, ὃ, ?! Matth. vir, 13, 8 1 Cor. xit, 29. L 55) ᾿Ασεδέστερον, Deest in Reg.a,duobus Colb., p dem lumine spirituali splendorem haurientib 5
D Nec illius vertit, e rationeque sibi REESE gaudium ac Tetitiam (86) Πολλαὶ povat, Mansiones mulla, « Non pro- capientibus. » / pter locorum discrimina, » inquit Elias,« sed pro- (57) Μαχαρίοις, Reg. bm, δικαίοις, « justis, » pter domorum ordinem. Nam ut $i unam domum (58) ᾿Επειδὴ τοῦθ᾽, Reg. bm, et Or. 4, ἐπειδὴ una lantum lucerna splendore suo collusiret, qui» τοῦτο, ΜΝ
libel seorsim lucem peculiarem percipit, quanquam (59) Πάσας. Reg. bm, eL Or. 1, ἀπένα, σῇ . lumen in multas faces non dividalur.Sic in futuro — (00) Ὡς xvi οἴεσθε, Hac desuntin] duobus sieculo universi hominesjusti recipientureodemlo- Regg.
€0 el non separatim,singulis pro suo modo,et eo-
8. GREGORII THEOLOGI E7] ita imet, alilor, rerum, que oculorum aspectum A Logis ὁ μεῖς Ἡλίαν Uucise cere n ner coi Mii ub ὃ μετὰ Μωυσέα θεοφανείας ἠξιωμένος, καὶ lor 35, πὶ in sublimeraplus 24,postMoysen μετὰ Παῦλον οὐράνιος" τί καὶ τοὺς ἄλλους αὔϑημε-- Dei ione donalus $5, post Paulum in ccelum
ni βὸν πλάττεις ἁγίους, xa! χειροτόνεῖς δεσλόγους, καὶ evectus 39: quid landem est, quod alios quoque οἷον ἐμπνεῖς τὴν παίδευσιν, καὶ πεποίηκας λυγίων, wnius diei momento sanclosfingis, et theologos ἀμαθῶν πολλὰ συνέδρια ; Τί τοῖς ἀραχνείοις Uei- €reas,eruditionemque fpsléfvelutinspires et mulia σμασι (01) ἐνδεσμεῖς τοὺς ἀσθενεστέρους, ὡς δὴ τι imperite doctorum coneiliabula facis?Cur aranea- σοφὸν καὶ μέγα ; Τί σφηκίας (02) ἐγείρεις κατὰ τῆς rum telisinfirmioresillaqueas,ex eoquelibiscitum πίστεως ; Τί σχεδιάζεις ἡμτν διαλεκτικῶν ἀνάδοσιν, aliquid ac ργιβοϊαγαπι videris?Cur adversus ὥσπερ οἱ μῦθοι πάλαι τοὺς γίγαντας TD τῶν ἂν- fidem crabones excitas? Cur díaleclicorum agmen δρῶν ὅσον κοῦφον, καὶ ἄνανδρον, ὥσπερ τινὰ muppt- nobis ex tempore ipee non aliter ac fabulae
obis ex τὸν, εἰς μίαν χαράδραν συναγαγὼν, xal κολακείᾳ
olim, gigantes? Cur imos quosque viros, at πλέον θηλύνας, καινὸν ἐργαστήριον (03) ἐδημιούργτιν"
virorumnomineindignos,velutcolluviem quamiam σας, οὐκ ἀσόφως τὴν ἄνοιαν αὐτῶν E
in unam voraginem cogens,ac verborum illecebris
magis ac magis pass | ns,novam ex ipsis impie- καὶ «^3 γλῶτσαν ὅετ δυναστεῦειν πάντως, καὶ οὗ
alis officinam condidisti, astute interim θογιιτι κατέχεις τὴν ὠδῖνα τοῦ λόγου ; ἔχεις (04) καὶ ἄλλας
amentia διὰ ulililatem tuam abolens, atque ex ea ὑποθέσεις πολλάς τε καὶ φιλοτίμους" bet τρέψον
messem faciens? Num his refragaris? Num alia μετὰ τοῦ χρησίμου τὴν νόσον (05).
pro nihilo reputas! Num linguam tuam omnino dominari necesse est, nec tu parturienlem sermonem rimere bes etiam alia multa et honorifica disputationis argumenta.Morbum hunc ad hac
utiliter converte,
X. Pylhagoree silentium, et fabas illas Orphicas Y. Βάλλε μοι Πυθαγόρου (86) τὴν σιωπὴν, xxl τοὺς insectarerecentemque horum verborum arrogan- χυάμους τοὺς Ὁρφιχοὺς, καὶ τὴν περὶ τὸ, Αὐτὸς ἔφα, liam :Jpse dizit. Platonis ideas impete, animo- καινοτέραν ἀλαζονείαν, Βάλλε pw Πλάτωνος τὰς rumque nostrorum in alia atque alia corpora ἰδέας (67), καὶ τὰς μετενσωματώσεις, καὶ περιόδους migrationes et circuitióhes, el reminiscenlias, ae τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, xal τὰς ἀναμνήσεις, καὶ τοὺς denique mon pulchros amores per pulchracorpora o) καλοὺς διὰ τῶν καλῶν σωμάτων ἐπὶ ψυχὴν ἔρω- inanimum subeuntes.Epicuriimpium Numiniscom- τὰς ᾿Επιχούρου τὴν ἀϑείαν (68), x3 τὰς ἀτόμους, templum,etalomos, alque alienam philosopho νο- καὶ τὴν ἀφιλόσοφον ἠδονήν" ᾿Αριστοτέλους τὴν μὲπ' loptatem exagila;Aristotelis prepaream etangustis κρολόγυν Πρόνοιαν (69), καὶ τὸ ἔντεχνον, καὶ τοὺς finibus cireumscriptam 495 Providentiam,elarti- θνητοὺς περὶ ψυχῆς λόγους, xal τὸ ἀνθρωπικὸν τῶν ficium,mortales de animasermones,atque humana δογμάτων᾽ τῆς Στοᾶς (70) τὴν ὀφρὺν, τῶν Κυνῶν (71) dogmata confula; Stoicorum supercilium, Cynico- τὸ λίχνον τε καὶ ἀγοραῖον, Βάλλε μοι τό κενὸν, τὸ rumingluviem etcireumforaneam levitarem inces- πλῆρες τῶν ληρημάτων, ὅσα περὶ θυσιῶν (T2), se.Vacuum ilem,et plenum, ac quacunque illi de περὶ εἰδώλων, περὶ δαιμόνων ἀγαθοποιῶ, τε (73) xnl
ἘΣΤΙ Οὔτ. xu, 4. *4IV Reg. n, 11. 95 Exod. xxxiu, 32. 96 [I Cor. xu, 4.
m dT Deest in duobus Regg., duobus ret. Vulgavit etiam animarum in alia ex aliis cor-
n. T. oribus migrationem.Hoc autem dogma aPythago- (69) Σφηκίας, « Crabrones, » id est « ethni- s 1
νος,
8. Δυτιλέγεις καὶ τούτοις : καὶ οὐδαμοῦ sot TAa;
Ta acceperat Plato. 4 3 v9 (68) ᾿Επικούρου τὴν ἀθείαν, « Epicuri athei , (63) ᾿Ἐργαστήριον. Coisl. 4, et Or. 1 addunt, smum. » Deum negavit Epicurus.Summum bonum ἀσεδείας, « impietatis. » Sic legit Billius. in voluptate ponebat, id est in absentia omnium
,(04) "Ἔχεις, elc. Ostendit Gregorius Eunomia- dolorum. Providentiam e rebus humanis sustu- [o achonorifica esseargumen!a,easci- li
] ju» ex genlilium scriptis depromi possunt. ; fum nt loquendi prurigini satisfaciant, tum ut sibi . doclrinz et eloquentiae nomen comparent. ... (65) Th» νόσον, « Morbum hunc;» loquendisci- Jicet ac contradicendi pruritum.
(66) Βυθαγόρου, elc, Pythagoras discipulis suis silentium per quinquennium et a fabisabstinenli: m
it.
(69) ᾿Αριστοτέλους τὴν μικρολόγον Πρόνοιαν. Aristoteles docuit celestia sola a Deo gubernari, non aulem humzna, utpole quz sint parvi mo-
D menli. Tradidit etiam animam non esse immorla- lem
(10) τῆς Στοᾶς. Athenis erat « porticus, » in
n quaZeno philosophus discipulos ducebat. Unde phi ribebat. Cum autem interrogarentur dequo ^ losophi « Stoici» nuncupati sunt, qui antea ἃ Ze- im ipsius doctrin dogmate, nihil aliudresponde- mone magistro « Zenonici » dicebantur. bant, quam, « Ipse dixit. » (71) Τῶν Κυνῶν" Antisthenes primus novum hoc (67) Πλάτωνος τὰς ἰδέας, « Platonis ideas. Md philosophie genus introduxit. δῖοι sunl» Oyni- inquit Billius.« rerumque fiuntexemplaria,» ci, » sive a Cynosarge gymnasio, in quo Antisthe- seu « exemplores rerum formas. » In hoc erravit nes profitebatur, sive a canina mordacilate,qua in Plato, quod ideas extra Deum slatoebat, aiebatque hominum vitas nullo discrimine invehebantur, Deum,in hic quasi exempla respicientem,ressen- . (73) “Ἢ θυσιῶν, Or. 1 καὶ θυσιῶν, Comb., περὶ sibiles condidisse.Przterea docebat idem philoso- θυσιῶν, phus nostrum scire, nihil aliud esse. quam remi- (3) ᾿Αγαθοποιῶν τε. Weg. bm, δὲ duo Colb., nisci, quasi osterimbutus essethujusmodi ἀγαθῶν τε, bonis et malis, » cognitione ac scientia,antequamin corpusimmigra-
?5
ORATIO XXVIII. — THEOLOG!CA II.
26
χακοποιῶν, ὅσα περὶ μαντείας, θεαγωγίας ψυχαγω- A diis, de sacrificiis, de simulacris, de demonibus,
γίας, ἄστρων δυνάμεως, τερατεύονται, Εἰ δὲ σὺ ταῦτα μὲν ἀπάξιοῖς λόγον, ὡς μιχρὰ τε καὶ πολλά- xu ἐληλεγμένα͵ περὶ δὲ τὰ σὰ στρέφῃ, καὶ ζητεῖς τὸ ls τούτοις (74) φιλότιμον * ἐγὼ σοι κἐνταῦθα (T5) παρέξομαι πλατείας ὁδοὺς, Φιλοσόφει μοι περὶ κόσμου ἢ κόσμων, περὶ ὕλης, περὶ ψυχῆς, περὶ λογικῶν φύ-- σεὼν βελτιόνων τε καὶ χειρόνων (76), περὶ ἀναστά-. σεως, χρίσεως, ἀνταποδόσεως, Χριστοῦ παθημάτων, Ἐν τούτοις Ἰὰρ καὶ τὸ ἐπιτυγχάνειν οὖν ἄχρηστον, χαὶ τὸ διαμαρτάνειν (TT) ἀκίνδυνον. Θεῷ δὲ ἐντευξό- μεθα, νῦν μὲν ὀλίγα, μικρὸν δὲ ὕστερον ἴσως τε- λεώτερον, kv αὐτῷ Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ Bota: εἷς τοὺς αἰῶνας (78). "Ap.ilv.
tum beneficis, tum maleficis, quecunque de divi- natione, de deorum et anzmarum evocalione, ac postremo de vi et facultate siderum vonissime dis- putant, Quod si tu quidem de his rebus, ut par- vis, ac siepe confutatis, disputationem instituere recusas, in tuis vero versari gestis, iisque gloriam ac nominis celebritatem affectus : hic ego quoqne latissimum tibi campum aperiam, De mundo vel mundis philosophare, de materia, de anima, de naturis ralione praeditis, lam bonis quam raalis, de resurrectione, de juditio, de preemiis ae ponis, de Christi eruciatibus. Tu. hisenim argumentis, et scopum assequi utile est, et aberrare minime peri-
culosum. At vero cum Deo, in hac quidem vita parcius, aliquanto post autem forlasse plenius, com- mercium habebimus, in ipso Christo Jesu Domino nostro, cui sit gloria in secula, Amen.
(74) "Ev τούτοις. Or. 4, ἐν λόγοις.
(181 κἀνταῦθα, Reg. bm, xal ἐντεῦθεν,
(16) Βελτιόνων τε x21 χειρόνων, Elías id « de bo- nis et malis angelis » exponit.
(77) Τὸ διαμαρτνειν, etc. Scholium Regii codi- cis sic habet : " A&ov ἀπορῆσαι, πῶς περὶ Χριστιανῶν ζητημάτων εἶπεν εἶναι ἀκίνδυνον περὶ ταῦτα διαμαρ- πεῖν " τὰ γὰρ πολλὰ τῶν ζητημάτων πρὸς τοὺς alpt- πικοὺς περὶ τούτων ἡμῖν" « Mirandum sane, cur di- xerit Gregorius periculosum non esse, si quis, in his quaestionibus,qua inter Christianos versantur, a scopo aberret. Ill enim controversia sont, ut plu- rimum inter Catholicos οἱ hzreticos.«Conjicimus
B lamen difficultatis nodum solvi posse, si vox à-
du accipiatur, non pro va &copo,a recla via errare,» cirea quastiones, quein controversiam vocantur, quod semper periculosum est ; sed pro «spe frustrari,»circa eos quibuscum disputationes aggredimur,qui inerroribus obstinate perseverant, licet tum verbo,tum scriptis illorum error invicle confutetur. Sic enim recte dicilur « minime peri- culosum. » Leuvenklaius hunc conlextum sic red« didit : « Nam ut. in his est utile prastare quod. cupias, sic exspeclalioni voloque animi non sa- lisfacere, periculo caret. »
(18) Αἰῶνας, Reg, bm,et Or.1 addunt, τῶν αἰώνων,
AOTO£ KH' ΘΕΟΛΟΓΊΚΟΣ ΔΕΎΤΕΡΟΣ. Περὶ θεολογίας (79).
Α΄, ᾿κπειδὴ (BO) ἀνεκαθήραμεν
λόγον, οἷόν τε εἶναι χρὴ διελθόντες, xal οἴστισι φιλο- συφητέον, καὶ ἡνίκα, καὶ ὅσον " ὅτι ὡς οἷόν τε καϑα- ρὸν (BD, ἵνα φωτὶ καταλαμθάνηται φῶς " καὶ τοῖς Ἐπιμελεστέροις, ἵνα μὴ ἄγονος f, εἰς ἄγονον χώραν ἐμπίπτων ὁ λόγος " xal ὅταν γαλήνην ἔχωμεν ἔνδον
c τῷ λόγῳ τὸν Bto-
ORATIO XXVIII", THEOLOGICA SECUNDA. De theologia.
I. Quoniam sermone theologum repurgavimus, eum illud exposuimus,et qualem eum esse,et apud quos,e! quando, et quatenus philosophari oporteal; nam el eum quam maxizne purum esse necesse est, ut luce lucem percipiat, et apud studiosos, et ligentes anditores orationem babere, 496 ne ali
ἀπὸ τῆς ἔξω περιφορᾶς, ὥστε μὴ, καθάπερ οἱ λυτ- qui in sterilem lerram sermo indicens. sterilis πῶντες (82), τῷ πνεύματι διαχόπτεσθαι " xai ὅσυν quoque ipse 51} ΞἹ - εἰ lum demum, cum ab externa- ἐχωρήσαμεν͵ ἢ χωρούμεθα, 'Επειδὴ ταῦτα οὕτω, xai rum rerum jactatione Iranquillum animum habue- ἐνεώσαμεν ἑπυτοῖς θεῖα νεώματα (83), ὥστε μὴ rimus, ne, quod singultientibus accidere solel, spi- σπείρειν ἐπ᾽ ἀκάνθαις, καὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ritus nobis interrumpatur ; ac deni']ue haclenus ὡμαλίσαμεν, τῇ Γραφῇ τυπωθέντες τε xal τυπώσαν- — disserendum, qualenus vel ipsi concepimus, u τες " φέρε, τοῖς τῆς θεολογίας ἤδη προσδῶμεν λό- — ab alienis concipimur. Quoniam. inquam, heec il
qe, προστησάμενοι τοῦ λόγου τὸν Πατέρα, χαὶ τὸν p se habent, ac, ne super spinas seramns 95, nobis Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγιον, περὶ ὧν ὁ λόγος, ὥστε — divina novalia novavimus *9. terraque superficiem τὸ μὲν εὐδοκεῖν, τὸν δὲ συνεργεῖν, τὸ δὲ ἔμπνετν “ — complanavimus 30, Scriptura videlicet sacra, tum μᾶλλον δὲ μίαν bx τῆς μιᾶς θεότητος γενέσθαι τὴν ipsi informati, lu v alios informantes : age, jam ad
51 Matth. xit, 5 etseqq,— 88 ibid. 1, 39 Jer. iv, 8. 50 Isa, xxvitt, 25.
* Alias XXXIV.Qui autem 28 erat, nune 90, — — e! auditori puritas necessaria est, « ul lux luce » Habita anno 380. UL is ercipiatur,ab iis scilicet «qui majorem curam al- (79) Περὶ θεολογίας, Sic editi, Eadem inscriptio- — lerint, « τοῦς ἐπιμελεστέροις αἱ ne gaudet in plerisque codicibus. (82) Οἱ λυττῶντες. Bas , οἱ λύζοντες. (80) ᾿Ἐπειδή, Qr. 1 iie pro ἐπεὶ δὲ], (88) θεῖα νεώματα, Alludit profecto ad lnc Je- (81) Kebapds, Coisl. 1, Or. 4, elc, καθαροῖς, rem. verba, Iv, 3: »Novate nobis et nolite iius utramque vocem simul admitendam — serere super spinas, » Alludit eam ad hacc Isai putat,qua admissa sic reddit : «ul purus puris au- — XXVul, 25: * Nonne cum adaquaverit. faciem ribus sermonem infundal.» Utrique enim, oratori ejus, seret ». etc,
31 8. GREGORII THEOLOGI 28. theologi: s?rmones accedamus, Palrem, εἰ Fi ἃ ἔλλαμψιν ἑνιχῶς διαιρουμένην (84), xal συναπτομένην Ὁ top lium, et Spiritum sanctum, de Me e bae διχιρετῶς, ὃ xal παράδοξον,
1uimus, oralioni ποβίγα praficientes, ut el Pater propensa erge nos voluntate sit, et Filius adjutri- «em manum porrigat, οἱ Spiritus vim suam af(let; vel, ut rectius loquar, unus ab una ead di- vinitale ortus fulgor nos illustret, conjunctim distinctus, ac distinctim conjunctus, id quod mi-
randum est.
ΤΙ, Mihi porro in montem alacriter ascendenti?!, aul, nt verius dicam, ascendere proponenti simul ac trepidanti, illud propter spem, hoc propter im- becillitalem, ut nubem penetrem,ac cum Deo com- mercium habeam (Deus enim ita jubel) : si Aaron est, comitem se ascensus praebeat, alque in propinquo stel, etiam si extra nubem sibi manen- dum sit, iequi bonique consulens, Si autem Nadab quispiam, aut Abiud, aut ex seniorum ordine, ascendat ille quidem, verum procul insistat, pro- purgationis suc merilo ac dignilate. Si vero quis- piam e vulgo, atque hujusmodi sublimitaje ac spe culatione indignus, si quidem omnin impurus ac profanus sil, nullo modo accedat, neque enim ea res periculi expers est : si autem sallem ad horie tempus purgatus, infra subsista!, ac solam vocem et buccinam, hoc est, nuda pielalis verba audiat. Montem etiam fumo circumfusum ac coruscantem cernat, terrore simul eos et admirationeafficientem, quibus ascendere minim licet. Quod si quis mala et seva bestia est, nec speculalionis el theologia ullo modo capax, ne, velut in silvis, versule ac malitiose latitet, ut impetu repente facto verbum aliquod, vel dogma rapiat, alque obtrectationibus et calumniis saluberrimam doctrinam discerpat, verum longius adhuc consistat, atque a monte rece-
B^, ᾿Ανιόντι δέ μοι προθύμως ἐπὶ τὸ ὅρος, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, προθυμουμένῳ τε ἅμα καὶ νιῶνει, τὸ μὲν διὰ τὴν ἐλπίδα, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀσθές: www (85), ἵνα τῆς νεφέλης εἴσω γένωμαι (86), καὶ Θεῷ συγγένωμαι (τοῦτο γὰρ κελεύει Θεός) " εἰ μέν τις 'λαρὼν, συνανίτω, καὶ στηκέτω πλησίον, κἂν ἕξω μένειν τῆς νεφέλης δέῃ, τοῦτο δεχόμενος, El δὲ τις Nabàó, ἢ ᾿Αδιοὺδ, ἢ τῆς γερουσίας, ἀνίτω μὲν, ἀλλὰ στηκέτω πόῤῥωθεν, κατὰ τὴν ἀξίαν τῆς καθάρσεως, ΕἸ δέ τις τῶν πολλῶν καὶ ἀναξίων ὕψους τοιούτου xal θεωρίας, εἰ μὲν ἄναγνος πάντη, μηδὲ προσίτω, οὗ γὰρ (87) ἀσφαλὲς * εἰ δὲ πρόσκαιρα γοῦν (88) ἦγνι- σμένος, κάτω μενέτω, καὶ μόνης ἀκουέτω τῆς φωνῆς καὶ τῆς σάλπιγγος, τῶν ψιλῶν τῆς εὐσεδείας ῥημά-- τῶν " καπνιζόμενόν τε τὸ ὅρος βλεπέτω (89) καὶ κατ- ἀστραπτόμενον, ἀπειλήν τε ὁμοῦ val θαῦμα τοῖς ἀνιέναι μὴ δυναμένοις, Εἰ δέ τις θηρίον ἐστὶ πονη- gov, καὶ ἀνήμερον, καὶ ἀνεπίδεκτον πάντη λόγων (90) θεωρίας καὶ θεολογίας, μὴ ἐμφωλευέτω ταῖς ὕλαις κακούργως καὶ κακοήθως, ἵνα τινὸς λάβηται δόγμα-: τὸς ἢ ῥήματος, ἀθρόως (94) προσπηδῆσαν, καὶ παν ράξῃ τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους ταῖς ἐπηρείαις ἀλλ᾽ τι πόῤῥωθεν στηκέτω, καὶ ἀποχωρείτω τοῦ ὅρους * ἢ λιθοδοληθήσεται, xal συντριδήσεται͵ καὶ ἀπολεῖται κακῶς καχός " λίθοι γὰρ τοῖς θηριώδεσιν, οἱ ἀληθεῖς λόγοι καὶ στεῤῥοί. Εἴτε πάρδαλις εἴη, συναποθγησαέ-:
dat : alioqui lapidibus opprimelur, el obterelur, C «w τοῖς ποιχίλμασιν " εἴτε λέων ἁρπάζων καὶ ὡρυό--
malusque male perdelur ?. 497 (Lapides enim &unt belluinis hominibus veri ac solidi serniones.) Sive pardus sit, simul cum variis suis nolis el ma- culis moriatur??: siveleo rapiens el rugiens, ac querens quamnam animarum aut dictionum no- slarum devoret *4; sive porcus, egregias et pellu- cidas veritalis margaritas conculcans 35; sive lupus Arabicus 35 et peregrinus, aut etiam his, quoad so- pliismala et captiosas dispulaliones, aculior ; sive vulpes?! hoc est, versuta quzdam anima, fidequean- cipiti pradila, οἱ pro temporum varielale alia alque alia;novamque subinde, ut id rebus suis conducere arbitralur,formam assumens,quam mortua et feti- da corporanutriunt,aut bumilesvinecs,cum ad allas
μένος, καὶ ζητῶν ἤντινα βρῶσιν ποιήσεται τῶν ἦμε-- πέρων ψυχῶν ἢ λέξεων " εἴτε σῦς καταπατῶν τοὺς κα- λούς τε καὶ διαυγεῖς μαργαρίτας τῆς ἀληθείας" εἴτε λύκος Αραδικὸς (99) καὶ ἀλλόφυλος, ἢ καὶ τούτων δεύτερος τοῖς σοφίσμασιν * εἴτε ἀλώπηξ, δολερά τὶς ψυχὴ καὶ ἄπιστος, καὶ ἄλλοτε ἄλλη τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμμορφουμένη, ἢν νεχρὰ τρέφει xal ἡδωδότα σώματα, ἢ ἀμπελῶνες μικροὶ, τῶν μεγάλων διαπεφευγότων * εἴτε τι ἄλλο τῶν ὡμοθόρων, καὶ ἀποδλήτων τῷ νόμῳ, καὶ ob καθαρῶν εἰς βρῶσίν τε καὶ ἀπόλαυσιν. Βούλεται γὰρ τούτων ἀποχωρήσας b λόγος, οὕτω πλαξὶ στεῤῥατς καὶ λιθίναις ἐγγράφεσθαι, χαὶ ταύταις ἀμφοτέρωθεν, διά τε τὸ φαινόμενον τοῦ νόμου, καὶ τὸ χρυπτόμενον * τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς (93)
aspirare nequeal; sive denique aliud quoddam erudivorum animal, legisque edicto rejectaneum, 91 Exod.xix, 24,5 Matth.xxi, 41.53 Jer.xim,23.34 [ Petr.v,8.55 Matth. vn,6.36 Habac.1,8. 5TCant.ni, ἐδ,
(84) ᾿Ενικῶς διχιρουμένην, ele. « Conjunctim di- 8linctus,ac distinctim conjunclus, » id est, «sicut unus permanel,etiamsi distinguatur, ita quodam- modo distinguitur, etsi cohereat. »
(88) ᾿Ασϑένειαν. Or. 4, ἀλήθειαν, « veritatem, » οἱ ad marg., ἀσθένειαν,
86) Γένωμαι, Reg. a, γενόμενος,
[a Προσίτον, οὗ γάρ, Or. 4, προσιτέτω, οὐδὲ γάρ,
88) Πρόσκξιρα γοῦν. «Sallem ad horz Lempus.» Hac voce significat Gregorius lempus et horam, quibus lex a certis immunditiis abstinere ju-
bebat. Bill. : « leviter saltem. » 89) Βλεπέτω, In nonnullis, βλέπων. 90) Λύόγων, Gomb., λόγου.
191) ᾿Αθρόως. Comb., καὶ ἀθρόως.
(92) Λύκος ᾿Αραδικός, Alludit ad hac verba Ha- bacuc, 1, 8 : « Velociores lupis vespertinis, » In Septuaginta legitur : « lupis Arabiz, » qui caete- ris robore et proceritate sunt crudeliores.
(98) Τὸ μὲν τοῖς moAXotc,etc, Bill. : villis pleris- que, et humi manentihus, hoc paucis, sursumque tendentibus. »
29 ORATIO XXVIII. — THEOLOGICA II. 30
«αἵ κάτω μένουσι, τὸ δὲ τοῖς ὀλίγοις xal ἄνω φθά- A nec purum, ut iis el vesci et frui liceat, Vull enim. νουσιν, nostra doctrina ab his abscedere, atque ita solidis et lapideis Labulis inscribi, idque utrinque, quod nimtrum lex partim perspicua sit, partim abdita et abstrusa : illud quidem plerisque ad radices muntis subsistentibus, hoc aulem paucis in montem as- cendentibus. "
τ΄, Τί τοῦτο ἔπαθον, ὦ φίλοι, καὶ μύσται, καὶ τῆς — III. Verum quid mihi accidit, o amici,ac iisdem ἀληϑείας συνερασταί ; ᾿Ἔτρεχον (04) μὲν, ὡς Θεὸν sacris initiati, ejusdemque veritatis studiosi? Cur- χκαταληψόμενος, xal οὕτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ ὅρος, καὶ rebam hoc animo, quasi Deum percepturus,sicque τὴν νεφέλην διέσχον, εἴσω γενόμενος ἀπὸ τῆς ὕλης ἔπ monlem ascendi,ac nubem penetravi καὶ τῶν ὑλικῶν, xal εἰς ἐμαυτὸν, ὡς οἷόν τε, συστρα- rebusque maleria constantibus reductus, alque in eric, "Exsl δὲ προσέδλεψα, μόλις εἴόον Θεοῦ τὰ ὀπί- meipsum, quoad ejus fleri poterat, collectus. Ut σϑια (95) " χαὶ τοῦτο, τῇ πέτρᾳ σχεπασθεὶς, τῷ sap- aulem oculorum aciem adjeci, vix hoc eliam sum κωθέντι δι᾽ ἐμᾶς Λόγῳ (90). Καὶ μιχρὸν διακύψας, consecutus, ut Dei posteriora cernerem 39, idque ob τὴν πρώτην τε καὶ ἀκήρατον φύσιν, xai ἑαυτῇ, petra, hoc est, Verbo nostra salutis causa incar- λέγω δὴ τῇ Τριάδι, γινοσκομένην, καὶ ὅση τοῦ πρώ- malo, contectus.Aique aliquantum prospiciens,non τὸν καταπετάσμοτος εἴσω μένει, καὶ ὑπὸ τῶν χι- primam illam et purissimam naturam,sibique ipsi, ρουδὶμ συγκαλύπτεται (87), ἀλλ᾽ Bem τελευταία καὶ id est Trinilati.notam, quzeque primo velo obtecta εἰς ἡμᾶς φθάνουσα, Ἡ δέ ἔστιν, ὅσα (98) ἐμὲ γινώ- — manel, et a cherubim obtegilür, conspicatus sum, σχεῖν, ἡ ἐν τοῖς κτίσμασι, xal τοῖς ὑπ᾽ αὐτοῦ προῦε- — verum postremam atque ad nos perlingentem, Ea δλημένοις καὶ διοικουμένοις μεγαλειότης, ἢ, ὡς ὁ θεῖος, P autem cst,ut quislem ipse coguitione assequor,ma- Δαβὶδ ὀνομάζει, μεγαλοπρέπεια, Ταῦτα γὰρ Θεοῦ τὰ — jestas illa,vel,ut. David appellat, magnificentia 39, ὀπίσθια (09), ὅσα μετ᾽ ἐκεῖνον ἐκείνου γνωρίσματα, qui in rebus ab eo creatis productisque et guber- ὥσπερ αἱ καθ᾿ ὑδάτων ἡλίου σκιαὶ xal εἰκόνες ταῖς matis elucet. Dei quippe posteriora sunt eaqui post. σαϑραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἤλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτὸν — eum exsliterunl nobisque ipsius lumen declarant, προσδλέπειν (1) οἷόν τε, τῷ ἀκραιφνεὶ τοῦ φωτὸς νικῶντα — mon secus videlicet ac solis in aquis umbrae alque τὴν αἴσθεσιν, Οὕτως οὖν θεολογήσεις, κἂν ἧς Μωσῆς, simulacra infirmisoculis solem reprzesenlant,quan- xai Φαραῶ Btbc κἂν μέχρι τρίτου (S) κατὰ τὸν Παῦλον, doquidem eum oblueri non possumus, ulpole οὐρανοῦ φθάσῃς xal ἀκούσῃς ἄῤῥητα ῥήματα " χἂν ὑπὲρ lucis puritate 498 sensum omnem superat. ἐκείνους (3) γένῃ, ἀγγελικῆς τινος ἢ ἀρχαγγελικῆς στά- — hune itaque modum theologi munus obibis,quam. σεώς τε xal τάξεως ἠξιωμένος, Κἂν γὰρ οὐράνιον (4) vis eliam Moyses sis, Deusque Pharaonis$,quam- ἅπαν, κἂν ὑπερωυράνιόν τι, καὶ πολὺ τὴν φύσιν ὑψηλός — vis ad terium usque celum, instar Pauli *,abre- ctpov ἡμῶν f, xal ἐγγυτέρω Θεοῦ, πλέον ἀπέχει Θεοῦ plus fueris,atque arcana verba audiveris; quamvis xal τῆς τελείας καταλήψεως, ἢ ὅσον ἡμῶν ὑπεραίρει τοῦ eliam supra illos evectus, angelicam quamdam aut. συνθέτου, καὶ ταπεινοῦ, καὶ κάτω βρίθοντος χράματος. archangelicam sedem el ordinem sis consecutus. Creatum enim omne, sive celeste sive superccleste, licet sublimiori quam nos nalura preditum, Deoque vicinius, longiori lamen intervallo a Deo, ac plena illa οἱ absoluta cognilione distat, quam. quo compositam hanc nostram, et abjectam atque humi vergentem massam superat.
δ΄, 'Αρχτέον οὖν οὕτω πάλιν * Θεὸν νοῆσαι piv, C — IV Esto igitur hoc alterum orationis exordium,
᾿χαλεπόν " φράσαι δὲ, ἀδύνατον, ὥς τις τῶν (5) παρ᾽ Ἕλλησι θεολόγων ἐφιλοσόφησεν, οὖκ ἀτέχνως ἐμοὶ δοκεῖ, ἵνα xal κατειληφέναι δόξῃ τὸ χαλεπὸν εἰπεῖν, χοὶ διαφύγῃ τῷ ἀνεκφράατῷ τὸν ἔλεγχον, ᾿Αλλὰ φράσαι μὲν, ἀδύνατον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος " νοῆσαι δὲ, ἀδυνατώτερον, Τὸ μὲν Tip voli, τάχα ἂν λόγος ϑηλώσειεν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ᾽ ἀμοδρῶς γε τῷ μὴ πάντη τὰ ὦτα διεφϑαρμένῳ, καὶ νωϑρῷ τὴν üd-
Deum intellectu percipere dilficileest:eloqui autem impossibile, ut profanorum theologorum quidam docuit, meo quidem judicio, non incallide, nempe ut ex eo quod intellectu difficilem affirmat,opinio- nem hominibus afferat, se eum cognitione perce«- pisse;ex eo autem quod nullis verbis eum explicari. posse ait, hoc agat, ne inscita sua prodi alque convinei queat.Ego vero ita potius dicendum cen-
38 Exod. xxxi, 23. 9 Psal. vau, 3. V Exod. vit, 1. II Cor. xii, 2.
(94) "Ἔτρεχον. Reg. ἃ, tres Colb. et Or. 1,
^v. Sic etiam videlur legisse Leuv., qui vertit : imus erat Deum comprehendere, » elc.
(95) Τὰ ὀπίσθια Schol. : Οἰκονομίαν * « Incarna-
lionem. »
Λόγῳ, Reg. ἃ, θεῷ Λόγῳ,
εἴ; «
Συγκαλύπτεται, Hoc propitiatorii velamen,de τῷ οὐ, χχαν!,31, significat in sensu Gregorii pro- ibitionem contemplationis summ illius nature.
98) “Ὅσα, Reg. a, ὡς
Τὰ ὀπίσθια, Quemadmodum « facies Dei » substantiam et deitatem, mundi creatione priorem, dines » creationem el Providentiam in-
(1) Προσδλέπειν, Reg. a, βλέπειν, E
(3) Τρίτου, Comb., τοῦ τρίτου,
(3) 'Εκείνους, Reg. bm, duo Colb. et Or. 1, ἔχεῖνον.
(4) Κἂν γὰρ οὐράνιον, etc. Id. intelligit Elias de « celo, » et de « angelis, » qui super coslos sunt.
ἢ "uc τις τῶν, elc. Plato. hic intelligitur, qui in Timeo ita habet: Τὸν μὲν ηὖν ποιητὴν xal πὰ- τέρα τοῦ πανϑὸς εὑρεῖν τὸ ἔργον, καὶ εὑρόντα εἷς πάντας ἀδύνατον λέγειν. Quod. Tullius lib. Dé ἀπὲ.
versitate sic reddit : « Illum quidem quasi paren- iem hujus universitatis invenire difficile est, et, cum jam inveneris, indicare in vulgus, nefas. »
3t
8. GREGORII THEOLOGI
5860, Dei δαίαγαπι nullis quidem verbis explicariA wow, Τὸ δὲ τοσοῦτο (6) πρᾶγμα τῷ
posse; animo autem atque iniellectu comprehendi multo minus posse.Nam quod quis animo ct ratione complexus fuerit, id quoque fortasse sermone de- clarare |, si ne mediocriler quidem,at saltem obseure, modo auditorem nactus sit non omnino surdum, tardique et stupidi ingenii. At rem tantam animo comprehendere,omnino impossibile est,non 1nodo ignavis et languidis, deorsumque vergenti- bus, sed magnis etiam et excelsis viris Deique amore przditis, ac morlalibus perque omnibus, quibus ad veri cognitionem caligo h:zec et carnis
δεῖν, πάντως ἀδύνατον καὶ ἀμήχανον, μὴ ὅτι τοῖς, χαταδεδλαχευμένοις (T) καὶ κάτω νεύουσιν͵ ἀλλὰ καὶ τοῖς λίαν ὑψηλοῖς τε καὶ φιλοθέοις, καὶ ὁμοίως πάσῃ γεννητῇ (8) φύσει, καὶ οἷς ὃ ξόφος οὗτος ἐπυπροσϑετ," καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον, πρὸς τὴν τοῦ ἄληθοῦς κατανόησιν " οὐκ οἵδα δὲ (9), εἰ μὴ xal ταῖς ἀνωτέρω. xal νηεραῖς φύσεσιν " aT, διὰ τὸ πλησίον εἶναι Θεοῦ, καὶ ὅλῳ τῷ φωτὶ καταλάμπεσθαι͵ τυχὸν ἂν χαὶ τρῶς νοῖντο, εἰ καὶ μὴ πάντη, ἀλλ᾽ ἡμῶν qt tede πτερόν τε καὶ ἐχτυπώτερον, καὶ ἄλλων ἄλλαι πλεῖον ἢ ἔλαττον, κατὰ τὴν ἀνσλυγίαν τῆς τάξεως.
crassities tenebras offundit. Atque haud scio an hioc quoque sublimioribus illis et intelligentibus na- luris, negatum non sit; quz quia Deo. propius junctze sunt, ac. toto illa splendore collucent cernere utique fortasse queant, si non prorsus, ac certe plenius quam nos et solidius, atque alize aliis, pro cu— Pio ordine, vel uberius, vel parcius. * Sed de hac re hic silfinis.Quod autemad nos Β K^. Τοῦτο μὲν οὖν ἐνταῦθα κείσθω * τὸ δὲ ἡμέτερον, altinet,non pax tantummodo Dei exsuperatomnem — ovy ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ μόνον ὑπερέχει πάντα νοῦν mentem et.cognilionen: €,nec quiecunque iis, qui καὶ κατάληψιν, οὐδὲ ὅσα τοῖς δικαίοις ἐστὶν ἐν justitiam coluerint,A99 in divinis pollicitationibus γελίαις ἀποκρίμενα, τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς (10) ὁρατὰ, recondila sunt,qua nec oculis cerni, nec auribus μήτε ὠσὶν ἀκουστὰ, μήτε διανοίᾳ θεωρητὰ, κατὰ μι excipi,nec animo cogilari ἃς ρογβρὶ οἰ 98, εἶϑὶ lenuis- κρὸν γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς κτίσεως ἀχριδὴς κατανόησις. sime, possunt,nec exacla el absolula rerum crea- (καὶ γὰρ xal ταύτης πείσθητι τὰς σκιὰς ἔχειν μόν larum cognitio (nam h»rum quoque te solas um- νον, ὅταν ἀκούσῃς “ ᾿Ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα bras tenere haud dubites,cum Scripturam ad hune τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἁστέρας͵ καὶ modum loquentem audieris: Videbo calos,opera di- τὸν ἐν αὐτοῖς πάγιον λόγον " ὡς οὐχὶ νῦν ὁρῶν, ὀψό- fitorum tuorum lunam et βἰοἰ ἐα8 “᾿ς eamque,quz μενος δὲ ἔστιν ὅτε) " ἀλλὰ πολὺ πρὸ τούτων, ἡ ὑπὲρ. ipsis inest, firmam et lem rationem, perinde ταῦτα͵ xal Ἐξ ἧς ταῦτα, φύσις ἄληπτός τε καὶ ἀπε- scilicet atque in hac vita ea minime videns,sedali ρίληπτος * λέγω δέ, οὐχ ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ ἤ τις ἐστιν, Οὗ quando perspectorus) : sed mullo magis natura , γὰρ κενὸν (14) τὸ κήρυγμα ἡμῶν, οὐδὲ ματαία ἡ πὲς illa his sublimior, el ex qua hzc originem traxe- ^ei; ἡμῶν, οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ὃ δογματίζομεν (μὴ md runt,caplum omnem etcomprehensionem superat, λιν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἀθείας λάθῃς ἀρχὴν xal Nec vero hiec verba ita aceipi velim, quasi percipi συκοφαντίας, καὶ κατεπαρϑῇς ὡς (12) ὁμολογούντων non posse dicam,quod sit Deus, sed quid, eL quale τὴν ἄγνοιαν), Πλεῖστυν γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι mt- sit. Neque enim inanis est praedicatio nostra, nec πεῖσθαι, τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι, yana fides nostra 45; nec id est, quod astrumus (ne rursus id quod probe candideque diximus, in impietatis et calumnite argumentum trahas, ac nobis, αἱ ignorantiam confitentibus, arroganter insul- les). Plurimum namque interest, certo tibi persuadeas aliquid esse, an,quid tantem illud sit, comper- tum habeas,
VI. Etenim quod Deus sit, ac princeps quzdam ζ΄, Τοῦ piv γὰρ εἶναι Θεὸν, xal τὴν πάντων Causa,que res omnes procrearit,atque conservel, ποιητικήν τε xal συνεχτιχὴν αἰτίαν͵ xai ὄψις Bude tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent; illidum σκαλος, καὶ & φυσικὸς νόμος" ἡ pi; τοῖς ὁρωμένοις rebus in aspectum cadentibus aciem affigun!, eas- προσδάλλουσα, xxi πεπηγόσι καλῶς, xal ὁδεύουσι, que et pulchre fixas et stabiles esse, el progredi, καὶ ἀκινήτως, ἵνα οὕτως εἴπω, κινουμένοις xal qt- atque immote;ut ita dicam,moveri volvique pers- ρομένοις * ὁ δὲ, διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων, piciunt: hzec autem, dum per res oculis subjeclas, τὸν àpymybv τούτων συλλογιζόμενος, Πῶς γὰρ ἂν καὶ acrecto ordine collocatas, auctorem earum certo p ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ θεοῦ τὰ πάντα quidem ratiocinando assequitur.Quonam enim mo- — «zi οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος ; Οὐδὲ γὰρ κιθάραν do universa hzc rerum moles vel productaunquam τις ὁρῶν κάλλιστα ἠῥξημένην, καὶ τὴν ταύτης εὐαρ-- fuissel, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum μοστίαν καὶ εὐταξῖαν͵ ἢ τῆς κιθαριρδίας αὐτῆς
Δ Philip. iv, 7. 1Cor.n, 9, Ps. vig, 4. 451 Cor. xv, 14.
(6) Τοσοῦτο, Regg. a, bm et Or. 4, τοιοῦτο, (40) Τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς, etc. Observat Elias Cre -
em. s tensis hac Apostoli verba mutuala fuisse ex apo- Duo Colb., Or. 1 et crypho libro, qui ab Elia propheta scriptus dici- tur. Quidni potius desumpla ex Isaie Lxiv, 4, « oculus nou vidit, » elc.
* (7) Καταδεδλακευμένοι",
Bud,, κατεδλαχευμένοις, i] Teven-s. Reg. a et Or. 1, γενητῇ,
áü 9) οἵδ δέ. Sie RegiielColbertini plures. Deest (44) Κενόν. Par., καινόν, « nova, »
t in ed.Nullum certe est dubium,quinangeli Deurn (19) Kai κατεπαρθῇς ὡς, elc. Id est, « et adver-
Yideant, eumque visuri sint homines, cum ater- sum nos insurgas, quasi nos profiteamur ignora-
nam bealitudinem adipiscentur. re an sit Deus. »
33
ORATIO XXVIII. —
THEOLOGIA II. 8,
ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιϑέρας δημιουργὸν, καὶ A naturam protulissel, atque eonservaret? Quemad-
τὸν κιϑαργδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμετται τῇ διανοίᾳ, κἂν ἀγνοῶν iym ταῖς ὄψεσιν " οὕτω xal ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ κινοῦν, καὶ τηροῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοίᾳ περιλαμδάνηται " xal λίαν ἀγνώμων, ὃ μὴ μέχρι τούτων προϊὼν ἐκουσιως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἐπόμενος ἀποδείξεσιν * ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο εἶναι Θεὸν, ὅπερ ἐφαντάσθημεν, ἢ ἀνετυπωσά- μεθα, ἢ λόγος (13) ὑπέγραψεν, Εἰ δὲ τις ἕν περινοίᾳ τούτου ποτὲ (1 4) χἂν boi ποσὸν ἐγένετο, τίς ἡ ἀπό- δειξις ; τίς οὕτως εἰς ἔσχατον σοφίας ἀφίκετο ; τὶς τοσούτου χαρίσματος ἐξιώθη ποτέ ; τίς οὕτω τὸ στό- μα τῆς διανοίας ἤνοιξε, καὶ εἴλκυσε Πνεῦμα, ἵνα τῷ τὰ πάντα ἐρευνῶντι καὶ γινώσκοντι, καὶ τὰ βάθη τοῦ
modum euim quispiam citharam pulcherrime con- fectam et elaboratam conspiciens, ejusque concin- nitatem οἱ constitutionem, aut etiam ipsius citharae cantum audiens, nihil aliud quam ipsum citliarse conditorem et citharcedum mente reputat,atque ad eum copitatione fertur,etiamsi de facie ignotum : eoden quoque modo nobis,is, qui res effecit, effe- etasque movetatque conservat, manifestus est, eliamsi menle minimecompreheudatur. Ac nimis profecto hebes et stolidus. est, quisquis non hue- usque sponle sua progreditur, naturaliumque de- monstralionum vestigiis insistit: atque adeo hoc sibi persuadet, ne id quidem Deum esse, quod vel
Θεοῦ, Πνεύματι, Θεὸν καταλάδῃ, καὶ μηκέτι vo) g lmogine quadam animi concepimus, vel informavi- πρόσω δέηται, τὸ ἔσχατον ὀρεχτὸν ἔχων ἤδη, xal εἰς — mus, vel orationis 00 penicillo utcunque deseri ὃ πᾶσα σπεύδει χαὶ πολιτείά τοῦ ὕψηλου χαὶ Oui. psimus. Quod si quis unquam cogitatione Deum νοι 5 quoquo modo comprehendit, quonam, obsecro, ar- τ gomento id probabit? Ecquis enim eo sapientie perveni? Ecquis unquam tantam gratiam divinitus consecutus esl? Ecquis os mentis ila apparuit, ac Spiritum attraxit 46, ul Spiritus omnia perserutantis, atque etiam Dei profunda cognoscentis 47 ope atque adjumento, Dei naturam comprehenderit, nec jam ulterius progredi necesse habeat, utpote qui extremum illud appelendum jam habeat, àd quod omnis sublimium virorum et vita et cogitalio contendit? 7^. Τί γάρ ποτε ὑπολήψῃ τὸ Θεῖον, εἴπερ ὅλαις (15) ταῖς λογικαῖς πιστεύεις ὑφόδοις (8] ; Ἶ πρὸς τί σὲ ὁ λόγος ἀνάξει βασανιζόμενος (17), & φιλοσοφώτατε σὺ, καὶ ᾿ϑιολογινώτατε, καὶ χαυχώμενε εἰς τὰ ἄμετρα ; Πότερον σῶμα ; xi πῶς τὸ ἄπειρον, καὶ ἀόριστον, καὶ ἀσχημάτιστον, xai ἀναφὲς, καὶ ἀόρατον ; ἢ καὶ ταῦτα past y “Ὦ τῆς ἕξουσίας 1 οὐ γὰρ αὐτὴ φύ- σις σωμάτων, "H σῶμα μὲν, οὐχὶ ταῦτα 6; UR τῆς παχύτητος (18) ! ἵνα μηδὲν πλέον ἡμῶν ἔχῃ τὸ Θεῖον, Πῶς γὰρ σεπτὸν (19), εἰ περιγραπτόν ; ἢ πῶς φεύξε--
VIL Quid euim tandem Deui esse censebis, si argumentis a ratione petitis lidem omnino habes? Aut quolandem te subvehet hiec disputatio, si ac- curatius examinelur! Te,inquam,appello, qui phi- losophi- ac theologis principatum tibi vindicas, atque in immensum gloriaris.An corpus eum esse
λευταίων ἐπὶ τὰ πρῶτα ὁ λόγος ἀνιὼν, οὕτως ἵστα- ται, autem dissidii, dissidium solntionis : solatio porro nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit, Quocirca nullum dissidium adinittendum est, ne solutio consequatur: nec pugna, ne dissidium oriatur: nec compositio, ne pugna exsislal.Ac proinde ne cor- pusquidem est, ne alioqui compositum quidem eum necesse sil. Sic ab extremis ad prima recurrens ora- lio insislit.
H'. πῶς δὲ καὶ σωθήσειαι τὸ διὰ πάντων διήκειν, Ὁ VIII. Jam vero quo:nodo illud tueri poterimus, καὶ πληροῦν τὰ πάντα Θεὸν, κατὰ τὸ, Οὐχὶ τὸν οὖ- quod ait Scriptura, Deum omnia pervadere atque ρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει Κύριος" xal, implere, juxta illud : Nonne catlum et terram ego Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, εἰ τὸ impleo! dicil Dominus 5; et, Spiritus Domini re« μὲν περιγράφοι (20), τὸ δὲ περιγράφοιτο ; Ἢ γὰρ plevit orbem terrarum 9; si Deus partim circum διὰ κενοῦ χωρήσει τοῦ mravebe, xal τὰ πάντα οἴχήσε- — scribat, partim circumscribatur? Aut enim per va-
M Ps.cxvur, 131. 4Τ| Cor. n, 10, 48 Jer. xxi, 9ή, 49 Sap. 1, 7, r
(43) Λόγος, Hic Elias «rationem,» non «sermo- —Coisl. 1. Deest ὦ in ed. 1 nem » loser 419) Πῶς γὰρ σεπτ 44) Ποτέ, Deest in Or. 4. colamus,si circumscri 15) θλαις, Coisl, 3 et Or, 1, ὅλως, «omnino.» cedere detrectabimus, eum ex. elem:
etc. «Quomodo enim eum potest! Aul quomodo con« entis copfla-
6) ᾿ἐφόδοις, Coisl, 1, ὁρμαῖς, tum esse,atque in eadem denuo redigendum, de- ΤΊ βασανιζόμενος, Coisl, 2, βιαζόμενυς, nique prorsus interiturum, » (8) "0 τῆς ἐξουσίας ",., ὦ τῆς magoznto:!. Sie 120) Περιγράφοι. Reg. ἃ, περιγράφει,
85
euam universitalem grassabitur,el res omnes nobis A x fut»,
peribunt, ut sie Deus contumelia afficiatur, nimi- rum et qui corpus sil,et iis quz procreavit careat: aut corpus in corporibus erit,id quod fieri non po- lest : aut implieabitur, el opponelur, quemadmo- dum ea, quie liquiditate praedita sunt, 501 inter se miscentur; alque alia secabil,et ab aliis rursus se- cabitur,quod ipsis etiam Epicuri atomis absurdius et anilius est; sicque nobis collabetur, nec corpus, nec solidi quidquam habebit Lie disputatio, qua corpus Deo iribuere conamur. Quod si eum corpus maleriz expers esse conlenderint, si qui- dem quintum illud, ut nonnulli censuerunt, et in orbem volubile: sit sane corpus quoddam quintum, el a materia semolum,alque etiam,si ipsis iia col- libuerit, iacorporeum; quandoquidem ita sermone
8. GREGORII THEOLOGI
ἵν᾽ ὑδρισθῇ Θεὸς, καὶ σῶμα mni Ἔχων ὅσα πεποίηκεν ^ ἢ σῶμα ἐν σώμασι ἔσται,
ὅπερ ἀδύνατον * ἢ πλακήσεται καὶ ἀντιπαρατεθήσε-- ται, ὥσπερ (21) ὅσα τῶν ὑγρῶν μίγνυται " καὶ τὸ μὲν τέμνει, ὑπὸ δὲ τοῦ τμηθήσεται, ὃ xal τῶν Ἔπι- κουρείων ἀτόμων ἀτοπώτερόν τε καὶ γραωδέστε- pov (99) * καὶ οὕτω διαπεσεῖται ἡμῖν, καὶ σῶμα oby ἕξει, οὐδὲ πῆξί» τινα ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος (38), Εἰ δὲ ἄυλον φήσομεν, εἰ μὲν τὸ πέμπτον, ὡς τισιν ἔβοξε (24), καὶ τὴν χύκλῳ φορὰν φερόμενον " ἔστω μὲν ἄυλόν τι xai πέμπτον σῶμα, εἰ βυύλονται δὲ, καὶ ἀσώματον, κατὰ τὴν αὐτόνομον αὑτῶν τοῦ λύγου φο- ρὰν καὶ ἀνάπλασιν " οὐδὲν γὰρ νῦν περὶ τούτου Btol- σομαι (25). Κατὰ τί δὲ τῶν κινουμένων ἔσται καὶ φε- ρομένων, ἵνα μὴ λέγω τὴν ὕδριν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς πεποιημένοις ὦ πεποιηκὼς κινηθήσεται, xal τοῖς que
vomparali sunt, ut pro arbitrio in omnem partem B ρομένοις ὁ φέρων, εἴ γε καὶ τοῦτο δώσουσι ; Τί δαὶ
sese versent, ac quidvis effingant; nihil enim hac de re in presentia cum illis allercabor. Caeterum quo landem in genere erit earum rerum,quie motu €ientur et agitantur,ul interim taceam,quam gra- vus sitcontumelis,asserere, Creatorem eodem,quo res ab eo crealas, motu incitari, alque eum, cujus vi ac numine res conditze volvuntur, si tamen hoc eliam daluri sunt, eodem modo cum iis volvi ac -tircumferri? Quiero etiam, quidnam sit quod uni -
τὸ (86) τοῦτο πάλιν αινοῦν ; τί δὲ τὸ πᾶν κινοῦν κ᾽ κἀκεῖνο τί ; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο; xal τοῦτο εἰς ἄπειρον, Πῶς δαὶ οὐκ ἐν τόπιρ πάντως, εἴ γε φερόμενον ; Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ τὸ πέμπτον φήσουσιν, εἰ μὲν ἀγγες λικόν * πόθεν ὅτι ἄγγελοι (97) σώματα, καὶ τίνα ταῦ- τας xal πόσον (38) ὑπὲρ ἄγγελον εἴη Θεὸς, οὔ λει- πουργὸς ἄγγελος ; Εἰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, πάλιν εἰσήχθη σωμάτων ἐσμὸς ἀλόγιστος, καὶ φλυαρίας βυθὸς, uie δαμοῦ στῆναι δυνάμενος,
versum hoc moveal? Quidnam vero quod vicissiin illud moveat, ac rursum a quo illud moveatur! Eo demque modo in infinitum progrediar. Qui etiam fieri potest, ut omnino non sit in loco, si quidem Áeriur, ac molu incilatur? Jam si aliud quoddam corpus, preler quintum illud, Deum esse statuant » si quilem angelicum : unde probabunt angelos corpore constare, et quo tandem corpore? Quantum aulem, si res ila se habeat, Deus angelum, quo ministro ulitur, antecellet! Si corpus quoddam his sub- limius esse dixerint, rursus corporum examen rationis expers inducetur, ac nugarum gurges adeo profundus, ut nusquam pes figi possit.
IX Alque hine constat, Deum corpus non esse. C Θ᾽, Οὕτω piv oov (29) οὐ σῶμα ἡμῖν ὁ Θεός οὐδὲ
Neque enim adhuc quisquam eorum,qui divinitus afflati sunt,hioc vel dixit, vel ab. aliis diclum com- probavil,nec nostri ovilis est heec doctrina.Super- est igitur,ut incorporeum esse Deum existimemus, Verum, utcunque incorporeum dicamus, nondum tamen hoc naturam illius essentiamque complecti lur et declarat; quemadmodum nec ingenitum,nec anarchum,id est, principii expers,nec immulabile,
., Ires Colb., Coisl,
ratio, quie Deo corpus. attribuit, subsistere nobis nequit; adeoque nec corpus, nec compagem ullam habebit. »
(24) “Ὃς τισιν ἔδοξε. Ex his fuit. Aristoteles, qui preter quatuor rerum principia, seu elementa, que sunt « aqua, terra, ignis et aer, » quintum, nempe « celum, » e materia quadam efformatum, iron ^ ^
) Διρίσομαι, Reg. 8, διοίσομεν.
(26) Τί δαὶ τό, elc. Reg.bm et Or.1, τί δὲ τό. Το--
lum hunc locusm ic vertit Leuy. : « At enim, ob-
γὰρ ἤδη τις τοῦτο τῶν θεοπνεύστων, ἢ εἴπεν, ἢ mage δέξατο, οὐδὲ τῆς ἡμετέρας (30) αὐλῆς ὁ λόγος, Λείπεται δὴ ἀσώματον ὑπολαμδάνειν, ᾿Αλλ᾽ εἰ ἀσώ- paio, οὕπω μὲν οὐδὲ τοῦτο τῆς οὐσίας παραστα- τικόν τε καὶ περιεκτικὸν (34), ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀγέν- wow, val τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅσα περὶ θεοῦ, ἢ περὶ Θεὸν εἶναι λές: quie Γί γὰρ ὄντι (39) αὐτῷ κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν
secro, quodnam erit ἃ quo universum hoc move- bitur? Quidnam illud vicissim movebit? Quid item illud? Idque adeo in infinitum.» Sic Grzeca videtur legisse : Τί δὲ πᾶν κινοῦν ; τί δὲ τοῦτο πάλιν κινοῦν ; καὶ τί πάλιν ἔχετνο ; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον,
(27) ἴλγγχλοι. Reg. ἃ, οἱ ἄγγελοι, E Πόσον. Duo Colb., οἱ Or. 4 addunt, àv.
p (239) οὖν, Deest in Reg. bm et O. 1.
(30) οὐδὲ τῆς ἡμετέρας, etc. Bill. : «Atque ab hujusmodi sermone (ides Ecclesie abhorret. »
(31) Περιεχτικόν, Deest in nonnullis codd.
(32) Τί γὰρ ὄντι, etc, Bill.: « Primum enim,huic quidem certe, qui Dei mentem vere habeat,atque in contemplatione perfectior sit, considerandum et expendendum occurrit, quid Deus natura sua et substantia sit : ac postea hoc adjiciendum supe- resi, eum nec initium habere, nec a se unquam desciecere ; nec (ine ullo circumscribi ac definiri, sed, ER in rerum matura est, ambitu suo complecti atque coercere, »
9
ORATIO XXVIII. — THEOLOGICA il.
38
ὑπόστασιν ὑπάρχει, τὸ μὴ ὀρχὴν ἔχειν, μηδὲ ἐξίστα-- ^ nec incorruptibile, ceteraque omnia, 509 qux de
αθαι, μηδὲ παρατοῦσθαι ; ᾿Αλλ ὅλον τὸ εἶναι mipt- λαμβάνειν λείπεται προσφιλοσοφεῖν τε καὶ προσεξ-- ετάζειν τῷ τε νοῦν θεοῦ (Jd) ἀληθῶς ἔχοντι, καὶ τε-- λεωτέρῳ τὴν θεωρίαν. Ὡς γὰρ οὖχ ἀρκεῖ τὸ σῶμα εἰπεῖν, ἢ τὸ γεγεννῆσθαι, πρὸς τὸ καὶ τὸ, περὶ ὃ ταῦ- τα, παραστῆσαί τε καὶ δηλῶσαι, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ ὑποχείμενον τούτοις εἴπεῖν, εἰ μέλλοι (34) τελείως καὶ ἀποχρώντως τὸ νοούμενον παραστήσεσθαι (ἢ γὰρ ἄν-- θρωπος͵ ἢ βοῦς, ἢ ἵππος τοῦτο τὸ ἐνσώματον xal γεννώ -- μένον xal φθειρόμενον)" οὕτως οὐδὲ ἐκεῖ στήσεται μέχρε τοῦ εἰπεῖν ἃ μὴ ἔστιν, B τὴν τοῦ ὄντος πολυπραγμο-- νῶν φύσιν' ἀλλὰ Det πρὸς τῷ 135) εἰπεῖν ἃ μὴ ἔστι, καὶ B ἔστιν εἰπεῖν' ὅσῳ xal ῥᾷον ἕν τι περιλαῆετν, ἤ τὰ πάντα καϑ' ἕκαστον ἀπειπεῖν, ἵνα ix τε (38) τῆς
Deo, νεῖ cirea Deum, praedicantur. Quid enim prod- est ad indicandam ipsius naturam el subsisten- liam qna exsistit, si dicas eum initium non habere, nec ἃ 56 unquam deciscere, nec ullis terminis inclu- di? Verum totam ejus essentiam edisserendam et irquirendam hvic relinquimus, qui vere Dei noti- liam habet, atque in contemplando perfectior est, Ut enim non satis est corpus dicere, aut proerea- lum esse, ad hoc vel illnd, cui hiec adjacent, expri- mendum et indicandem, sed quid ipsa quoque res subjecta sit, dicenduniesl,si modo volumus, in quod cogitamus, plene atque abunde repraesentare (po- lest enim vel homo, vel bos, vel equus esse, lioc quod corporeum ae procreatum et corruptibile esse
ἀναιρέσεως ὧν οὖκ ἔστι, καὶ τῆς οὔ ἐστι θέσεως, p pronuntiamus) : ad eumdem modum qui Dei natu-
Uwe] τὸ νοούμενον, Ὁ δὲ, ἃ piv οὖκ ieu λὲ-- ἊΝ Lue δὲ ὃ ἔστι, ποιεῖ παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν (37) εἰ τὰ πέντε δὶς ὅσα ἐστὶν ἐρωτώμενος, ὅτι. μὲν οὐ δύο λέγοι (38), οὐδὲ τρία, οὐδὲ τέσσαρα, οὐδὲ πέντε, οὐδὲ εἴκοσιν, οὐδὲ τριάκοντα, οὐδὲ τινα, ἵνα συνελὼν εἴπω, τῶν ἐντὸς βεκάδος, ἢ δεκαδικῶν ἀρι-- ὑμῶν * ὅτι δὲ εἴη δέκα μὴ λέγοι, μηδὲ ἐρείδοι τὸν νοῦν τοῦ ἐρωτῶντος εἰς τὸ ζητούμενον, Πολλῳ γὰρ ῥξον καὶ συντομώτερον ἐκ τοῦ ὅ ἔστιν ὅσα οὐκ ἔστι δηλῶσαι, J| ἐκ τοῦ ἀνελεῖν ἃ μὴ ἔστιν, ὅ ἔστιν ἐνδείξασθαι, Ἢ ποῦτο μὲν παντὶ δῆλον.
ramcuriosius inquirendam ἀυχογῖι, non hic conqui - esce, ut dicat, quid non sit Deus, sed hoc quoque ipsi adji iendum eril, ut, quid sit, exponat ; idque eo magis, quod minus difficile est unum quidpiam animo complecti, quam orania sigillatim inficiando removere, ut rejeclis iis, quie non esl, el consti- luto eo, quod sil, comprebendatur id quod cogita- mus. Qui vero ita, quid res «liqua non sit, pronun- liat, ut interim, quid sil, taceal,non absimilis est ei qui rogatus, bis quinque quot sint, respondeat qui- dem ea nec duo esse, nec tria, nec quatuor, nec
quinque, nec viginti, nec triginta, nec ut brevi compleclar, ullum numerum cítra vel ultra denarium; €iterum quod decem sint, non dicat, nec mentem ejus, a quo interrogatur, ad id quod quaesitum est. affigat. Multo enim facilius et compendius est, ex eo, quod, quid sit, dixeris, quidquin non sit decla- rare, quam ex eorum, quid non est, ablatione atque inliciatione, quz sil, demonstrare; quemadmodum
cuivis perspicuum esse arbitror.
V", Ἐπεὶ δὲ ἔστιν ἀσώματον ἡμτν τύθεϊον͵ upóv C. — X. Quoniamigilur Deum corpore vacare nobis est.
τι προσεξετάσωμεν, Πότερον οὐδαμοῦ τοῦτο, J| ἐστιν ὅπου; Εἰ μὲν γὰρ οὐδαμοῦ, ζητήσαι τις ἂν τῶν ἄγαν Ἱξεταστικῶν (30), πῶς ἂν καὶ εἴη, Εἰ γὰρ τὸ μὴ ὅν, οὐδαμνῦ, τὸ μηδαμοῦ, τυχὸν οὐδὲ (o. Εἰ δέ ἐστί που, πάντως ἐπείπερ bet, 4 ἐν τῷ παντὶ, ἥ ὑπὲρ τὸ πᾶν. "Α)λ' εἰ μὲν ἐν τῷ πανεὶ, ἢ τινι, T, πανταχοῦ, Καὶ εἰ μὲν ἔν τινι, ὑπ᾽ ἐλόττονον περιγραφήσεται τοῦ τινος, Εἰ δὲ πανταχοῦ (40), ὑπὸ πλείονος καὶ ἄλλου πολλοῦ, λέγω δὲ, τὸ περιεχόμενον τοῦ περιέχοντος, Εἰ τὸ πᾶν ὑπὸ τοῦ παντὸς μέλλει (41) περισχεθήσεσθαι,, «αἰ μηδένα τόπον εἶναι περιγραφῆς ἐλεύθερον. Ταῦτα μὲν (49), εἰ ἐν τῷ παντί. Καὶ ποῦ, πρὶν γενέσθαι τὸ πᾶνς
γὰρ τοῦτο μικρὸν εἰς ἀπορίαν, Εἰ δὲ ὑπὲρ τὸ πᾶν, dp οὐδὲν ἐν τὸ διορίζον αὐτὸ τοῦ παντός ; Ποῦ δὲ τὸ ὑπὲρ τοῦτο ; Καὶ πῶς ἐνοήθη τὸ ὑπεραῖρον
exploratum, aliquanto ulterius in inquirendo pro- grediamur. Nusquamne ille est,an alicubi? Si enim. nusquam, quieret fortasse aliquis ex iis qui inqui- rendi ac dispulandi subtilitate impensius gaudent, quomodo esse quoque possit. Nam siid quod non est, nusquam est: id quoque quod nusquam est, ne quidem fortasse est, Quod si alicubi esse dixeris, proculdubio, quandoquidem est, vel in universo est, vel supra universum. Si in universo; velin quadam ejus parte esl, vel 503 ubique. Si quadam in parte, ergo a minori hac parle cireumscribetur.Sin nbi- que, ab ampliore alioque multo majore, id es!, a. continente continebitur.Hzcsi dederimus, futurum est, ul universum universi complexu Lenealur, nee ullus a circumscriptione liber exstet locus. In has
καὶ ὑπεραιρόμενον, οὐχ ὄντος ὅρου τινὸς τοῦ τέμνον.-- p absurditates incidant necesse esl, qui eum in uni-
πος ταῦτα xal διορίζοντος ; Ἢ χρὴ πάντως εἶναι τὸ μέσον, καὶ ᾧ περατοῦται τὸ πᾶν, καὶ τὸ ὑπὲρ τὸ
(38) θεοῦ, Deest in Or. 1.
34) Μέλλοι, Reg. a, μέλλει,
85) Τῷ. Coisl, 4, τὸ,
36) "Ex τε Deest τε in Reg. bm.
$7)" T E re ταν Ὁ s
(38) οὐ " elc. , a, bm, tres Colb. et. Or. re^ δύο rue οὐδὲ τρεῖς, οὐδὲ
τέσσαρας, (ai Τῶν ἄγαν ἐξεταστιχῶν, « Qui scire ac in-
verso esse dixerint; Ac preterea, ubinam erat, a- tequam universa hac rerum machina exstitissel ? (40) Εἰ δὲ πανταχοῦ, ele. Bill
:oc Sin E el ergo ab alio multo majore continebitur: si quidem luturum est,ut Deus lotusuniversi complexi tenea-
vesligare omnia eupiunt, »
lur,nec ulla ex parte circumseriptionis expers sit.» ZA rude. eg. bm, tres Colb, “δὲ Comb. μέλλοι.
(43) Ταῦτα uiv, εἰς, « Hac. quidem consequen- lur, si in hac universitate Deus constituatur. »
39 8. GREGORII THEOLOGI 40
Namhoc quoquenon levem difüicultatemafferl.Quod 4 πᾶν ; Καὶ τί ἄλλο τοῦτο ἥ τόπος ἐστὶν, ὄνπερ ὃς si eum supra universum esse dixerinl,quid? Niliil.—voptv j Καὶ οὔπω λέγω τὸ περιγραπτὸν πάντως εἶναι, ne orat,quod eum ab nniverso dirimeret? Übinam τὸ Θεῖον, καὶ εἰ (43) διανοίᾳ καταληπτόν' ὃν γὰρ mspi- porro erat,quod supra universum eral? Aut quo- τραφῆς εἶδος καὶ ἡ χατέληψις. : -
modo internosci poterat i/l,quod sublimius crat,ab eo,quod inferius, cum nullus limes esset, qui hiec secerneret ac distingneret? Anuon omnino necesse est medium quoddam esse,quo, velut termino diri- matur universum ab eo,quod supra universum est? Quid autem aliud hoc fuerit,quam locus, quem jam ante exclusimuszNondum enim commemoro, fieri omnino non posse,quin circumscriptus sit Deus,si ani- mo et cogitatione comprehendi polest, Unurn quippe circumscriplionis genus comprehensio quoque
ipsa est.
XlI.Quorsum autem hiec disserui, curiosiusque forlasse, quam vulgi aures ferant, ac pro ea. qu& hac tempestate viget, disputandi ralione (qui, sirn- pliciatque ingenuarerum divinarum pertroetatione contempta et pro nihilo habita, subdolum atque in- volulum dicendi genus invexil; ut nimirum ex fru- etibus arbor 50, hoc esL,ater ille ac tenebrosus spi- ritus,hujurmodi dogmatum afflator,ex hac disputa- tionis caligine agnoscatur)? Non enim hoc eo a me faclum est, ut ipse quoque nova οἱ ab hominum
IA". Τίνος οὖν ἕνεκεν ταῦτα διῆλθον, καὶ περιερ-- Ὑότερον ἴσως Y, κατὰ τὰς τῶν πολλῶν ἀκοὰς, καὶ κατὰ τὸν νῶν (44) χεχρατηκότα τύπον τῶν λόγων (ὃς τὸ γενναῖον xal ἁπλοῦν ἀτιμάσας, τὸ σκολιὸν xal γρι- φοειδὲς (45) ἐπεισήγαγεν ^ ὡς ἐκ τῶν καρπῶν τὸ δένδρον γινώσκεσθαι λέγω δὲ τὸ ἐνεργοῦν τὰ τοιαῦτα δόγματα σκότος bx τοῦ ζόφου τῶν λεγομένων) ; Οὐ γὰρ ἵνα καὶ αὐτὸς παράδοξα λέγειν δόξῳ, καὶ περιτα τὸς φαίνωμαι τὴν σοφίαν, πλέκων συνδέσμους (48), καὶ διαλύων κρατούμενα, τοῦτο δὴ τὸ μέγα θαῦμα
sensibus uliena preferre, atque eximia quadam et B τοῦ Δανιήλ" ἀλλ᾽ ἵν' ἐκεῖνο δηλώσαιμι, ὃ μοι λέγειν ὃ
excellenti sapientia ornatus esse 5! videar, nodos mectens,atque astricla dissolvens;quod quidem ma» gnum Danielis miraculum fuit; verum utillud osten- dam, quod orationis principio dicere instituebam, nimirum Deum extra humani ingenii captum esse, ποῦ totum,quantus est,cogilari alque animo infor- mari posse;idque non ob invidiam(longe enim abest. ἃ divina natura invidiz livor,utpole quie omni per- lurbatiune vacat, solaque bona et domina est, ac priesertim erga id;quod ex omnibus rebus a se con- ditis maximo in prelio habel.Quid enim apud Ver- bum priore loco ac numero est, quam quie ralio- mem ac sermonis 504 facultatem acceperunt ? Quandoquidem hoc quoque ipsuuu, quod procreata
λόγος hm ἀρχῆς ὥρμησε (A7). Τοῦτο δὲ τί ἣν 48); Τὸ μὴ ληπτὸν εἶναι ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ τὸ Θεῖον, μη- δὲ ὅλον ὅσον ἐστὶ φαντάζεσθαι * καὶ τοῦτο οὔτε διὰ φθόνον (μαχρὰν γὰρ τῆς θείας φύσεως φθόνος, τῆς γε ἀπαθοῦς, xi μόνης ἀγαθῆς, καὶ κυρίας, xal μά- λιστα τῶν ἑαυτοῦ κτισμάτων περὶ τὸ τιμιώτατον (40). Tí γὰρ Λόγῳ πρὸ τῶν λογικῶν " ἐπεὶ χαὶ αὐτὸ τὸ ὑποστῆναι τῆς ἄκρας ἀγαθότητος), οὔτε εἷς τιμὴν ἑαυτοῦ xd δόξαν τοῦ πλήρους (00), fva τῷ ἀνέφ- bt τὸ τίμιον ἔχῃ καὶ τὸ σεδάσμιον. Τοῦτο γὰρ mdv- τως (54) σοφιστικὸν καὶ ἀλλότριον, μὴ ὅτι Θεοῦ, dXX" οὐδὲ ἀνθρώπου μετρίως ἐπιεικοῦς, xal τι δεξιὸν ἕαυτῳ συνειδότος, ἐκ τοῦ κωλύειν ἑτέρους τὸ πρω- τεῖον πορίζεσθαι.
Suntsummi cujusdam divin bonitatis argumentum est), uec ut inde ipsius, qui plenus est, honori glorieque quidquam accederet, ut videlicet ex eo quod ad ejus cognitionem morlales pervenire ne- queunt, major ad ipsum lionor ac veneratio redeat. Sophisticum enim plane, atque alienum est, non dicam a Deo, sed ab homine,mediocri saltem probitate candoreque pradito atque ingenue cusjusdam honestalis sibi conscio, probibendis aliis principatum sibi arrogare.
XII Verum aliasne eliam quasdam ob causas,vi- derint ii, qui Deo propinquiores conjunclioresque sunt,atque impervestigabilrum ipsius judiciorums7 inspectores et contemplatores,si qui tamen sunt ad eam virtutis magnitudinem ereeli, alque in abyssi
IB. "AJ εἰ μὲν καὶ δι’ ἄλλας αἰτίας, εἴδετεν ἂν οἱ ἐγγυτέρω Θεδῦ, καὶ τῶν ἀνεξιχνιάστων αὐτοῦ κρι- μάτων ἐπόπται καὶ θεωροὶ, εἴπερ εἰσί τινες τοσοῦτοι τὴν ἀρετὴν, ναὶ ἔν ἴχνεσιν ἀθύσσου περιπατοῦντες, τὸ δὴ λεγόμενον " ὅσον δ' οὖν ἡμεῖς κατειλήφαμεν,
vestigiis deambulanles 36, οἱ proverbio diei Βοῖοι, μικροῖς μέτροις μετροῦντες τὰ δυσθεώρητα " τάχα "Quantum tamen nos,qui exiguis modulis ea quie ad D μὲν, ἵνα μὴ τῷ ῥᾳφδίῳ τῆς κτήσεως, ῥῴστη γένηται ᾿οοπί οπιρίαπάυτη difficilia sunt,metimur,coujeclura καὶ ἡ τοῦ χτηθέντος ἀποδολή. Φιλεῖ γὰρ τὸ μὲν mssequipossumus,reshujusreicausmalferriqueanl πύνῳ χτηθὲν μᾶλλον κρατεῖσθαι " τὸ δὲ ῥᾳδίως χτη- "Prima forsan,ne,ob adipiscendi facililalem, facilis θὲν, xai ἀποπτύεσθαι (53) τάχιστα, ὡς πάλιν ^n".
50 Mauth. vu, 20, 51! Dan, v, 11, 53 Rom. xr, 388. 9 Job xxxvii, 16.
44) Τὸν vov. Sic codd. In ed., «àv wv, AB) Γριφοειδές, δὶς Reg. bm εἰ Coisl. 4. In qui- j Ὑῤνφῶδες. In ed., γρυφοειδές, Schol, αἶνι - γματωδές͵ weeniginatice, obscure.» Nolat hic Gre- gorius Eunomianos,ae precipue Aetium Eunomii
e Καὶ εἰ, Deest εἰ in Reg. Cypr.
(48) Τοῦτο δὲ τί ἦν. Deest τί in Or. 4.
(49) Τιμιώτατον. Comb. prefert, οἰκειότατον. « Maxima sibi necessitudine conjunctum, familia rissimum. »
(20) Τοῦ πλήρους, Alludit ad hzc Isaie verba 1, 41 : « Quo mihi multitudinem victimarum vestra- rum? dicit Dominus : plenus sum, » etc,
51) Πάντως, Comb., πάντη.
482) ᾿Αποπτύεαθαι, Or, 1 ἀποπτύεται,
Hl
ORATIO XXVIII. — 'THEOLOGIDA Il.
4
ναὶ δυνάμενον" καὶ οὕτως (58) εὐεργεσία καθίσταται A quoque rei quasiti jactura sit. Fil. enim fere, αἱ
τὸ μὴ πρόχειρον τῆς εὐεργεσίας, τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. Τάχα 8 ὡς μὴ ταυτὸν ἡμᾶς τῷ πεσόντι ᾿ξωσφόρῳ πάσχειν (54), lx τοῦ τὸ φῶς ὅλον χωρῆσαι κατέναντι Κυρίου παντοχράτορος τραχηλιᾷν, xal πίπτειν ba τῆς ἐπάρσεως, πτῶμα πάντων ἐλεεινότατον, Τυχὸν δὲ, ἵν᾽ ἢ τι πλέον ἔκεῖθεν dülow φιλοπονίας καὶ λαμπροῦ βίου τοῖς ἐνταῦθα κεκαθαρμένοις, xxl μαχροθυμοῦσι πρὸς τὸ ποθούμενον. Διὰ τοῦτο μέσος ἡμῶν τε καὶ Θιοῦ ὁ σωματικὸς οὗτος ἵσταται γνόφος, ὥσπερ ἡ νερέλῃ (56) το πάλαι τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν ᾿Εδραίων, Καὶ τοῦτό ἔστιν ἴσως, ὃ ἔθετο σχότος ἀποχρυφὴν αὐτοῦ, τὴν ἡμετέραν παχύτητα, δι᾽ ἣν ὀλίγοι καὶ μικρὸν διακύπτουσιν, Τοῦτο μὲν οὖν φιλοσοφείτωσαν οἷς ἐπιμελὲς, χαὶ ἀνίτωσαν ἐπὶ πλεῖστον τῆς διασκὲ-. φεως" ats δ᾽ οὖν ἔκεῖνο γνώριμον τοῖς δεσμίοις τῆς
quod non sine labore alque industria partum est, arctius quoque teneatnr ; qued autem nullo negotio comparalum est, cilissime vilescat, et abjiciatur, utpote quod recuperari possit ; alque jla io beneli- cium cedit non obvia illa beneficentia apud eos sal- tern, qui prodentes sunt, Altera, ne idem nobis, quod Lucifero illi prolapso 55, accidat ; hoc est, ne toto illo fulgore perfusi cervicem adversus Domi- num omnipotentem atlollamus,atque ob elationem. corruamus,casu omnium miserrimo et calamitosig- simo, Postrema, ut pro industrie sue illustrisque. vitie pra»mio uberius aliquid babeant,qui hic sese ἃ vitioru labe perpurgarint, ae rem adamatam et expeiilam patientibus animis exspectarint. Idcirco meuiaiuler nosac [jeum corporea hac caligointer-
γῆς, 9 φησιν ὁ θεῖος Ἱερεμίας, xal τὸ πυχὺ τοῦτο p JeCla esl; non secus ac nubes i'la 55 olim inter. AEgy-
σαραίον περιδεδλημένοις (86): ὅτι ὥσπερ ἀδύνατον ὑπερδῆναι (57) τὴν ἔχυτοῦ σκιὰν, καὶ τῷ λίαν ἐπει- γομένῳ (φθάνει qup ἀτὶ τοσοῦτον, ὅσον καταλαμδά- νεται), fj τοῖς ὁρατοῖς πλησιάσαι τὴν ὄψιν, δίχα τοῦ ἐν μέσῳ φωτὸς val ἀέρος, ἢ τῶν ὑδάτων ἔξω τὴν νηκτὴν φόσιν διολισθαίνειν" οὕτως ἀμήχανον τοῖς ἐν σῶματι (58), δίγα τῶν σωματινῶν, πάντη γενέσθαι μετα τῶν νοουμένων. "Atl γάρ τι παρεμπεσεῖται τῶν ἡμετέρων, κἂν ὅτι μάλιστα χωρίτας ἑαυτὸν τῶν ὁρωμένων ὃ νοῦς, xal χαϑ' ἑαυτὸν γενόμενος, mpos- δάλλειν ἐπιχειρῇ τοῖς συγγενέσι καὶ ἀοράτοις, Γνώσῃ, δὲ οὕτως.
ptios et Hebrzvos. Ac fortasse huc spectat illud Scri- ptura, Posuit tenebras latibulum sibi, hoc est, cras- sitiem nostram, qua fil, ul pauci omnino, jique pa- rum adimoduin transpiciant, Sed de hac re accu- ratius philosophentur,altissimeque consideratione provehantur, quibus id sindio et curae fuerit, Nobis. utique,qui terree vinculis astricti lenemur 97, ut 16. remi verbis utar,crassaque hac carneobtegimur, hoc perspicuum est,quod quemadmodum nulla ra- lione fieri $08 potest,ut quispiam, quamlibet gres-- sum urgeal, umbram suam przetereat ( quantam enim eam assequeris, lantum etiam illa semper an-
tevertit), aut oculus rebus in aspeetum cadentibus citra intermediam lucem et aerem conjungatur, aut pisces extra aquas natenl; ita etiam impossibile est iis, qui corporibus inclusi sunt, sine corporearum ac sensibilium rerum adminiculo, rebus iis, quie. animo ac ralione intelliguntur, omnino conjungi. Semper enim obiter sensibile aliquid rerum nostrarum incidit, quantumvis maxime nostra mens ab iis rebus, quz in aspectum cadunt, abstracia, atque in seipsam collecta, res cognalas et oculorum aciem fogientes assequi ac percipere contenderit. Quod quidem ita tibi clarum ac dilucidum erit,
IU". Οὐ πνεῦμα, xal mop, xal φῶς, ἀγάπη τε xaiC — XIII. Nonne spiritus, et ignis, el lux, et chari-
σοφία, καὶ δικαιοθόνη, xal νοῦς, xal λόγος, καὶ τὰ τοιαῦτα (50), αἱ προσηγορίαι τῆς πρώτης φύσεως ; Τί οὖν ; "Ἤ πνεῦμα νοήσεις δίχα φορᾶς xal ortus ; "HO πῦρ ἕξω τῆς ὕλης, καὶ τῆς ἄνω φορᾶς, καὶ τοῦ ἰδίου χρώματός τε καὶ σχήματος ; "Ἢ φῶς oix ἀέρι αὐγκρατόν τε xal ἄρετον τοῦ οἷον γεννῶντός τε καὶ φωτίζοντος ; Νοῦν δὲ τίνα ; Νὴ τὸν ἐν ἄλλῳ, καί οὗ κινήματα τὰ διανοήματα, ἠρεμοῦντα, ἢ προθαλλό- μένα ; Λόγον δὲ τίνα παρὰ τὸ, ἠσυχάζοντα Ἐν ἡμῖν, ἣ χεόμενον ; ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν, λυόμενον, Εἰ δὲ καὶ συφίαν, τίνα παρὰ τὴν ἕξιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς θεωρή- μασιν (80). εἴτε θείοις, εἴτε καὶ ἀνθρωπίνοις. 5 Διχαιο-
125, et sapientia, el justitia, el mens, et. verbum, atque similia, principis illius naturg sunt nomina ? Quid igitur ? An spiritum animo concipies,qui mo- tus ac iiffusionis expers sil ? An ignem, qui mate- ria careal, sursumque non feratur,nec propria co- lore ac figura przdilus sit ? An lucem nulle aere permistam, atque a suo quasi parente eamque ef- fundente segregatam ? Jam mentem, quam tàndem intelliges? An non eam, quie in alio est, cujusque motus cogitationes sunt, vel taciti, vel sese profe- renles ? Quod item verbum ? An non illud, quod vel in nobis quiescit, vel diffunditur ? vereor enim
σύνην τε καὶ ἀγάπην, οὐ διαθέσεις ἐπαινουμένας ; D dicere, solvitur. Quam porro sapientiam, praeter B4 ]sa, xiv, 413, ὅδ Exod. xiv, 30, 36 Psal. xvii, 13. Thren, ut, 34.
Καὶ οὕτως, ele, id est, « ac sic ipsam bene- tire arinti difficultatem pro beneficio habent cordati homines. »
(04) Πάσχειν, Comb., παθεῖν,
s». Schol. : τον Eze ? ; wd πρόσθεν σῶμα, Ἤμετς μὲν ψυχὴ, ἡμέτερον ἃ Εν du lubem appellat EAM duod animie objectum est.Nos enim anima sumus, cor- pus vero nostrum est, »
(56) Περιδεδλημένοις, Sic Colb. 3. Mii. roofe-
Puro, Gn. XXXVI,
ὄνατον ὑπερδῆναι, Reg. Cypr., ἀδύνατόν, ἐστιν ὑπερδαίνειν.
(58) Σώμετι, Reg. bm, σώμασι, ἕ
(59) καὶ τὶ 2-34 etc, Bill. : « Alque aliis natura nuncupatur? » [n prima aotem ed ;«Atque hujusmodi nominibus divina natura appellatur ? »
(00) "iv τοῖς θεωρήμασιν, Weg. ἃ, ὧν τοῖς νοήμα- σι καὶ θεωρήμασιν, « in cogitationibus el conteme plationibus, »
3
43
humanis rebus contemplaudis versatur * Quam porro justitiam et charitatem ! Nonne przclaras et «um laude conjunetas affectiones (quarum allera imjustitiae, allera odio adversetur), nunc esse inten- dentes, nunc remiltentes ; nunc accedentes, nunc decedentes, ac certa omnino qualitate nos afficien- tes et immulantes, haud secus ac colores corpora ? An potius nobis faviendum est, ut ab his absceda- mus, ac numen ipsum sejunctim, quoad ejus fieri potest, perspiciamus, particularem quandam spe- ciem ex simulacris colligentes ? Quaenam igitur est Iac molitio, quie et ex his velut confletur, et tamen hiec non sit? Aut quomodo id, quod unum est, ac suapte natura compositionis expers, nec ullis rerum simulacris adumbrari potest, hiec omnia el borum wnomquodque perfecte fueril? Ita mens nostra languet ac fatiscit, dum e corporis et sensibilibus rebus excedere,506 atque incorporeis citra ullius rei inlerventum jungi studel, quandiu cum sua infirmitate, ea, qua ipsius vires superant, specula- lur, Etenim Deum, ac principem illam causam, natura quidem omnis rationis particeps appetit ; ut autem eam assequatur, ob eas, quas dixi, causas, vires deficiunt. Languens autem desiderio, ac male
8, GREGORII THEOLOGI d eam, qua habitus est, atque, vel in divinis, vel ἱπλ καὶ τὴν μὲν τῆς ἀδιχίας, τὴν δὲ τοῦ μίσους
λον, ἐπιτεινομένας τε xal ἀνιεμένας (01), προσγινον. μένας τε καὶ ἀπογινομένας͵ καὶ ὅλως ποιούσας ἡμᾶς͵ ἀπ ἀλλοιούσας, ὥσπερ αἱ χρόαι τὰ σώματα; ὙΠ DT τούτων ἀποστάντας ἡμᾶς͵ αὐτὸ xal ξαυτὸ τὸ θετον (08) ἰδεῖν, ὡς οἷον τε, μερικήν τινα φαντασίαν Dx. τῶν εἶς- χασμάτων συλλεγομένους ; Τίς οὖν ἡ μηχανὴ (83) ἐκ τούτων τε, xal μὴ ταῦτα ; Ἥ πῶς ταῦτα καὶ τελείως ἕκαστον, τὸ ἕν (04) τῇ φύσει ἀσύνθετον καὶ ἀνείκαστον ; Οὕτω χάμνει ἐκδῆναι τὰ σωματιχὰ à ἡμέτερος νοῦς, καὶ γυμνοῖς ὁμιλῆσαι τοῖς ἀσωμάτοις, ἕως σκοπεῖ μετὰ τῆς ἰδίας ἀσθενείας τὰ ὑπὲρ δύνα-- μιν. Ἐπεὶ ἐφίεται μὲν πᾶσα λογιχὴ φύσις θεοῦ, καὶ τῆς πρώτης αἰτίας" καταλαδεῖν δὲ ἀδυνατεῖ, δι᾽ ἄς εἶπον αἰτίας, Κάμνουτα δὲ τῷ πόφῳ, καὶ οἷον sga- δάζουσα (65), καὶ τὴ, ζημίαν o) φέρουσα, δεύτερον
Β ποιεῖται πλοῦν (66), ἢ πρὸς τὰ ὁρώμενα βλέψαι, xmi
τούτων τι ποιῆσαι Θεὸν, κακῶς εἴδυτα" {τ| γὰρ τῶν ὁρατῶν τοῦ ὁρῶντος, καὶ πόσον ἐστὶν ὑψηλότερόν τε καὶ ϑερειδέστερον͵ ἵν᾽ ᾧ τὸ μὲν προσχνοῦν, τὸ δὲ προσχυνοόμενον 1) ἢ διὰ τοῦ κάλλους (87) τῶν Üpm- μένων καὶ τῆς εὐταξίας, Θεὸν γνωρὶσαι, xal ὁδηγῷ τῇ ὄψει͵ τῶν ὑπὲρ τὴν ὄψιν χρήσασθαι, ἀλλὰ μὴ ζημιωθῆναι Θεὸν διὰ τῆς μεγαλοπρεπείας τῶν ὅρως: μένων,
omnino affecta, wgerrimeque hoc damnum ferens, secundam, ut dici solel, navigationem inil,ut scili cet, vel ad res eas, quie sub oculorum sensum cadunt, oculos flectat, ac quampiam earum pro numi- ne colat, pessimo utique consilio labens (quid enim in omnibus rebus, quz» oculis cernuntur, eo, ἃ quo cernuntur, excelsius et divinius est, ut illud adoretur, hoc vero adoret?); vel per aspectabilium rerum pulchritudinem et ordinem, Dei cognitionem assequatur, aique ad ea percipienda, quam ocu- lorum obtutum fugiunt, ducibus oculis utatur, non autem per earum rerum, quie oculis subjecti» sunt,
magnificentiam, Dei jacturam faciat.
XIV. Hinc alii solem, alii lunam, alti sidernm C
multitudinem, alii ccelum quoque ipsum una cum illis, quibus pro motus qualitate vel. quantitate mundi gubernationem administrationemque tribu- erunt ; alii rursus propter necessarium usum, ter- ram, aquam, aerem, ignem, quod his sublatis hu- mana vitas incolumitas constare non possit ; alii denique quidquid ex rebus aspectabilibus temere ipsis ocenrrit, coluerunt, pnlcherrima quique eo- rum, qui cernebant, pro diis sibi constituentes. Nec defuerunt, qui statuas ac figmenta divinis ho- noribus affecerint, um quidem propinquorum et necessariorum, ii videlicet, qui vehemealtiori luctu afflictabantur, corporeisque rebus addicliores erant, alque homines vita functos monumentorum
1A', Ἐντεῦθεν oi μὲν ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἄμα τούτοις, οἷς xar τὸ πᾶν ἄγειν δεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ ποσὸν τῆς κινήσεως" οἱ δὲ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, διὰ τὸ χρειῶδες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι τὸν ἀνθρώπινο. βίον" οἵ δὲ ὁ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὁρατῶν ἐσεδάσθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι, Εἰσὶ δὲ οἵ καὶ εἰκόνας, καὶ πλάσμα-. τα, πρῶτα μὲν τῶν οἰκείων οἴγε περιπαθέστεροι, καὶ σωματιχώτεροι, καὶ τιμῶντες τοὺς ἀπελθόντας τοῖς ὑπομνήμασιν" ἔπεικα val τῶν ξένων, οἵ μετ᾽ ἐκείς. νους, χαὶ μακρὰν ἀπ᾽ ἐκείνων, ἀγνοίᾳ τῆς πρώτης φύσεωξ, wal ἀκολουθίά τῆς παραδοθείσης τιμῆς, ὥς ἐννόμου καὶ ἀναγκαίας, ᾿Ἐπειδὴ χρόνῳ τὸ ὅθος βε- δαιωθὲν, ἐνομίσθη νόμος (68). Οἶμαι δὲ καὶ ova
honore prosequebantur: ροϑὲ Δυίΐθπι alienorum quo-D στείαν (69) τινὲς θεραπεύοντες, καὶ ῥώμην ἐπαινές
44) ᾿Ακεμένας, Coisl. 1 aliique, ἀνειμένας,
02) Θεῖον, Duo TRegg.,tres Colb.,Coisl, 4 et Or. ύτων. . Schol: 'Ἔχ ἂν φύσιν, hoc
4 addunt, ἐκ
sui impos, quasi ὅσα, (δ0) Δεύτερον ποιεῖται πλοῦν. « Secundam navi-
gationem init. » Id proverbio dicitur,cum quis ad summa pertingere non valens, proxima consectalur, *Quemadmodum, » inquit Wllius, » qui mari iter faciunt,cum eum,quem maxime optant,nequeunt, pr. ximum illi tamen, quanquam non adeo commo- dum, cursum Lenere conantur. »
(67) "Ἢ διὰ τοῦ χάλλους͵ etc. Td est, « ob eximi; ἐπ Ρ διανει elegantissimumque rerum sen: ilium ordinem, divinitatem rebus ipsis sensibili- bus tribuat, ac ita Deum amillat, » Y
(68, "EvoulsOn, νόμος. Comb., νομὸς ἐγένετο, (69) Δυναστείαν. Sic duo Regg., tres Colb., Coisl, 4, Or. 1 et Par. In ed., δυναστείας,
A5 ORATIO XXVIIl, — THEOLOGICA Il. 46
save, καὶ κάλλος ὕχυμάσαντες͵ θεὸν ἐποίησαν τῷ A que, nempe ii,qui mullis post eos szculis exstite- χρόνῳ τὸν τιμώμενον, προσλαδόμενοι (70) «wa καὶ runt ignoratione videlicel primze illius nature, ac μῦϑον τῆς ἐξαπάτης (71) ἐπίκουρον, serie per manus ipsis a majoribus traditi cullus. quasi justi et necessarii. Consueludo enim, temporis longinquilate conlirmala, pro lege habita est; Nonnullos etiam fuisse arbitror, qui summam alicujus potestatem omni observantia colentes, et cor- La robur laudibus efferentes, ac form venustatem admirantos, eum tandem, quem honorabant,in
eorum numerum ascripserint, ad hujusmodi imposturz subsidium et patrocinium, fabulas quasdam
nesumenles.
1E'. Οἱ ἐμπαϑέστεροι δὲ αὑτῶν xxb τὰ πάθη θεοὺς ἐνόμισαν, Tj θεοὺς (TR ξτέμησαν, θυμὸν, καὶ puzego- νίαν, καὶ ἀσέλνειαν, καὶ μέθην, καὶ οὐκ vi ὃ τι ἄλλο sit τούτοις παραπλησίων" οὗ καλὴν, οὐδὲ δικαίαν ταύτην ἀπολογίαν εὑράμενοι τῶν οἰκείων ἁμαρτημά- τῶν, Καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω (13), τοὺς δὲ ὑπὸ γὴν ἔκρυψαν (T4), τοῦτο συνετῶς μόνον" τὼς δὲ ἀνήγαγον εἷς τὸν οὐρανόν (15). "^ia τῆς γελοίας χλη- pisse! Εἴτα ἑκάστῳ τῶν πλασμάτων ὕνομέ τι θεῶν ἣ δαιμόνων ἐπιφημίσαντες, κατὰ τὴν ἐξουσίαν καὶ αὐτονομίαν τῆς πλάνης, καὶ ἀγάλματα ἰδρυσά- μένοι, ὧν καὶ τὸ πολυτελὲς δέλεαρ, αἴμασί τε καὶ χνίσσαις, ἔστι δὲ οἵ γε (T6), καὶ πράξεσι λίαν αἵ- σχραῖς, μανίαις τε xal ἀνθριωποχτονίχις τιμᾷν τοὺ- ποὺς (71) ἐνόμισαν: τοιαύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς, "ln δὲ καὶ κνωδάλοις (18, καὶ τετραπόδοις, xai ἑρπετοῖς, καὶ τούτων τοῖς ale σχίστοις τε καὶ γελοιοτάτοις ἑαυτοὺς καθύδρισαν, καὶ τούτοις φέροντες τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν προσέθηκαν" ὡς μὴ ῥᾷδιον εἶναι κρῖναι, ποτέρων (79) δετ᾿ καταφρονεῖν μᾶλλον, τῶν προσχυνούντων͵ ἢ τῶν προσχυνουμένων " τάχα ἔξ καὶ πολὺ πλέον τῶν λατρευόντων; ὅτι λογι- κῆς ὄντες φύσεως, xal χάριν Θεοῦ δεξάμενοι, τὸ χεῖρον ὡς ἄμεινον προεατήσαντο (80)" xal τοῦτο τοῦ πονηροῦ τὸ σόφισμα, τῷ χαλῷ καταχρησαμένου πρὸς τὸ κακὸν, οἵα τὰ πολλὰ τῶν ἐκείνου κακουργημάτων, Παραλαβὼν γὰρ αὐτῶν τὸν πόθον πλανώμενον (81) κατὰ Θεοῦ ζήτησιν, ἵν᾽ εἰς ἑαυτὸν (82) περισπάσῃ τὸ κράτος, καὶ χλέψῃ τὴν ἔφεσιν᾽ ὥσπερ τυφλὸν qui ραγωγῶν ὁδοῦ τινος ἐφιέμενον, ἄλλους ὁλλαχοῦ wai- ἀκρήμνισε, καὶ διέσπειρεν εἰς ἕν τι θανάτου xal
ἀπωλείος βάραθρον,
1507 XV. Jam vitiosissimi quique vitia ipsa ἴω-- dosque alTectus deos esse censuerunt,aut certe sub deorum nomine coluerunt,iram nimirum, ezdem, libidinem,temulentiam,et calera ejus generis, non sequam, nec honeslam bane scelerum suorum ex- cusationem nacli. Alque eos partim in terra reli- querunt,partim infta terram occultarunt,hoc unum
p satis consulte,partim in celum evexeruut : o ridi- culam hereditatis parlitionem! Ac deinde pro er- roris libertale et licentia, figmento cuique nomen aliquod, vel deorum, vel daemonum indiderunt,sta- luasque insuper erexerunt,easque adeo magnificas el excellentes, uL pretio ipso vulgi animos inesca- rent.Ad hiec per eruores et carmum nidores, qui- dam etiam per acliones in primis foxdas, hoc est, farores ac czedes, hujusmodi numina rite codi exi- slimarunt; tales quippe talibus diis honores haberi. conveniebat. Eo eliam amentiz quidam prorupe- runt,ut colendis avibus,el quadrupedibus, et repti- libus 96,atque horum turpissimis quibusque maxi- meque ridiculis, seipsos contumelia aflicerent,iis- que Dei gloriam attribuerunt : ut. non sit facile constituere, utri magis contemnendi sint, iine qui adorabant,an qui adorabantur.Fortasse vero multo majori contemptu atque ignominia digni erant,qui res hujusmodi adorabanl; quoniam, cum natura ratione preedita ornali essent, Deique gratiam ac- cepissent, deterius meliori protulerunt.Atque hzc fuit pravi. illius calliditas et impostura,re bona ad malum abutentis; qualia sunt pleraque illius ver- sula facinora. Nam cum eorum cupiditatemad Dei conquisitionem oberrantem accepisset, ut principa-
tum ad se transferret, ac desiderium eorum eluderet, quasi ciecum vie cujusdam cupiditate llagran- tem manuducens, alios alio praecipites egit, atque ia unum queddam mortis exitiique barathrum dis- persit.
IC". οὗτοι μὲν δὴ ταῦτα’ ἡμᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμε- D — XVI. Atque hiec. quidem illi. Nos autem,Dei de-
voc ἐφιεμένους Θεοῦ, καὶ μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγες μόνευτόν τε καὶ ἀχυδέρνητον' εἴτα τοῖς ὁρωμένοις προσδάλλων (88), καὶ τοῖς ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων, οὔτε
58 Rom. 1, 23.
710) Προσ λαδόμενοι, Comb., προσλαδόντες,
{0} etc Cl d, Rees
i ἢ Θεούς, Deest. in Or. 1. In ed., θεοῖς
8) Kal τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω, ete. Alludit Gre-
gorius ad fabulosam partilionem,qua calum Jovi, mare Neptuno, inferorum regnum Plutoni in sor- tem cessisse finxit anliquilas. Eo “Ἔχρυψαν, Reg. Cypr. , ἀπέῤῥιψαν, « abjece- Ὕ 5) Τὸν οὐρανόν, Deest, «iv in Or, 1. 76) "Ἔστι δὲ οἵ 0, Colb. 1, οἱ Comb., ἔστι δὲ
(17) τιμᾷν τούτους, Sic Reg. Cypr. ln edit, 3o
siderio flagrantes,alque animis ita comparatos, ut universitatem hanc duce alque gubernatore carere nullo modo admillere queamus, ratio excipiens,ac
τοῦτο τιμᾷν,
(78) Κρωδάλοις, Elias « aves » intelligit, Βα- düeus, « feras » lam terrestres, quam aquaticas el aerias, E
, (79) Ποτέρων, Sic Coisl. 1, et tres Colb. Alii,nd« sigo», prave, Epi.
(80) Προεστήσαντο, Reg. Cypr., προετιμήσαν- το.
p Πλανώμενον, (οἶδ), 4, πλανωμένων, ν
89) Εἰς ἑαυτόν, Sie duo M gg. tres ον, Colal. 4 εἰ 3, Comb. [n ed., εἰς ἑπυτῆν,
(88) Προτδάλγων. Wet. ὡς S Y. Ns Tbe ".
41
S. GREGORII THEOLOGI
48
deinde in res oculis subjectas intuens, atque adeo A μέχρι τούτων ἔστησεν, Οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν
ἃ, 88 ab initio condila sunt, considerans, ne hic quidem 508 gradum fixit. Neque enim rationis erat,iis, que, quantum ad sensum, pari nobiscum conditione sunt, principatum dare.Quin potius eo- rum ope atque adjumento nos ad id, quos his su- perius est, cujusque beneficio hzc sunt,ducit.Quid enim tandem illud est,quod coelestia et terrestria, quaque, vel per aerem, vel per aquam feruntur, vel potius ea,qua his priora sunt, celum, terram, aerem, aquam certo ordine collocavit? Quis haec miscuit ac sejunxit?Quie mutua horum societas na- turzque cognatio et eonspiratio?Hoc enim dictum, licet hominis a religione nostra alieni, mihi ma- gnopere probatur : Quis motum his attulit, ac
perpetuo minimeque impedito cursu ea modcra- ,
tur?Àn non eorum artifex et quirebus omnibus ra- tionem eam indidit, qua universum fertur et guber- naturt Quis porro horum artifex? An non is, qui hec procreavit atque in rerum naturam produxit? Neque euim proculdubio cásui fortunzque hac vis el facultas ascribenda est. Ut enim hoc demus, casu omnia exslitisse,cui landem eorum constitutio ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita lubet, casui concedamus, cujusnam,
ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτίμοις κατὰ τὴν αἴσθησιν (84), Καί διὰ τούτων ἄγει πρὸς τὸ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ δι΄ οὖ (85) τούτοις τὸ εἶναι περίεστιν, Τί γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράνιά τε (Βθ) καὶ τὰ ἐπίγεια, ὅσα τε δι’ ἀέρος, καὶ ὅσα καϑ' ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ τούτων, οὗ- ρανὸν, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν ὕδατος ; Τίς ταῦφ τα ἔμιξε καὶ ἐμέρισεν ; τίς (87) κοινωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυΐα, καὶ σύμπνοια ; ᾿Επαινῶ γὰρ τὸν εἰρηκότα (88), κἂν ἀλλότριος fj* (89) Τί τὸ ταῦτα κεχινηκὸς, καὶ ἄγον (90) τὴν ἄληκτον φορὰν καὶ ἀκώλυτον ; ἄρ᾽ οὐχ ὁ τεχνίτης τούτων, καὶ πᾶσι λόγον ide, καθ᾿ ὅν τὸ πᾶν φέρεταί τε καὶ διεξάγεται ; Τίς δὲ ὁ τεχνίτης τούτων ; dp! οὐχ ὁ πε- ποιηκὼς (91) ταῦτα, καὶ εἰς τὸ εἶναι (92) παραγα- quw; οὐ γάρ δὴ ci αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύ- wav, "Ἔστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομέτου' τίνος τὸ τάξαι ; Καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν" τίνος τὸ τη- ρῆσαι καὶ φυλάξαι καθ᾽ οὖς πρῶτον ὑπέστη λόγους ; ἑτέρομ. τινὸς, ἢ τοῦ αὐτομάτου ; Ἑτέρου δηλαδὴ παρὰ τὸ αὐτύματον, Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν Θεός ; Οὕτως ὁ ἐκ Θεοῦ λόγος καὶ πᾶσι σύμφυτος, καὶ πρῶ- τος ἐν ἡμῖν (93) νόμος καὶ πᾶσι συνημμένος, ἐπὶ Θεὸν ἡμᾶς ἀνήγαγεν bx τῶν ὁρωμένων, Καὶ δὴ λέγω- μεν (94) ἀρξάμενοι πάλιν.
queso, fuerit, hec, juxta eas ratioues, quibus primum creata sunt, tueri atque conservare? Alterius- ne cujuspiam, an casus? Alterius profecto, non casus. Hoc autem quid tandem aliud esse queat, quam Deus? Sic ratio, qui ex Deo est, et cunclis insila, et. prima in pectoribus nostris condita lex, cunc- tisque mortalibus innexa, nos ab iis rebus, que oculis cernuntur, ad Deam subvezit. Ac proinde hoc
pacto rursus exordiamur.
XVII. Quid tandem Deus natura sua et essentia C
Sitnec hominum quisquam unquam invenit, nec invenire potest. Àn vero aliquando sil inventurus, querat hoc qui volet, ac perserutetur.Mea quidem sententia, tum demum lioc inveniet,cum deiforme hoc atque divinum,id est, mens nostra et ratio cum natura cognata conjnncia fuerit, et imago ad exemplar illud suum,cujus nunc desiderio tangitur, ascenderit. Atque illud mihi esse videtur,quod pri- marium philosophie caput est, nempe nos aliquan- dotantum cogaituros,quantum cogniti sumus*9.60, At in hac mortali vita quidquid ad nos usque per- tingit, aliud nihil est, quam exiguus quidam rivu- lus,ac velut 509 parvus magnae lucis radius. Qua-. mobrem si quis Deum cognovit, aut, Scriptura
59-60 [ Cor. xui, 12.
IZ Θεὸν, 8 τί ποτε μὲν ἔστι τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, οὔτε τις εὖρεν ἀνθρώπων πώπότε, οὔτε μὴν (95) εὕρῃ. ᾿Αλλ᾽ εἰ μὲν εὑρήσει ποτὲ, ζητείσθω τοῦτο, καὶ φιλοσοφείσθω παρὰ τῶν βουλομένων᾽ εὑ- ρήσει δὲ, ὡς ὁ ἐμὸς (96) λόγος, ἐπειδὰν τὸ θεοειδὲς τοῦτο καὶ θεῖον, λέγω δὲ τὸν ἡμέτερον νοῦν τε γαὶ λόγον, τῷ οἰκείῳ (97) προσμίξῃ, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν. Καὶ τοῦτο εἴναί μοι δοχεῖ τὸ πάνυ φιλοσοφούμενον, ἐπιγνώσε- σθαί πρτε ἡμᾶς, ὅσον ἐγνώσμεθα. Τὸ δὲ νῦν εἶναι (θ8), βραχ εἴά τις ἀποῤῥοὴ πᾶν τὸ εἰς ἡμᾶς φθάνον, «αἱ olov μεγάλου φωτὸς μικρὸν ἀπαύγασμα. “Ὥστε καὶ εἴ τις ἔγνω Θεὸν, ἢ ἐγνωκέναι μεμαρτύρηται, τοσεῦ-- τὸν ἔγνω, ὅσον ἄλλου μὴ τὸ ἴσον ἑλλαμφθέντος φανῇ-- ναὶ φωτοειδέστερος" καὶ τὸ ὁπερθάλλον, τέλειον ἕνο--
(84) Κατὰ τὴν αἴσθησιν. « Quantum ad sensum.» DTn ed,, ὁ πεποιηκός,
Schol.: Οὐ κατὰ τὸν vov: « Non quantum ad men- tem. » (85) δι o5. Cujus. » Schol. : τοῦ Θεοῦ" « Dei. » 180) Οὐράνιά «e. Deest. τε in duobus Regg., et
(87) τίς Duo Regg. addunt, ἡ. (58) Τοῦ εἰς Schol. τὸν Πλάτωνχ᾽ « Plato- nem. » Quod verimilins. quid. in. dictum videtur de isto philosopho, quam «e Oppiano, ut vult Bil- lius in n
»». Hac iu Coisl. 3
(80) Καὶ ἄγον, etc. Reg. Cypr. habet: καὶ ónb- τὴν ἄληκτον φορὰν καὶ ἀκώλυτον ἀγαγόν, (91) Ὃ πεποιηκώς, Sic tres Colb., Or. 1, et Par.
(92) Εἰς τὸ elvat, Par., eic τὸ ἕν,
μὲ Ἐν üptv. Sic. Or.1. In ed., ἐν ὑμῖν,
(94) 'Aévoyev. Sic Combef. In ed., λέγομεν.
S9 Οὔτε μήν. Reg. bm, Or. 4, Basil., οὔτε μή,
(96) Ὡς ὁ ἐμός, Sic duo Regg., et Or. 4. Alii, ὡς ἐμός, minus recte. Epir.
(97) Οἰκείῳ, Sic Reg. bm, Coisl. 8, etc., «cum Deo. » Etenim homo, cum sit ad imaginem Dei creatus, Deo quodam cegnationis jure est conjun- ctus. [n ed., οἰσείω,
98) Τὸ δὲ νῦν εἶναι, Coisl. 3, et tres Colbert., Τὸ δὲ νῦν γνῶναι, «Quod autem nunc cognocimus,» etc.
4
ORATIO XXVIII. — "THEOLOGICA II.
5o
μίσθη, ob τῇ ἀληθείᾳ͵ τῇ δὲ τοῦ πλησίον δυνάμει κα leste, cognovisse dicilur, eatenus cognovisse cen-
παραμετρούμενον,
sendus est,quatenus uberioris splendoris particeps.
sit, quam qui minus luminis divinitus accepit. lla exsuperantia luec, perfecta cognitio existimata est, non ad rei ipsius veritatem, sed ad aliorum modulum et facultatem perpensa.
18, Διὰ τοῦτο ᾿Ενώς μὲν ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι (99) τὸν Κύριον" ἐπλὶς τὸ χατορθούμενον ἦν, καὶ τοῦτο οὗ “νώσεως, ἀλλ᾽ ἐπικλήσεως" ᾿Ενὼχ δὲ μετετέθη μὲν, οὕπω δὲ δῆλον, εἰ Bend φύσιν περιλαδὼν, T περιλν,- ψύμενος. Τοῦ δὲ Νῶε, καλὸν ἡ εὐαρέστησις, τοῦ καὶ χύσμου ὅλον ἐξ ὑδέτων διασώσασθαι πιστευθέντος, ἢ κόσμου σπέρματα, ξύλῳ μιχρῷ φεύγοντι (1) τὴν ἐπί- χλυσιν, ᾿Λδραὰμ δὲ ἐδικαιώθη μὲν ἐκ πίστεως, ὃ μέ-- que πατριάρχης, καὶ θύει θυσίαν ξέντιν, καὶ τῆς με- ὕλης ἀντίτυπον θεὸν δὲ οὐχ ὡς θεὸν εἶδεν, ἀλλ’ ὡς ἄνθρωπον ἔθρεψε, καὶ ἐπῃνέθη, τεδασθεὶς ὅσον
χατέλαδεν. Ἰακὼβ δὲ, κλίμακα μὲν ὑψηλὴν ἐφαντέ- ὃ
σϑη τινὰ, καὶ ἀγγέλων ἄνοδον, καὶ στήλην ἀλείφει μυστικὼς (ίσως va τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ὀλειφέντα λίθον παραδηλώσῃ!, καὶ οἴκος Θεοῦ (3) τόπῳ τινὶ προσ- ἡγορίαν δίδιοτιν, εἰς τιμὴν τοῦ ὀφθέντος, val ὡς de
Θεοῦ πρὸς
τς, καὶ ejufola τῆς πάλης ἐπὶ τοῦ σώματος φέρει, τὴν ἧτταν παρσδεικνόντα τῆς γεννητὴς (8) φύσεως, καὶ ἄθλον εὐσεδείας τὴν μετεδολὴν τῆς προσηγορίας λαμδάνει, μετονομασθεὶς, ἀντὶ Ἰακὼδ, Ἰσραὴλ, τοῦτο δὲ, τὸ μέγα καὶ τίμιον ὄνομα" ἐκεῖνο δὲ, οὔτε αὐτὸς, οὗτε τις ὑπὲρ αὐτὸν
XVIII. Quocirca Enos quidem spem μιαίνει fore ut Dominum invocaret?! ; ubi vides spem duntaxat in eo laudari,eamque nàn eognitionis,sed invoca- tionis. Enoch autem, quamvis translatus fueriL'?, nondum lamen constat, an Dei naturam compre- henderit, aut comprehensurus sit. Jam Noe, cui orbis universi ab aquarum. periculo conservandi cura credita est 9!, vel poltus orbis semina com- missa, exiguo liguo diluvium fugientia? hinc solum laudem consecuius est,quod [Jeo gratus el acceptus fuisset. Magnus porro ille patriarcha Abraham, ex lide quidem justificatus est 95,ac novam et inaudie lam vielimam, magnaeque illius flguram gerentem, obtulit 96 ; at Deum non ut Deum conspexit, sed nt hominem aluit?! ac proinde laudatus est, quod, quantum percepit, tantum quoque veneratus est. Nam quid de Jacob dicam, qui licel sublimem. quamdam scalam,el ascendentes angelos in somnis. conspicatus si 98, ac columnam non sine mysterio quodam unxerit(fortasse ut lapidem salutis nostrae causa unclum significaret),atque in ejos, quem conspexerat, honorem, loco quidam domus Dei cognomentum imposuerit, ac cum Deo quasi cum. homine luctam inierit, quecunque tandem illa Dei
μέχρι σήμερον ἐκαυχήσατο τῶν δώδεκα φυλῶν, ὧν c cum homine lucta esse queat.His enim verbisfor- πατήρ ἦν, ὅτι Θεοῦ φύσιν ἥ ὄψιν ὕλην ἐχώρη- lasse nihil aliud indicatur, quam human: virtutis σιν (4). cum divina comparatio,lucteque signa, quie erea- lam naturam vilam esse ostenderent, in corpore tulerit, ac denique pro pietatis premio nominis commulalionem acceperit, pro Jacob nimirum, magno illo el eximio Israelis nomine nuncupatus; hoc tamen nec ipse, nec quisquam eo sublimior, ad hunc usque diem in omnibus duodecim tribubus, quarum pater exstitit, gloriari magnificeque predicare poluit, se tolam Dei naturam animo perce- isse. - |", Ἡλίῳ δὲ,
οὗτε πνεῦμα βίαιον, οὔτε πῦρ, οὔτε αγπσεισμὸς, ὡς τῆς ἱστορίας ἀκούεις, ἀλλ᾽ ἡ αὔρα τις qn τὴν τοῦ Θεοῦ παρουσίαν, καὶ ταῦτα, οὐ φύσιν ἐσκιαγράφησεν, "HA. τίνι ; ὅν καὶ doa πωρὸς du-
πρὸς οὐρανὸν, δηλοῦν τοῦ δικαίου τὸ ὑπὲρ ἄγ- φρώπον, Μανωὲ δὲ τὸν χριτὴν πρότερον, xal Πέτρον
XIX. Nee vero Eliw,vel spiritus vehemens, vel ignis, vel lerra concussio, ut 510 historia sacra monumentis proditum est,sed aura qu:edam tenuis Dei priesentiam,non autem naturam ipsam,adum- bravit 9. [psum Eliam dico, quem igneus quoque currus in celum evexit ?9, significans, ut opinor, τὸν μαθητὴν ὕπτερον, πῶς o) τεθχύμαχας ; τὸν μὲν singularem quamdam hominis virtutem,aque hu- οὐδὲ ὄψιν φέροντα τοῦ φανταυθέντος Θεοῦ͵ καὶ διὰ manum fastigium excedentem, Quid? Non te judex. τοῦτο, ᾿Απολώλαμεν, ὦ γύναι, λέγοντα, θεὸν ἑω- ille Manue, ac Pelrus apostolus, admiratione αἴ. ράκαμεν, ὡς οὐ χωρητῆς οὔσης ἀνθρώποις, οὐδὲ ciunt! Quorum alter ne conspectum quidem Dei, φανταυίας θείας, μὴ ὅτι γε ψύτεως" τὸν δὲ χαὶ τὸν per imaginem ipsi observantis, ferre poterat, ac
*"!Gen.iv, 90. € Gen. v, 94, 03 Gen. vi, 18 seqq. δ᾽ Gen, 1x, 1. seqq. 95 Gen. xv, ὃ; Rom. iv, 9 90 Gen. xxt, 2 seqq. 07 Gen. xvirt, 2 sqq. 05 Gen. xxvii, 12. 09 tir Reg. xix, 14 sqq. ?9 IV Reg.u.11
(99) ᾿Ἐπιχαλεῖσθαι, Vocem hane in activa « Gregorii verba, de loci nuncupatione, Jacobi cum. significatione accepit Billius. Alii;post Theodore- angelo luetam pricedant. » S lectionem οἶκος, ium, in passiva accipiunt, οἱ vertunt : « Speravit, 6:o» prietuleris, lege Gen.xxvi, 12,07 et 19. Si fore ut Dominns invocaretur. » alteram εἶδος θεοῦ, lege Gen. xxxn, 94, 30,81 4) Φεύγοντι, Savil, et Comb., διαφυγόντα, In riendum sil quid lac de re sentiamus,aptior nobi; videtur lectiosfacies Dei,»quam«domus Dei,«quia.
aliis, διαφυγόντι" (2) Ks! οἴκος 8:05, « Domus Dei, » Regg. a, hic praecipue de. visione Dei disputatur. Deis (3) Γεννητης, Reg. Cypr., γενητῆς, — ^
bm, duo Colb. et Or. ἡ, εἶδος θεοῦ, « facies Fatetur Billius in notis se in priori editione sic — (4) 'Εχώρητεν, Non bene Bill, : «oculis usur- asse;» nec melius Leuv.«aspiciendo» i890,
Yertisse auclorilale codicum ; neque hanc leetio- nem improbandam judicat, Sed in secunda ed. (qnasi natura divina res esset » oculis » et « asqe* protulit cum Eliayolxoz Θεοῦ, » domus Dei,» quod. ctui » subjecta.
[
5
tanquam videlicet bomines, ne divini quidem in imagine conspectus, nedum natura ipsius,capaces sint : alter conspicuum eliam Christum in navicu- lam admittere recusabat,atque ablegabat??,Quod eo
mirabilius videri debel, quod idem ad Chri- sti agnitionem animiardore alios anteiba!,eoquen o- mine beatus pra-dicatus est??, resque maximas in fi- dem accepit.Quid Isaiam.et Ezechielem rerum ma- ximarum speclatorem reliquosque prophelas com- memorem? Quorum alter Dominum Sabbaoth in glori throno sedentemvidit 4,eumque aseraphim senis alis praeditis in orbem cinctum ac laudatum el tectum,seque ipsum carbone perpurgatum,atque δὰ obeundum prophetize munus adornatum. AlLer vehiculum quoque Dei 75, hoc est, cherubinos des- cribit,thronumque ipsi excelsiorem, eoque subli- mius firmamentum,aLque insuper eum,qui in fir- mamento sese ulcunque conspicandum praebebat, vocesque eliam quasdam, el impetus, atque actio- nes; idque, sive diurnum quoddam hoc spectrum, solis sanclissimis viris speclabile, sive minime fal- lax noclis visio, sive previa qusedam mentis im- pressio, futura tanquam presentia exhibens, sive arcanum quoddam aliud prophetiz genus, Jicere mequeo; novit hoc prophelarum Deus, et qui l;uju:
quibus loquor, neque quisquam alius ejusdem ordini:
8. GREGORII THEOLOGI dicebat: Periimus,uxor, Deum vidimus T1, A φαινόμενον Χριστὸν τῷ πλοίῳ qo mj
᾿ διὰ τοῦτο ἀποπεμπόμενον᾽ καίτοιγε θερμότερος τῷ wy εἰς ἐπίγνωσιν Χριστοῦ Πέτρος, καὶ διὰ τοῦτο μακαριζόμενος, καὶ τὰ μέγιστα πιστευόμενος, Τὸ δ᾽ ἂν εἴποις περὶ Ἡσαίου, καὶ ᾿εζεχιὴλ τοῦ τῶν que Ὑίστων ἐπόπτου, καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν ;Ὡ ὧν ὁ μὲν τὸν Κύριου Σαδδαὼν (5) εἶδε καθήμενον ἐπὶ ϑρός: νου δόξης, καὶ τοῦτον ὑπὸ τῶν ἐξαπτερύγων mepx- qi κυκλούμενον, καὶ αἰνούμενον, καὶ μενον (0), ἑαυτόν τε τῷ ἄνθρακι γαθαιρύμενον, χαὶ πρὸς τὴν προφητείαν καταρτιζόμενον' ὁ δὲ καὶ τὸ ὄχημα τοῦ Θεοῦ τὰ χερουδὶμ διαγράφει, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτῶν (6) θρόνον, καὶ τὸ ὑπὲρ αὑτοῦ στε- ρίωμα, καὶ τὸν ἐν τῷ στερεώματι φανταζόμενον, χαὶ φωνὰς δή τινας, καὶ ὁρμὰς, καὶ πράξεις (1).
pra ταῦτα, εἴτε φαντασία τις ἤν ἡμφρινῆ, μόνοις, θεωρητὴ τοῖς ἁγίοις, εἴτε νυκτὸς ἀψευδὴς ὄψις, εἴτε τοῦ ἡγεμονικοῦ τύπωσις συγγενομένη (8) τοῖς μέλε λουσιν ὡς παροῦτιν, εἴτε τι ἄλλο προφητείας εἶδος, ἀπόῤῥητον, obx ἔχω λέγειν' ἀλλ᾽ οἶδεν ὁ τῶν τῶν Θεὸς, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα ἐνεργούμενοι, Πλὴν οὗτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, οὗτε τις ἄλλος τῶν κατ᾽ αὐτούς (8), ἔστη ἐν ὑποστήματι (10) καὶ οὐσίᾳ Κυρίου, κατὰ τὸ γεγραμμένον, οὐδὲ Θεοῦ φύσιν ἢ εἴδεν ἢ ἐξηγόρευσεν,
smodi afflatibus agitantur. Ceterum neque hi, de
in substautia el essentia Domini, ul Scriptura.
loquitur 79, stetit, nec Dei naturam, aul vidit, aut aliis prodidit et patefecit.
XX. Quod si Paulo ea, quz lertium colum ΤΊ, atque ad illud usque progressio, vel ascensio, vel assumplio exhibuit,morlalibus evulgare licuisset, amplius quidam 511 fortasse de Deo cognovisse- mus, si modo arcana ac causa erat, cur in eclum raperetur.Quoniam autem hiec ei in vulgus elferre nefas erat, faciamus nos quoque, ul ea silentio tommendemus,Átque hoc duntaxat Paulum dicen- lem audiamus : Ez parte cognoscimus, el ex par- le prophetamus 78. Hmc, atque ejusmodi fate- ri non dubitat ille scientia nequaquam impe- ritus, ille experimentum se daturum minilans loquentis in se Christi, magnus, inquam, ille veri- tatis propugnator et doctor.Eoque nomine omnem quoque humanam ac terrenam scientiam nihil su- pra specula et zenigmata79 esse slatuit, utpote quz
ἃ κ΄, Παύλῳ δὲ, εἰ μὲν ἐκφορὰ (14) ἣν ἅπερ ἔσχεν (19) ὁ τρίτος οὐρανὸς, καὶ ἡ μέχρις ἐκείνου πρόοδος, ἢ ἀνάδασις, ἢ ἀνάληψις, τάχα ἄν τι περὶ Θεοῦ πλέον ἔγνωμεν εἴπερ τοῦτο ἦν τὸ τῆς ἄρπα- γῆς μυστήριον" ἐπεὶ δὲ ἄῤῥητα ἦν, καὶ ἡμῖν σιωπῇ, τιμάσθω, Τοσοῦτον δὲ ἀκούσωμεν αὐτοῦ Παύλου λέ-- ἥοντος, ὅτι "Ex μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν, Ταῦτα, καὶ τὰ τοιαῦτα ὑμολογεῖ b μὴ ἰδιώτης τὴν γνῶσιν, ὁ δοκιμὴν ἀπειλῶν τοῦ bw αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ, ὁ μέγας τὴς ἀληθείας προαγωνιστὴς, καὶ διδάσκαλος, Aib καὶ (13) πᾶσαν τὴν κάτω γνῶσιν οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ἔσοπτρα καὶ τὰ αἰνίγματα τίθεται, ὡς μίκροῖς τῆς ἀληθείας Ἰσταμένην ἱνδάλμασιν, Εἰ δὲ μὴ λίαν δοκῶ τισι πες ριττὸς καὶ περίεργος τὰ τοιαῦτα ἐξετάζων, οὐδὲ ἄλλα
Ὀτινὰ τυχὸν ἤ ταῦτα ἦν, d μὴ δύνασθαι νῦν βαστα-
?! Judic. xni, 32. 7? Luc. v. 8, 78 Matth. xvi, 17, 14 Isa. vt, 1. Τὸ Ezech. 1, 4 seqq. 76 Jerem.xxiits
18. 76 II Cor. xn, 2. 181 Cor. xui, 9. 19 ibid. 12
(B) Σαδδαών͵ Reg. bm, et Or. 1, Σαδαώθ. (6) ᾿Αποκρυπτόμενον, Colb. 1 el Or. 1, κρυπτός
μένον,
(07) Ὑπερ αὐτῶν. Reg. Cypr., ὑπὲρ αὐτοῦ. Corn- bef. putat legendum, ὑπέρ αὐτό, nempe, ὄχημα, Sicul et mox pro τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ, censet scribendum,
αὐτὸν, scilicet, θρόνον, 1) Πράξεις, Par., τάξεις, « ordines. »
) Συγγενομένη, Or. 1, συγγενομένου,
(B) Kas' αὐτοὺς. Duo Regg. et Or. 1, χατὰ τού-
τοὺς,
(10) "E» ὑποστήματι, Vox est Jeremie xxu, 18, cui subjungit Gregorius, καὶ οὐσίᾳ, explica- lionis causa, quasi vox illa« essentiam, » sive « na- luram Dei » significel, quod a vero sensu longius
abest. Vox enim Hebrea Jeremic « consilium » sonat. Hinc Vulgata recte reddit: « Quis enim ad- fuit consilio Domini?» Septuaginta et Theodotion interpretantur, « subslanliam, » seu « snbsisten- tiam;» Aquila, « secretum,» el SymmacLus, «ser- monem.» Verum vores ὑπόστημα el ὑπόστασις recle verli possunt, « slalio » el « consessus, » sicque propius accederent ad genuinum Hebraica. vocis sensum.
(11) 'Exsopá, Legendum videlur esse, É«- «opa. EpiT. 5o.
19) "Ἔσχεν. Coisl.9, παρέσχεν, « exhibuit, sup- peditavit. » Bill, : « continet. »
(13) Διὸ καὶ, Reg: a et duo Colb., ὅ καί,
ORAFIO XXVIII. — THEOLOGICA II. 4 ὑπτινίσσετο, ὥς (14) ποτε A ultra exigua veritati:
53 τὰς .à Ap αἀχθησόμενα xal τρανωθησόμενα' καὶ ἅπερ (1B) ^ μηδ’ ἄν αὐτὸν δυνηθῆνει χωρῆσαι τὸν κόσμον (10), ᾿Ιωάννης ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος (1), ἡ μεγάλη, τῆς ἀληθείας φωνὴ, διωρίζετο,
δέ
imulacra minime sese porri- gat.Quod nisi me quispiam in hojus generis rebus exquirendis nimis curiose el supervacanee versari existimet, dicere quoque non verear, nec alia qui- dem fortasse, quam hic, ea osse, quie Christus
ipse portari in bac vila posse negavit 89, velut aliquando porlanda, et declaranda; et qui ille Verbi precursor Joannes, et magna verilalis vox, ne a mundo quidem capi posse pronuntiavit 9t.
KA. Πᾶσα μὲν οὖν ἀλήθεια, καὶ πᾶς λόγος ὃυσ. τέκμαρτός τε καὶ δυσθεώρητος᾽ καὶ οἷον ὀργάνι μικρῷ μεγάλα δημιουργοῦμεν, τῇ ἀνθρωπίνῃ musa τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν θηρεύοντες, xxl τοῖς νοη- τοῖς (18) προσδόλλοντες μετὰ τῶν αἰσθήσεων" ἢ οὐκ ies αἰσθήσεων, ὑφ᾽ ὧν περιφερόμεθα καὶ πλανώς-- μεθα; xal οὐκ ἔχομεν γυμνῷ τῷ νοὶ γυμνοῖς τοῖς πράγμασιν ἐντυγχάνοντες, μᾶλλόν τι προσιέναι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τὸν νοῦν τυποῦσθαι ταῖς χαταλήψετιν, Ὁ δὲ περὶ Θεοῦ λόγος, ὅσ τελεώτερος, τοσούτιν ὃυσ- εφικτότερος, καὶ πλείους τὰς ἀντιλήψεις ἔχων xii τὰς λύσεις ἐργωδεστέρας, Πᾶν γὰρ τὸ ἐνιστάμενον, κἄν βραχύτατον ἢ, τὸν τοῦ λόγου δρόμον ἐπέσχε καὶ διεκώλυσε, καὶ τὴν εἰς τὸ πρόσω φορὰν διέχοψεν᾽ ὥσπερ οἱ τοὺς ἵππους τοῖς ὀντῆρσιν ἀθρόως μεθέλ- κοντες φερομένους, καὶ τῷ mp τοῦ τιναγμοῦ περιτρέποντες, Οὕτω Σολομὼν μὲν ὁ (19) σοφισάμε- νος περισσὰ, ὑπὲρ πάντας τούς γενομένους ἔμπρο- σϑεν, καὶ καθ᾽ ἑαυτὸν, ὦ τὸ τῆς καρδίας πλάτος δῶρον Θεοῦ, καὶ ἡ ψάμμου δαψιλεστέρα χύσις τῆς θεωρίας, ὅσῳ πλέον ἐμδατεύει τοῖς βάθεσι, τοσούτῳ πλέον epp, καὶ τέλος τι ποιεῖται σοφίαν εὔρεῖν ὅσον διέφυγεν (20). Παῦλος δὲ πειρᾶται μὲν ἐφιχέσθαι, οὕπω λέγω τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως, τοῦτο γὰρ ἤβει
XXL. Verum enim vero cum verilas omnis et disputatio plurimum difficultatis atque obseurita- tis habeal; ac nos velut parvo quodam instrumen- Lo res magnas efficere moliamur,human:e videlieet sapienti adjumento rerum cognitionem aucupan- Les,ac res,quie animi lantum intelligentia compre - henduntur,per sensus cognoscere aggredimur;aut certe non sine sensibus, quibus undique jaclamur Θὲ ἴῃ errorem pertrahimur, nec. nuda mente cum nudis rebus versari,atque inde ad veritalem propius accedere, rebusque perceptis ac comprehensis men- tem informare possumus. Tum vero disputalio ea, quie de Deo suscipitur, quo perfectior, eo quoque dillicilior est, pluribusque objectationibus patet in iisque diluendis ac dissolvendis plus negolii faces- sit. Nihil enim tam levis exigoique ponderis nobis adversari potest,quod non disputationis cursum in- terrumpatatque comprimat, impediatque quomi- nus ultra progrediamur.Quemadmodum qui equos ad cursum incitalo repente freno retrahunt,ac per inopinalam et repentinam excussionem retrorsum. agunt. Sit. nimirum Salomon, qui omnibus, cum suiP, lum superioris memori: hominibus sapientia laude prastitit 82, et cordis latitudinem Dei bene-
παντελῶς ἀδύνατον ὅν, ἀλλὰ μόνον τῶν τοῦ Θεοῦ; ficio 19 accepit, ac tantam contemplationis co«
κριμάτων, ᾿Επεὶ δὲ οὐχ εὑρίσκει διέξοδον, οὐδὲ στά- σιν τῆς ἀναδάσεως, σὺδὲ εἴς τι (24) φανερὸν τελευ- τῷ πέρας ἢ πολυπραγμοσύνη τῆς διανοίας, ἀεί τινος ὑποφαινομένον τοῦ λείποντος" ὦ τοῦ θαύματος {ἵνα καὶ αὐτὸς πάθω τὸ ἴσον) ἐμπλήξει περιγράφει τὸν λόγον, καὶ πλοῦτον Θεοῦ, καὶ βέθος τὸ τοιοῦτο χελεῖ, καὶ ὑμολογεῖ τῶν τοῦ Θεοῦ χριμάτων τὸ ἀκατάληπτον μονονονχὶ τὰ αὐτὰ τῷ Δαδὶὸ φθεγγόμενος, ποτὲ μὲν ἄδυσσον πολλὴν ὀνομάζωντι τὰ τοῦ θεοῦ χρίματα, ἧς οὐκ ἔστι τὴν ἕδραν ἢ μέτρῳ ἢ αἰσθήσει λαδεῖν, ποτὲ
δὲ τιθαυμαστῶτθαι τὴν γνῶσιν ἐξ ἐσυτοῦ, ναὶ τῆς ἑαντοῦ συστάσεως (89) λέγοντι, κεκραταιῶς-
«θαΐ τε πλέον ἢ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν xal περί Apto.
piam et ubertatem 85, ut arenze numerum excede. ret, quo altius in has profunditates penetrat, hoc magis istual, ac finem quemdam sapienti: cons- tituit, nimirum quod invenissel, quanlum ea ἃ se fugeret 85. Consimili quoque modo Paulus,non di- cam Dei naturam,hoc enim proraus supra humanas vires esse perspectum habebat,sed Dei solum judi- cia cognitione assequi conatur.Quoniam autem nec exitum ullum,nec quo ascensum figere ac stabilire posset, reperiebat, nec perspicuo ullo fine curiosa. ipsius animi perscrutatio claudebatur, quod videli- cet subinde semper aliquid reliqui esse perspice- rel:o rem miram ac stupendam!(utipse quoque eo-
8 dem affectu commovearjorationem admiratione cir-
cumscribit,idque Dei opesae profundum appellat,ac Dei judicia nullius ingenio percipi el comprehen- di posse ingenue fatelur*5 iisdem propemodum verbis cum Davide utens,qui nunc judicia Dei abyssum
80 Joan, xvi, 12, δ᾽ Joan. xxr, 35, 9? ΠῚ Reg.
17, 85 Rom. xi, 33, (44) Ὡς, Reg. Cypr., ἴσως, Reg. bm, Coisl.1 et
e. d, amp. qo Καὶ ἄπερ, Plures Regg. et Colb., καὶ à
P) Τὸν κόσμον, Duo Regz., tres Colb. et Or.1, τὸν κάτω κόσμον. Sic legit Leuv., qui vertit, emun- or y obe » n , M1). Πρόδρομος. Mirum videri polest Joannem Erangelistam, Verbi pravenrsorem a Gregorio ap- —gellari. Elias hane, inter alias, affert causam, Dempe,«quod et interpres fuerit doetring de Deo.» Billius vero putat Gregorium hic « memori lapsu
τ, 42. 9 [[Par. t, 12, $& Eccle, vir, 24; Vit,
errasse.quod eum Verbi precursorem, et Veritatis vocem appellet, quem tonitrui potius filium vocare debuerat, » Addil etiam ita sensisse Maximum; (19) Καὶ τοῖς νοητοῖς, elc. Billius : « ac mebus intellectilibus animum una cum sensibus admo- ventis, » (49) Σολομὼν μὲν ὁ, Comb,, Σολομὼν ὃ. οὶ “όσον διέφυγεν, Billius.quantum en a se efs lugiet, » f (31) οὐδὲ εἴς τι, elc., « nec. ullam curiosi animi perscrutalionis metam (33) Xoaxáauoc, WM τ x ταὶ
EI E
eam capere et complecli nequeamus.
8. GREGORII THEOLOGI
multam vocat 88, cujus fundum, nec mensura, nec sensu capi queal; nuuc mirabilem factam. scientiam ex seipso suique ipsius constitutione pronuntiat 7, atque adeo robustam, ut viribus
XXIL Ut enim missa alia faciens, inquit, me- A — KB', "Iva γὰρ «Ja ἐάσας, φησὶ, πρὸς ἐμαυτὸν.
ipsum omnemque humanam naturam et compagem jniuear, quz hzc mistio nostra est? Quis motus ? Quomodo id quod immortale est,cum mortali copti- latum esi? Quomodo deorsum fluo, et sursuni fe- Tor? Quomodo anima circumscribitur? Quomodo vitam impertilur, et affectuum fit particeps ? Quo- modo mens simul et eireumscripla est, el nullis terminis inclusa,in nobis manet, et motus fluxio- nisque celeritate omnia perlustrat? Quomodo ser- monis opera percipitur vicissim,et communicatur, aeper aerem grassatur, et cum rebus ipsi ingre- ditur? Quomodo cum sensibus consuetudinem ha- bel, ac rursus seorsim a sensibus sese collipit ? jue, ut quz priora sunt dicam, quz prima no- ellictio et constitutio in nature officina ? Quze etiam postrema formatio ac perfectio? Quw cibi litio ac distributio?Quis nos sponte ad primos Tontes ac vit» causas duxit? Quomodo corpus cibis,animus contra sermone ac doctrina pascitur? Que est illa nalurz vis mutuaque inter parentes et liberos affectio,ut quasi quodam philtro continean- tur?Quomodo firmz ae stabiles sunt species,etin- terim nolis inter se distincte, 543 quarum pro- prietates,cum lanto numero sint,assequi non pos- sumus? Quomodo idem animal morlale simul et immortale est; mortale quidem ratione migrotio- mis, immortale autem ratione procreationis? Ut enim aliud morte subducitur, ila rursns ipsi aliud subrogatur, non secus atque in fluminis tractu, quod simul fluxum est et stabile, Mulla de ho- minis membris et partibus adhuc commemorare posssis, ac de mutua earum concinnitate; quippe quie nature lege ac ratione,non minus ad elegan- tiam, qoam ad utilitatem, conjungantur simul et
88 Psal.xxxv, 7. 87 Psal. cxxxviu, ὃ,
(23) Σύμπηξιν, Billius : « constitutionem. »
(24) Περιγράφεται, « Cireumscribitur.» Ste Coisl. 4, aliique optima notz codd. Hanc lectionem pos- twlant mox opposita, περιζραπτός et ἀόριστος, [π ed., περιφέρεται, « circumfertur. » Α 5) ᾿Αύριστος, Sic Regg. a, bm, Coisl. 1 et Or. 2. In ed., ἀόρατος, « invisibilis. »
e ὕσεως. Reg. Cypr. et Or.1, ῥύσεως,
27) "Ev τῷ τῆς φύσεως ἐργᾶστηρίῳ, Id est, « alvo Imaterna, »
[c3] Πηγάς. Elias : « fontes lactis, »
(29) Τὸ μὲν τῇ μεταστάσει, elc. Reg Cypr., τὸ piv τῇ μεταποιήσει, etc., « mortale quidem ralione migrationis, » seu « immulationis, » aut interitus; immortale autem ralione procreationis,» seu, «ge- nerationis,»Sic optime locum istum inlerprelantur Billius et Lenvenklaius;quamvis aliter sentiat Com- befisius. Vertit enim vir doctus : « Mortale nativi tate, immortale migratione. » Forsan ad hanc in- relationem adductus est aucloritate hujus ol. : Τῇ μὲν γεννήσει θνητὸν, τῇ δὲ μεταστάσει ἀθένατον' « Heosretione quidem morlale, migra- lione autem,» seu, « ratione discessus e vila, im- mortale, » Fatetur tamen Billii interpretationern * veram esse de tirimalibus in'genere, quod, uno
βλέψω, καὶ πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύτιν καὶ eA πηξιν (23), τίς ἡ μίξις ἡμῶν 5 Τίς ἡ κίνησις; Πῶς, ἀθάνατον τῷ θνητῷ συνεκράθη ; Πῶς κάτω ῥέω, καὶ ἄνω φέρομαι ; Πῶς ψυχὴ περιγράφεται (94) ; πῶς ζωὴν δίδωσι, καὶ πάθους μεταλαμδάνει ; Πῶς d νοῦς καὶ περιγραπτὸς xal ἀόριστος (25), ἐν ftv μένων, καὶ πάντα ἐφοδεύων τάχει φορᾶς καὶ ῥεύσεως (38) ; Πως μεταλαμθάνεται λόγῳ καὶ μεταβίδοται, καὶ δι᾽ ἀέρος χωρεῖ, καὶ μετὰ τῶν πραγμάτων εἰσέρχεται ; Πῶς αἰσθήσει κοινωνεῖ, καὶ συστέλλεται ἀπὸ τῶν ab σεων ; Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς ἡ πρώτη πλάσις ἡμῶν, καὶ τύστασις ἐν τῷ τῆς φύσεως ἔργαστη- po (37) ; Καὶ τίς ἡ τελευταία μόρφωτις καὶ τελείως σις ; Τίς ἡ τῆς τροφῆς ἔφεσις καὶ διέδυσις ς Καὶ τίς g ἤγαγεν ἐπὶ τὰς πρώτας πηγὰς (98), καὶ τοῦ ζῇ μὰς αὐτομάτως ; Πώς σιτίοις μὲν σῶμα, λόγῳ δὲ ψυχῆ, τρέφεται ; Τίς ἡ τῆς φύσεως ὁλκὴ, καὶ πρὸς ἄλληλα σχέσις τοῖς γεννῶσι καὶ τοῖς γεννωμένοις, ἵνα τῷ φίλτρῳ συνέχηται ; Πῶς ἑστηκότα τε τὰ εἴδη, καὶ τοῖς χαραχτῆρσι διεστηκότα, ὧν τοσούτων ὄντων, αἵ ἰδιότητες ἀνέφικτοι ; Πῶς τὸ αὐτὸ ζῶον θνητὸν καὶ ἀθάνατον, τὸ μὲν τῇ μεταστὰσει (99), τὸ δὲ τῇ γεν-' γήσει ; Τὸ μὲν γὰρ ὑπεξῆλθε, τὸ δὲ ἀντεισῆλθεν͵ ὥσπερ, ἐν ὁλκῷ ποταμοῦ μὴ ἑστῶτος καὶ μένοντος, Πολλὰ δ᾽ ἄν ἔτι φιλοσοφήσαις (30) περὶ μελῶν καὶ μερῶν, xol τῆς πρὸς ἄλληλα τούτων εὐαρμοστίας, πρὸς χρείαν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος συνεστώτων τε χαὶ διεστώτων, προεχόντων τε καὶ προεχομένων, ἐνουμένων τε καὶ σχιζομένων, περιεχόντων τε καὶ περιεχομένων vipep. QC «αἱ λόγῳ φύσεως, Πολλὰ περὶ φωνῶν καὶ ἀχοῶν" πῶς αἱ μὲν φέρονται διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων, αἱ δὲ ὑποδέχονται (31), διὰ τῆς ἐν μέσῳ τοῦ ἀέρος πληγῆς xa τυπώσεως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμεναι, Πολλὰ περὶ ὄψεως ἀῤῥήτως κοινωνούσης τοῖς ὁρατοῖς, καὶ μόνῳ
se subducente, ejus loco subintrat aliud; » sed ad- dit, « illud in homine singulare miraculum esse, quod sit mortali et immortali mistus, terrena sub- stantia et immortalis, nascens mortalis οἱ migrans immorlalis.» Verum,ipsius pace dixerim, non salis altendit ad Theologi mentem, Gregorius enim eo loci hominem respicit, non quatenus ex anima et corpore compositus est, sed tantum quatenus est animal, aut, juxta id quod cum cseteris anima- libus commune habet. Porro ea ex parte, seu, habita tantummodo corporis ralione, homo, ad Gregorii mentem, « interitu mortalis est, immor«. talis vero procrealione; » quia videlicet,deficiente uno corpore, aliud nascendo succedit, ita ut nun- quam desinat esse corpus humanum, « non secus atque,» ut ait ipse Gregorius, « in fluminis tractu, uod simul fluxum estet stabile. » Unde immorta-
litas hic a Gregorio sumitur pro speciei perpetui tate,id est, pro perpetua morientium et nascentium hominum successione.
(30) Φιλοσοφήσαις, Coisl. 9, σπερμολογήσαις, «nu- gare, blaterare possis, »
(31) "rz: *« Coisl. 1 et Comb., ózny cav ται, € insonarit. » seu, « resonant, »
57
τῷ βούλεσθαι, xxi ὑμοῦ αινουμένης, καὶ ταυτὸ (33) πῷ νοῖ πασχούσης. Μετὰ γὰρ τοῦ ἴσου τάχους, ἔχετ- γος τε μίγνυται τοῖς νοουμένοις, xal αὕτη τοῖς ὁρω- μένοις, Πολλὰ περὶ τῶν uw αἰσθήσεων, al παρα- Boyal τινὲς εἰσι τῶν ἔξωθεν, λόγῳ (33) μὴ θεωρούς μέναι, Πολλὰ περὶ τῆς ἐν ὕπνοις ἀναπαύσεως͵ xal τῆς δι᾽ ὀνειράτων ἀναπλάσεως, μνήμης τε xal ἄνα- μνήσεως, λογισμοῦ τε καὶ θυμοῦ, καὶ ἐφέστως͵ καὶ συντόμως εἰπεῖν, ὅσοις ὁ μιχρὸς οὗτος κόσμος διοικετ- ται, ὁ ἄνθρωπος,
ORATIO XXVII. — THEOLOGICA II.
^ distinguantur, prace!lant et. dignitate iuferlores "sint, uniantur et distrahantur, contineant οἱ conti- neantur. Multa eliam de vocibus et auditu; nimirum quomodo ill per vocalia instrumenta deferantur, hic vero eas excipiat, ac per intermedii aeris p«r- "tussionem alque impressionem inter se jungantur. Multa item de oculis, qui modo quodam ineff.bili cum iis rebus, quas cernimus,commercium habent, ac &ola voluntate, simul etiam eum ea moventur. eodemque raodo cum mente afficiuntur, Pari enim.
celeritate,et hzc intellectilibus,et illi visibilibus rebus junguntur. Multa praeterea de reliquis sensibus,
qui velut admittendis externis rebus destinati sunt,
nec ralione percipiuntur. Mulla denique de ea, qua
jn somnis früimur,quiele atjue insomniorum figmentis, de memoria et reminiscenlia, de ralione,ut Ára,et cupiditate, reliquisque, ut uno verbo complectar, quibus parvus hie mundus, id est, homo, gu-
bernatur.
ΚΕ΄, Βούλει σοι xxl τὰς τῶν ἄλλων ζώων διαφο-- phe (384) πρός τε ἡμᾶς καὶ πρὸς ἄλληλα, φύσεις τε καὶ γενέσεις, καὶ ἀνατροφᾶς, καὶ χώρας, καὶ ἤθη, χαὶ οἷον πολιτείας χαθαριθμήσωμαι, Πῶς τὰ μὲν ἄγελατα, τὰ δὲ μοναδικά ; τὰ μὲν προηφάγα, τὰ δὲ σαρχοδόρα ; τὰ μὲν θυμοειδῆ, τὰ δὲ ἥμερα ; τὰ μὲν φιλάνθρωπα καὶ ούντροφα, τὰ δὲ ἀτίθασσα καὶ ἐλεύ- ϑερα ; καὶ τὰ μὲν οἷον ἐγγύτερα λόγου τε xal μαθή- σεως, τὰ δὲ παντελῶς ἄλογα καί ἀμαθέστατα (39); τὰ μὲν πλειόνων αἰσθήσεων, τὰ δὲ ἔλαττόνων τὰ μὲν ἀκίνητα, τὰ δὲ μεταδατικά ; τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα (36) ; τὰ μὲν ὑπερδάλλοντα μεγέθει χαὶ χάλλει ἢ τῷ ἑτέρῳ τούτων, τὰ δὲ βραχύτατα ἥ δυσειδέστατα ἢ χαὶ ἀμφότερα ; τὰ μὲν ἄλχιμα, τὰ δὲ Ache; τὰ μὲν ἀμυντικὰ, τὰ δὲ ὕποπτα xal ἐπί- Gola ; τὰ μὲν φυθαντὰ (T), τὰ δὲ ἀούλαχτα : τὰ μὲν φιλεργὰ καὶ οἰκονομικὰ, τὰ δὲ παντάπασιν ἀργὰ καὶ ἀπρονόητα ; Kal ἔτι πρὸ τούτων, πῶς τὰ μὲν ἑρπυ- στιχὰ (28), τὰ δὲ ὄρθια ; τὰ μὲν φιλόχωρα, τὰ δὲ ἀμφίδια ; τὰ μὲν φιλόχαλα, τὰ δὲ ἀχαλλώπιστα ; συ- υγῆι τε καὶ ἀζυγῆ ; σώφρονά τε χαὶ ἀχύλαστα ; mo- λύγονά τε καὶ οὐ πολύγονα ; μακρύδιά τε καὶ ὁλι- quién; Κάμνοι ἂν ἡμῖν ὁ λόγος τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιών.
Β XXIII. Visnealiorum quoque animantium discri- mina, quibus, tum a nobis, tum inler se differunt, nàturas eliam el orlus, et educaliones, el regiones, et mores, ac velut in repullica vitz officia enume- rem ? Quonam modo alia societate delectantur alia. solivaga sunt ? Alia herbis, alia carnibus nutrinn- lor? Alia seva et truculenta sunt, alia mansuela? Alia cum hominibus versari atque ali solent, al indomita et libera sunt? Alia ad rationem et disci- plinam $14 propius accedunt, alia a. ratione et disciplina prorsus abhorrent ? lir pluribus sensi- bus, alia paucioribus przedila sunt? Alia motu. rent, alia grajien«i facultatem hahent? Alia celer- rima, alia tardi a sunl? Alia magniludine, el
c pulchritudine, aul alterutro horum excellunt, alia autem perexigua sunt, aut deformissima, aut etíam utroque virio laborant ? Alia strenua sunt, alia im» becilla ? Alia injuriam aperto impelu propulsant, alia suspecta οἱ insidiosa sunt? Alia ca:la, alia incaula ? Alia industri:e reique familiaris admini- strandi laude florent, alia prorsus inerlia sunt et improvida * Quodque prius dicendum erat, qui fit, ut alia humi serpant, alia corpore recto sint ? Alia certa sede acquiescant, alia in utroque elemento
degant? Alia elegantia studiosa sint, alia cullum omnem respuant? Alia conjugata sinl, »lia ἃ conju- gio abhorreani? Alia pudica sint, alia libidini dedita? Alía fecundissima, aiia parum fecunda? Alia diuturnz vitz, alia brevis? Deficiet me sermo, si sigillatim omnia persequi tentem.
KA, Σκέψαι μοι χαὶ vnxvüw φύσιν τῶν ὑδάτων διολισθαίνουσαν, καὶ οἷον ἱπταμένην χατὰ τῆς ὑγρᾶς φύσεως, xsl τοῦ μὲν ἰδίου σπῶσαν ἀέρος, τῷ ἡμε- πέρῳ δὲ κινδυνεύουσαν, ὥσπερ καὶ ἥμετς ἐν ποῖς ὕδα- σιν" ἤθη τε xal πάθη, καὶ μίξεις, καὶ γονὰς, καὶ μεγίθη, καὶ κάλλη, φιλοχωρίας τε xal πλάνας, συν- ὁδοὺς τε wx ἀποχωρήσεις, καὶ ἰδιότητας μιχροῦ ποῖς ἐπιγείοις παραπλησίας, ἔστι δὲ ὧν καὶ κοινώ- νίας, καὶ ἰδιότητας ἀντιθέτους, ἔν τε εἴδεσι καὶ ὀνό-
(32) Ταυτό. Reg. bm, duo Colb, et Or. 4, ταῦ-
.
(33) Τῶν ἔξωθεν, λόγῳ, ete. Reg. Cypt., τῶν "d λόγων, «Vera lectio,» iM Com! qua admissa, sic vertit: «De reliquis sensibus, qui sunt quiedan admissiones rationum,quz extra in rebus sunt,cum minime oculis conspiciantur; » vel, « qui sensus) veluti fenestrae quadam sunt, excipiendis is rationibus, quae extrinsecus adveniunt, et quas ralione conspicimus, destinati. »
(84) διαφοράς, Reg. à, ἀναστροφας,
D XXIV. Age piscium quoque naturam mihi consi dera,per aquas labentium,el per liquidum elemen- tum, uL ita dicam, volantium, ac proprium quidem aerem tuto haurientium, in nosiro autem pericli-. lantium, quemadmodum nos quoque in aquis sole- Tus : mores etiam eorum, et affectus, οἱ cojus, et generationes, et magnitudines, et pulehritudines, certas ilem mansiones et oberraliones, congressus ac secessiones et proprietates terrestribus auimaqe
(35) ᾿Αμαθέστατα. [n quibusdam, ἀμετάθετα,
« immutabili τὰ δὲ παχύτατα Sic legit
(36) Τὰ y Leuvenklatu ^ndum pulamus, In ed.
r lantu 2, Cinlera desunt, — (31) Τὰ μὲν τὰ, ως desunt in οὐ, Sic lamen legendum arbitramur, quamvis delicia hae
in re codicum auctorilas, A nlithesis series id pos« lulore videtur, (38) Ἑρπυστιχὰ, Colb, 3 et Qe, &, eese
59 8. GREGORII THEOLOGI libus pene consimiles, nonnullorum etiam socie- A μασιν, Σχέψαι pot wal ὀρνέων (39) ἀγέλας καὶ tates,
] οἱ contrarias, lam in formis quam in nomi- nibus, proprietates. Ad hec Eee im tecum repula, aue dna el multiplici figura sint, va - Eur τ qui fiat, ut alia mula sint, alia canora ; jue horum suavissimi cantus sil rae lio,et a quo hanc facultatem acceperint? Quis lyram ticadis in pectore dedit, el cantus illos alque gar- ritus, quos, cum meridiano solis zestu ad musicam incitantur, in arborum ramis fundunt, ac nemora sono implent, el viatorem vocibus prosequuntur ? Quis cantum illum cum cygno contexit, quo tem- pore pennis in auram expansis ejusmodi sibilura edit, qui carminis inslar sit? Milo enim illas vi
expressas voces, et quidquid arles adversus verila- οὶ
lem ingeniose comminiscuntur. Qui fit ut arrogans ille et Medicus pavo elegantiam gloriamque adeo affectet, ut quoties aliquem propius accedentem BIS viderit, aut eliam feminis, ul aiunt, sese ostentare voluerit (nec eniin pulchritudinis suae ignarus est), confestim elata cervice, alque alis, qui aureum quemdam fulgorem referunt, ac side- rum splendorem imitantur, in orbem concinnalis,
is sui pulchritudinem amasiis suis cum su-
κιλίας, ἕν τε σχήμασι xai χρώμασι, τῶν τε ἀλάλων, χαὶ τῶν ᾧδιχῶν" καὶ τίς τῆς τούτων μελῳδίας à λόγος, καὶ παρὰ τίνος ; τίς ὁ δοὺς τέττιγι τὴν bmi στήθους μαγάδα (40), καὶ τὰ ἐπὶ τῶν χλάδων ἤσματα τε καὶ τερετίσματα, ὅταν ἡλίῳ κινῶιται τὰ με- σημδρινὰ μουσουργοῦντες, καὶ χαταφωνῶσι τὰ ἄλση, καὶ ὁδοιπόρον ταῖς φωναῖς παραπέμπωσι ; Τίς ὃ de αν συνυφαίνων τὴν ᾧδὴν, ὅταν ἐχπετάσῃ τὸ πτερὸν ταῖς αὔραις, καὶ ποιῇ μέλος τὸ σύριγμα ; "E γὰρ λέγειν τὰς βιαίους φωνὰς, xa ὅσα τέχναι σοφίζονται κατὰ τῆς ἀληθείας, Πόθεν ταὼς, ὁ ἀλαζὼν ὄρνις καὶ Μηβδικὸς (44), οὕτω φιλύχαλος καὶ φιλότιμος, ὥστε (καὶ γὰρ αἰσθάνεται τοῦ οἰκείου κάλλους) ὅταν ἴδῃ τινὰ πλησιάζοντα, ἢ ταῖς θηλείαις (49), ὥς φασι, χολλωπίζεται, τὸν αὐχένα διάρας, καὶ τὸ πτερὸν κυ-' χλοτερῶς περιστήσας τὸ χρυσαυγὲς καὶ κατάστέρον, ϑεατρίζει (43) τὸ κάλλος τοῖς (44) ἐρασταῖς, μετὰ σοβδαροῦ τοῦ βαδίσματος ; 'H μὲν οὖν θεία Γραφὴ χαὶ γυναικῶν θαυμάζει σοφίαν τὴν ἕν ὑφάσμασιν, τίς ἔδωχε, λέγουσα, γωναιξὶν ὑφάσματος σοφίαν καὶ ποικιλτικὴν ἐπιστήμην ; Ζώου λογικοῦ τοῦτο, xal περιττοῦ τὴν σοφίαν, xal μέχρι τῶν οὐρανίων (45) ὁδεύοντος.
quodam incessu, velul in theatro, spectandam proponat? Ac Scriptura quidem sacra mulierum in conlexendis telis solertiam his verbis admiratur : Quis dedil mulieribus texturze sapientiam, re rumque variandarum scientiam 887 Est enim hoc animantis ratione prediti, eximiaque sapientia ins-
Aructi, alque ad colestia usque grassanlis.
XXV. Tu vero mibi naturalem quoque animan-C — KE'. Σὺ δέ μοι θαύματον xal ἀλόγων φυσικὴν σύν-
lium ralionis expertium solertiam suspice, ratio- nesque, si potes, declara. Quomodo volucres in pe- lris, el arboribus, ac lectis non minus elegantes, quam tutos, et alendis pullis aecommodatos nidos elaboront ? Unde apibus et arancis tantus laboris atque industrie amor, ul illi quidem favos con- &Lruant, ae sexangularum fistularum, sibique invi- tem ex adverso respondenlium, adjumenlo con- lineant, el per intermedium parietem, atque an-. gulos rectis lateribus allernaim innexos domici- lium suum fulciant, idque in lam caliginosis al- vearibus obscurisque figmentis : iste autem rursus per usque adeo tenuia et sublilia stamina muliipli- citer intensa sinuosas Lelas contexant (et quidem ex lam exiguis iniliis;ut vix ulla oculorum acie pervi- Weri possint), qui ipsis et pro eximio quodam domi- cilio sint, et venandis alimonize causa imbecilliori--
85 Job xxxvur, 36.
(39) ᾿ορνέων, Or. 71, ὀρνίθων.
(40) Μαγάδα, Schol: Μαγὰς xuploc, f τῶς wt
ς καὶ τῆς λύρας ἡ τὰς νεύρας βαστάζουσα σανίς "
*» Proprie est tabulatum cithare vel testudinis chordas sustinens, »
(M) Μηδικός, Sic pavo appellatur, quod e Me- dorum regione sit allatus.
(42) "Ἢ ταῖς θηλείαις, Hic videlur deesse, izi- δείχνοσθαι βούληται, aut simile quid, EpiT.
(49) Θεατρίχει, Sic Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed. ,
ΠΝ [ 4) Τοῖς. Forte, ταῖς, Epir. 45] Οὐρανίων, In quibusdam, οὐρανῶν, « ad ce
ἐσιν (46), καὶ τοὺς λόγους, εἰ δύνασαι (47), παρά-- στῆσον, Πῶς μὲν ὄρνισι χαλιαὶ, πέτραι τε καὶ δένδρα, καὶ ὄροφοι, εἰς ἀσφάλειάν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος e ησκημέναι, xal τοῖς τρεφομένοις ἐπιτηδείως ; Πόθεν δὲ μελίσσαις τε καὶ ἀράχναις τὸ φιλεργὸν καὶ qd- πεχνον, ἵνα ταῖς μὲν τὰ κηρία πλέκηται, καὶ συν- iym ὃι' ἐξαγώνων συρίγγων καὶ ἀντιστρύφων, καὶ τὸ ἔδρατον αὑταῖς, διὰ τοῦ μέσου διατειχίσματος καὶ ἀλλαγῆς ἐπιπλεκομένων ταῖς εὐθείαις τῶν γωνιῶν, πραγματεύηται, καὶ ταῦτα ἐν ζοφεροῖς οὕτω τοῖς σίμδλοις καὶ ἀοράτοις τοῖς πλάσμασιν (48) * αἱ δὲ (49) διὰ λεπτῶν οὕτω καὶ ἀερίων σχεδὸν τῶν νημάτων πολυειδῶς διατεταμένων, πολυπλόκους τοὺς ἱστοὺς
p ἐξνφαίνουσι (B0) (καὶ ταῦτα ἐξ ἀφανῶν τῶν ἀρχῶν),
οἴκησίν τε ὁμοῦ τιμίαν, καὶ θήραν τῶν ἀσθενῶν (B4), εἰς τροφῆς (53) ἀπόλαυσιν ; Ποτος Εὐκλεδης ἐμιμή" σατο ταῦτα, γραμμαῖς ἐμφιλοσοφῶν ταῖς οὖχκ οὔ-
los tendentis. »
(46) Σύνεσιν. Tres Colb., Coisl. 1 et Comb., xi- νησιν, « motum. »
(47) Εἰ δύνασαι, Deest in pluribus codd,
(48) suae. Legendum videlur, πλέγμα-- σι, « lexlis calathis. » Alveariorum enim hsec est. descriptio.
49) ΑἹ δὲ, Or. 4, οἱ δὲ,
0) ᾿Εξυφαίνουσι, Or. 1, ἐξυφαίνωσι,
(51) ᾿Ασθενῶν, Reg. bm, et Or. 1 ἀσθενεστές:
ρῶν, E (52) Τροφῆς, In quibusdam, τρυφῆς, « delicia- rum. »
6t
ORATIO XXVIII. — THEOLOGICA Il.
62
saw (33), καὶ κάμνων ἐν ταῖς ἀπποδείξεσιν ; Τίνος A busanimanlibus inservian?Ecquis Euclides hac ar-
Παλαμήδους (54) ταχτικὰ κινήματά τε καὶ σχήματα γεράνων, ὥς φασι, καὶ ταῦτα παιδεύματα κινουμὲ- νων ἐν τάξει, καὶ μετὰ ποικίλης τῆς πτήσεως ; Ποῖοι Φειδίαι, καὶ ζεύξιδες (56), καὶ Πολύγνωτοι, Παῤῥάσιοί τὲ τινες καὶ ᾿Αγλαύφωντες, κάλλη μεθ᾽ ὑπερδολῇς γράφειν καὶ πλάττειν εἰδότες ; Τίς Κνώσ- σιος (56) Δαιδάλου χορὸς ἐναρμόνιος͵ νύμφῃ πονηθεὶς εἷς κάλλους περιουαίαν ; ἢ λαδύρινθος Κρητινὺς δυσδιέξοδος xal δυσέλικτος, ποιητικῶς εἰπεῖν, καὶ πολλάκις (1) ἀπάντων ἑαυτῷ τοῖς τῆς τέχνης σο- φίσμασιν ; Καὶ σιωπῶ μυρμήχων ταμετέ (58) τε xai ταμίας, καὶ θησαυρισρὸν τροφῆς τῷ καιρῷ σύμ- μέτρον, τἄλλα τε ὅσα περὶ ὁδῶν καὶ περὶ (BO) ἤγου- μένων, καὶ τῆς ἕν τοῖς ἔργοις εὐναξίας ἔγνωμεν ἱστορούμενα,
ificium unquam imitando expressit, de lineis per- Iractans nusquam exslantibus,atque in demonstra- lionibus anxio labore desudans?Ecquis Palamedes, qui eliam aciei instruenda artem, ac motus et figu- ras, nullis aliis prieceptoribus quam gruibus, usus didicisse fertur, cum videlicel eas ordine ac mul- "tiplici volatus genere moveri perspexisset? Quinam Phidize, el Zeuxides, et Polygnoti, Parrhasii eliam et Aglaophontes, qui incredibili quadam elegan- tium formarum pingendarum et sculpendarum pe
ritia claruerunt ? Quis Gnossius 516 Dzdi cho- rus ad musicos numeros sese movens. in puellie gratiam ad omnem artis y'ulchritudinem confectus. et expolitus? Quis Cretensis labyrinthus, uf poeta-
5 rum more loquar, difficiles exitus et ambages ha-
bens, identidemque in sese per artis industriam incurrens? Taceo formicarum penuria eorumque custodes et alimenti aggestionem, tempori respondentem, ac colera ea quie, et de earum viisae du- Cibus, et eo ordine, quem in operibus servant, historiarum monumentis consignata sunt.
KG". Εἰ τούτων ἐφικτὸς b λόγος σοι, xal τὴν περὶ ταῦτα σύνεσιν ἔγνως, σκέψαι καὶ φυτῶν διαφορὰς, μέχρι καὶ τῆς Ἐν φύλλοις φιλοτεχνίας, πρὸς τὸ ἤδι- στόν τε Rua ταῖς ὄψεσι͵ καὶ τοῖς καρποῖς χρησιμιὸ- τατον, Σχέψαι μοι καὶ χαρπῶν ποικιλίαν καὶ ἀφϑο- νίαν, καὶ μάλιστα τῶν ἀναγκαιοτάτων τὸ χάλλιστον, Καὶ σκέψαι μοι καὶ δυνάμεις ῥιζῶν, καὶ χυμῶν, καὶ ἀνθέων, καὶ ὀδμῶν, oy ἐδίστων μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὲς ὑγίειαν ἐπιτηδείων, xal χρωμάτων χάριτας καὶ ποιότητας, ἔτι δὲ λίθων πολυτελείας καὶ διαυ- qiiae " ἐπειδή σοι πάντ» προὔϑηχεν, ὥσπερ by παν- δαισίῃ κοινῇ, ὅσα τε ἀναγκαῖα καὶ ὅσα πρὸς ἀπό- λαυσιν, ἡ φύσις * ἵν᾽, εἰ μή τι ἄλλο, ἐξ ὧν εὐεργετῇ,
γνωρίσης θεὸν, καὶ τῷ δεῖσθαι, γένῃ σεαυτοῦ guv-
ετώτερος, ᾿'Εντεῦθεν ἔπελθέ μοι γῆς πλάτη καὶ μήκη, τῆς κοινῆς πάντων μητρὸς, xal χόλπους θαλαττίους, ἀλλήλοις τε καὶ τῇ γῇ συνδεδεμένόυς (60), καὶ ἀλσῶν xm, καὶ ποταμοὺς, καὶ πηγὰς δαψιλεῖς τε καὶ ἀεννάους, οὐ μόνον ὧν xal ποτίμων ὑδάτων, καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς (61), ἀλλὰ καὶ ὅσαι ὑπὸ γῆν ῥέου" σαι, καὶ σήραγγές (09) τινὰς ὑποτρέχουσαι, εἴτ᾽ ἐξ. ωθούμεναι βιαίψ τῷ πνεύματι καὶ ἂἀντιτυπούμεναι,
(53) Γραμμαῖς... οὐκ οὔσαις, « Lineis nusquam exstantibus : vel quod, » inquit Elias, « in animi consideratione non hareant, postquam,earum qua- si simulacra evanuerint ; vel quod,» addit Billius, * oculis cerni nequeant.» Quidni potius,addemus, quod non exstent in rerum natura; quippe quz a
mathematicis sola longitudinis dimensione consi- D culum lib v. etc. Idem Πᾶν
derantor, nulla habita ratione latitudinis et pro- Tunditatis.
(54) Παλαμήδους, Primus Palamedes fertur, gruum compositos motus observando, [iguras,se- cundum quas instruuntur acies,invenisse.Quid de gruibus scripsit Plinius, lege lib. x, c, 24.
(55) Φειδίαι͵ καὶ Ζεύξιδες, ele, « Phidias » Athe- niensis,nobilis statuarius,qui in ebore sealpeudo ci- lum claruit, «Zeuxis » Heracleotes pictor te maximus. «Polygnotus,» patria Thasius, et pictor, nonagesima Olympiade floruit. « Parrha- sius, ign insignis,qui primus symetriam pictu- τῷ dedit. e riso pictor nobilissimus, cujus meminit Plinius l. xxxv, c. 9.
(96) Κνώφσιυς, etc. «Gnossus » urbs Creta cla-
XXVI. Quod si horum omnium raliones asse- queris, ac prudentiam eam, qua gubernantur, co- gnitam et exploratam habes, confer jam animum ad varia stirpium genera, arli(iciumque etiam illud. expende, quod foliis ipsis inest, simulque et maxi- mam oculis voluptatem, οἱ fructibus utilitatem alferl. Considera, quieso, el fructuum varietalem et uberrimam copiam, ac presertim eorum, qua ad vilam degendam maxime necessaria sunt, sum- mam pulchritudinem. Cogita etiam stirpium et. suecorum, et florum atque odorum, non modo suavissimorum, verum eliam ad corporis sanilatem aptissimorum, vires et facullates, colorum étiam elegantiam et qualitates, atque insuper gemmarum eximia pretia et splendores ; quandoquidem omnia lam quz ad necessarios vili usus, quam qua. ad delicias spectant, velut in communi convivio πᾶς lura proposuit ; ul, si nihil aliud, ex ipsis saltem. beneficiis Deum cogno:cas, atque ob penuriam qua laboras, teipso prudentior efficiaris. Hinc mihi facito, ut terre communis omnium parentis latitu- dinem longitudinewque percurras,, et marissinus,
rissima.Minois regia, olim « Ceratus lata a. vicino ejusdem nominis fluvio. Ea fuit apud veteres de Daedalo opinio,quod statuis immobilibus oculos induxerit, atque effecerit, abilitis quibusdam ner- vis, ut huc atque illuc moverentur, adeo scile, ut spectantibus vivere viderentur. Vide Diodorum Si- lus labgrinthum jn. Creta construxit, multiplici intricata viarum pe plexitate irremeabilem, Vide Virgil. 4Em. v, et Ovid, Metam. vin. M
(S7) Καὶ πολλάκις, ele, «Atque. arlificiosa frau- de multoties recipro. atus ? »
(98; Ταμετα. Combef. , ταμιεῖα.
(59) Περί, Deest in tribus Colb., et Or. 1.
(00) Συνδεδεμένους, Sic Reg. ἃ. In ed., uvico- μένους,
(61) Καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς, εἰς, «Quaeque super ler- ram,el qui subtus lerram.» Forte signilical Gre- gorius aquas calidas,